bugun 22-sentebir, islam ummitining yeqinqi zaman tarixida ochmes iz qaldurghan buyuk mutepekkur, mening meniwi ustazim mewlana seyyid ebulela mewdudi (1903 – 1979) ning bu paniy alemdin baqiy alemge rihlet qilghanliqigha 47 yil tolghan xatire kunidur. men bugunki bu alahide kunde, putkul hayatini quranning nuri bilen dunyani yorutushqa beghishlighan bu ulugh zatni eslesh bilen birge, uning shah esiri bolghan «tefhimul quran»» ni uyghur tiligha terjime qilish jeryanida bashtin kechurgen, qan-ter we koz yashlar bilen yughurulghan muhajiret sepirimni xelqim bilen ortaqlishishni toghra taptim.
tarixning payansiz chollukliride gahida shundaq bir musapir peyda boliduki, uning izliri bir shamalda ochup ketidighan qumgha emes, insanlarning qelb-zehinlirige mengguluk abide bolup oyulidu. u kelidu, sozleydu, yazidu, dunyagha otkur soallarni qoyidu, zamanning jahaliti bilen eliship, oz dewrining pikriy qarangghuluqlirigha wijdan chirighini yaqidu... andin bir kuni jimjitla bu alemdin ketip qalidu. emma, u ketkendin keyin andin biliniduki, emeliyette u ketmigen, belki arqisida putkul insaniyetke, bolupmu ezilgen mezlum milletlerge alemshumul otkur soallarni we hayatiy kuchke tolghan bir oyghinish rohini qaldurup ketken bolidu. mewlana mewdudi, del ashundaq bir tarixiy sima, ashundaq bir ulugh we otkur soal idi.
20-esirde musulmanlar siyasiy qulluq bilen birge, yene bir xil eghir qulluqning, yeni pikriy qulluqning qurbanigha ayliniwatatti. gherb mustemlikichiliki ularning rohigha singip kirip: «tereqqiyatning menisi gherblishish, ilim-penning menisi gherb tepekkuri, hayatni dindin ayriwetish del zamaniwiyliqtur» degen zeherni singduruwatatti.
bu mustemlikichi sistema musulmanlargha mundaq deytti: «islamni peqet meschit bilenla chekle. namizingni oqu, rozangni tut, emma dunya ishlirini, tuzum we medeniyetni bizning qaidimiz boyiche yurguz...».
ene shundaq musulmanlar oz zeminida ozining dinigha yatlishiwatqan we gheplette uxlawatqan bir peytte, zulmet kechisini yirtip, bir sada yangridi. bu sada quruq bir chuqan emes, belki shu qeder suzuk we shu qeder titretkuch idiki, minglighan uxlawatqan zehinlerni silkip oyghatti.
u sada: «islam peqet birnechche turluk ibadetningla nami emes! islam bir hayattur, islam bir tepekkur, bir exlaq, bir medeniyet we bir adalettur! islam mukemmel bir hayat tesewwuri we mizanidur!» dep xitab qilmaqta idi.
mewdudi musulmanlarni materiyalizm we ateizm (dinsizliq) tin ibaret jahiliyet aldida tep tartip, mudapielinish pisxikiside yashashtin qutuldurushqa, islamni yehudiy-xiristiyan medeniyiti yetekchilikidiki gherb sistemisigha qarshi, jenggiwar, musteqil we tengdashsiz bir «yengi ozgiche dunya sistemisi» supitide sunushqa tirishti. u musulmanlarni ajizliqtin, pikriy jehette ozige ishinidighan rohiy qudretke yeteklidi.
onlighan yillarghiche musulmanlarning pikriy birlikini parchilash uchun ingiliz we yehudiyl musteshriqlar birlikte layihelep chiqqan «hidis inkarchiliq pitnisi» ge qarshi keskin kuresh qilip, uzun yil dawam qilghan ilmiy munaziriler we polattek deliller bilen mat qildi we islamni pirotistanlashturup andin yengi bir «islamjilizim» eqimi yaratmaqchi bolghan hedis iikarchiliq pitnisining dililsiz yalghanlirini, pikir burmilash neyrenglirini bir bir pash qilip, pakistanda putunley uni chiqmas halgha kelturdi.
men mewlana mewdudining ismi we uning yalqunluq idiyesi bilen peqetla kitablar arqiliq emes, belki newqiran qelbimde yeniwatqan bir millet soygusi arqiliq, intayin ozgiche we tesirlik bir shekilde tonushqan idim.
lahordiki ulugh bilim dergahi «seyyid ebulela mewdudi xelqara islam instituti» da oquwatqan mezgillirimde, mohtirem ustaz, buyuk dewetchi xelil ehmed hamidi instituttiki barliq uyghur oqughuchilargha kozliri yashlanghan halda mundaq bir imangha tolghan tarixiy weqeni sozlep bergen idi:
kommunist xitay hakimiyiti sherqiy turkistanni besiwelip, millitimizning jenini we rohini asaretke alghan, shundaqla «shinjang xitayning ayrilmas bir qismidur» dep putun dunyagha jar seliwatqan we islam dunyasidin hechkim bu mustemlikichi bayanatqa qarshi chiqishqa petinalmaywatqan eng qarangghu, sukutke chokken dewrlerde, mewlana seyyid ebulela mewdudi radiyo arqiliq putun alemge we islam ummitige: «sherqiy turkistan xitayning bir qismi emes, belki islam dunyasining we islam ummitining qetiy ayrilmas bir parchisidur!» dep jarangliq xitab qilghan idi.
putun dunya bu ishghaliyet terrorigha qarshi lal bolup, hechkim bundaq jasaretlik we yuksek awazda heqni sozliyelmigen bir peytte, rehmetlik xelil ehmed hamidi ustazning aghzidin anglighan mewdudining bu guldurmamidek nidasi mening putun wujudumni, qelb we idiyemni zilzilige salghan idi. meningdek bir sherqiy turkistanliq mezlum muhajir yashning yurikide, bu ulugh zatqa bolghan cheksiz muhebbet, hormet we yashqa tolghan minnetdarliq tuyghusi del ashu minutta tashqa oyulghandek tomurlirimgha ornap ketken idi. shu kunidin bashlap uning pikriy mirasi mening kelgusi hayatimdiki eng buyuk meniwi xezinemge aylandi.
mewlana mewdudining qelimide karamet bir xususiyet bar idi. bu qelem reqibini yarilandurushtin bekrek, oqurmenge oz simasini, oz halini rehimsizlerche korsitip beridighan bir sehriy eynek idi. uning eserlirini oquwatqan insan gahida islam heqqide oylansa, gahida dunya heqqide, yene gahida oz-ozi heqqide oylinishqa mejbur bolatti. uning otturigha qoyghan otkur, yurekni tilidighan soalliri mundaq idi:
• sen allahqa ishinisen, undaqta hayatingda bu imanning nuri qeni?
• sen quranni ilahiy kitab deysen, undaqta, sendin chiqiwatqan qararlarda quranning roli qeni?
• sen islamni mukemmel tuzum deysen, undaqta, sen uninggha oz emeliy hayatingning we jemiyitingning tuzum-tertipining zadi qanchilik qismidin orun berding?
bu soallargha jawab berish asan emes idi. chunki bu soallar bashqilardin emes, del biz musulmanlardin sorilatti. mewdudi musulmanning qelbide iman bilen exlaq, eqide bilen emeliyet ayrilip qelishigha qetiy qarshi idi.
mewlana mewdudining ilmiy hayatidiki eng buyuk netijisi, kop qismini turmide yezip tamamlighan tepsiri «tefhimul quran» dur. bu eserni peqet bir tepsir supitidila oqush, uning ghayet zor tesir kuchini cheklep qoyghanliq bolidu. u bir terepte quranni, yene bir terepte 20-esirning insanlirini olturghuzup, milyonlighan chegish soallar okyani ustige altun kowruk salghan bir nadir eserdur.
mewdudi mundaq deydu: «quranni oqughuchi, ‹bu ayetning terjimisi neme?› depla sorash bilen cheklinip qalmay, belki ‹bu ayet mendin nemini telep qilidu? mening xarakterimni qandaq ozgertidu? jemiyitimge qandaq yonilish belgileydu we hayatimda allahning hidayiti emeliy shekilde qandaq namayan bolidu?› dep sorishi kerek».
men neme uchun shunche yaxshi halawetlik turmushumdin waz kechip bu eserni uyghurchigha terjime qilishni ghaye qildim?
men eslide lahordiki «seyyid ebulela mewdudi xelqara islam instituti» ning bir uyghur oqughuchisi bolush supitim bilen mewlana mewdudining sherqiy turkistan uchun qilghan ashu merdane bayanini yad etkinimde, shundaqla del ozining ismi berilgen bu bilim dergahida oqush sheripige nail bolghinimni her qetim oylighinimda, «tefhimul quran» ni uyghurchigha terjime qilishning mening ustumdiki perz, boynumdiki uzulmes bir wapa burchi ikenlikini chongqur hes qilattim.
emma buningdinmu otkur bir seweb bar idi. mewdudi bizge bir chongqur pelsepe qaldurghan bolup u: «milletler peqet qilich tighliri bilenla meghlup bolmaydu. milletler ozi heqqide dushmen pichqan qelipqa we dushmen bergen tebirge (eniqlimigha) teslim bolghandila, andin heqiqiy turde meghlup bolidu, heqiqiy turde yoqilidu...» deyti.
dunyada kirizisler qaynimida qalghan, xitayning dolet terrori we irqiy qirghinchiliqi astida peqet tenila emes, belki etiqadi we rohimu yoqilish xewpige duch keliwatqan biz sherqiy turkistan xelqi, dushmen bizge kiydurmekchi bolghan meghlubiyet koynikini yirtip tashlaydighan pikriy jenggiwarliqqa we pidakarliq rohigha hemmidin bekrek mohtaj iduq! millitimni bu pikriy boshluqtin we «heqiqiy meghlubiyet» tin qutuldurush uchun, bizge ozimizge bolghan ishenchimizni kuchlenduridighan imaniy yadro kerek idi. shuning uchun bu eser choqum we choqum uyghur tilida neshr qilinishi kerek idi.
bu katta ilmiy xizmetni tamamlash uchun, abdulgheniy qutubiy qerindishimiz qurghan uyghur terjime merkizide, hayatimning eng qiyin, emma eng pexirlik 6 yilini serp qildim.
men bir muhajir idim. yaqa yurt, musapirchiliq... 6 yilghiche ozgermigen maishim 500 lira we oyumning ijarisi 350 lira idi. bir yandin weten we millet ghemi yurikimni puchilisa, 6 baliliq ailemning eghir turmush yuki yene bir yandin mukcheytishke urunatti. ailemni beqish uchun bezi kunliri bazachiliq we yaymichiliq bilen tirikchilik qilattim. qoshumche turmush ehtiyajini qamdash uchun, kechiliri saet 9 din 12 giche supurge tutup, sefakoyde bir uch qewetlik binaning taziliqini qilattim. chunki kunige ikki-uch xil ishni teng qilmisam turmushumni qamdishim mumkin emes idi. shundaqtimu, her kuni harghin wujudumni sorep oyge qaytqandin keyin, kitab yuzige egilip kem degendimu 3-4 bettin izchil terjime qilishni hergiz tashlimidim.
bezide herip-charchap yiqilidighan haletke kelginimde, gheribliq we qiyinchiliqtin rohim sunup amalsiz qalghinimde, yerim kechide jeynamazgha, yash tokup olturup allahqa yelinattim:
«i rebbim! meqset peqetla sening rizaliqingdur, sening diningni ustun qilishtur. bu ajiz we bichare qulungni bu muqeddes yolda bashqilargha muhtaj qilmighin. ailemning halal rizqigha beriket bergin, manga bu terjimini axirlashturushumgha kuch-quwwet, sewr we chidam ata qilghin...»
terjime qilinghan her bir betke terim bilen birge, jeynamazgha chushken issiq koz yeshimmu singgen idi. herbir terjime jumlisi, mewdudining shu jenggiwar pikrini uyghur xelqining qelbige qandaq qilip eng toghra, eng tesirlik yetkuzush heqqidiki endishe, soygu we cheksiz ixlas bilen qelemge elinatti.
allahning pezli we heddi-hesabsiz yardimi bilen, alte yilliq musheqqetlik emgekning netijiside «tefhimul quran» ning uyghurche terjimisi axiri tamamlinip, 9 jildliq bir buyuk meniwi xezinige aylandi.
tehejjudqa qopqan kechining sukunatida, wetende qalghan ikki perzentim bilen didarlishish uchun allahqa yalwurush bilen birge bu eserning uyghur oqurmenliri bilen yuz korushishi uchunmu dua qilishni adetke aylanduruwalghan idim:
«i rebbim! men bu eserni xalis sening rizaliqing uchun terjime qildim, terjime qilish jeryanida shunche eghir riyazetlerni chektim. emdi buning neshr qilinishinimu shundaq xalis, sening rizaliqingdin bashqa hechqandaq iqtisadiy nep elishni oylimaydighan, qelbi pak kishilerni wasite qilip, mezlum xelqimge heqsiz tarqitilishini ishqa ashurup bergin...»
demisimu bu 9 jildliq yoghan eserni neshr qildurush we xelqqe heqsiz tarqitish uchun nahayiti zor miqdarda meblegh kerek idi. neshr xirajiti bolmighanliqi uchun, eser tamamlinip bolupmu 7-8 yilghiche neshr qilinalmay sarghiyip turup qaldi.
del mushundaq qiyinchiliq ichide qalghan, umidler sunush girdabigha kelgen bir peytte, allahning ulugh mojizisi ishqa ashti. allah taala mening kechilerde tokken koz yeshimni we duayimni qobul qilip, abdurrehim dolet qerindishimiz otturigha qoyghan «100 serxil kitab layihesi» ichige bu esermu kirguzuldi we ismini ashkarilashni xalimaydighan bir sexiy soda-sanaetchimizning hemme chiqimni ustige elishi bilen bu 9 jildliq eser axiri istanbulda neshr qilindi. texminen 30 ming amerika dollirini (600 ming turk lirasi etrapidiki meblegh) chiqarghan soda-sanaetchimizningmu peqet birla arzusi we birla sherti bar idi: bu tepsirni uyghurlar ichide, heqiqiy paydilinalaydighan ilim ehlilirige we oqurmenlerge bir tiyinmu almay heqsiz tarqitish!
netijide, axiri duayim ijabet boldi we kitabimiz 2025-yili neshr qilinip, millitimizge heqsiz tarqitilishtek bir tarixiy mojizige shahit boldum. shu chaghda, bu terjimining we bu kitabning peqet meningla shexsiy tirishchanliqim emeslikige, her ay 500 liraliq maashimni ustige alghan merhum abdussattar hajim, uyghur terjime merkizini qurup manga terjime uchun rahet sharait hazirlap bergen abdulgheniy qutubiy qerindishimiz, tefhimul qurangha mendin bek kongul bolup, daim meni aldiritip xushchaqchaqliri bilen noqup turidighan maddiy meniwiy yardimini ayimighan abduljelil hajim turan akimiz, eserning tehrirlinishi we betlirining layihelinishige eng kop kuch chiqarghan dostum we xizmetdishim abdul eziz aqhun ... qatarliqlarning ixlasi we ortaq duayimizning ijabiti ikenlikige, bolupmu allahning uyghur xelqige ata qilghan bir alahide nemiti we iradisi ikenlikige bolghan ishenchim mustehkemlendi. mana mushundaq sewr, dua, mojize we koz yashlar bilen «tefhimul quran» ning 9 jildliq uyghurche terjimisi besip chiqirilip, xelqimizge yetkuzuldi.
emdi mewlana mewdudining pikriylirige kelsek, u peqetla mehrapta wez sozleydighan alimla emes, belki putkul ijtimaiy hayatning yetekchisi idi. mewlana mewdudi meschitni dunyadin ayriwetmidi we dunyanimu meschitning mesuliyetliridin xaliy dep qarimidi. uning neziride bir musulman peqet ibadetgahtila emes, belki bazardimu musulman, sot mehkimisidimu musulman, siyasettimu musulman, oyidimu musulman, yalghuzluqtimu musulman we muhimi mustebit hakimiyet aldidimu tik turidighan musulman bolushi kerek idi.
uning qelimi, oqurmenlerni kitabni yapqandin keyinmu biaram qilidighan, chongqur oygha salidighan sehriy kuchke ige idi. u hayatida zamaniwi soallardin qachmidi. u «islam peqet quruq eneniwi mirasmu? yaki yuksek bir ang bilen ixtiyariy tallinidighan hayatliq yolimu?» degen soalni ozining barliq eserlirige we putun hayat musapisige singdurdi.
elwette, mewlana mewdudidek bir buyuk mutepekkurning bezi pikri we koz qarashliri ustide ilim ehliliri arisida pikir ixtilapliri, tenqidler bolghan, bugunki kundimu bezi chushenmeslikler bolup turidu. emma biz shuni untumasliqimiz kerekki, buyuk mutepekkur hemme adem choqunidighan we birdek qoshulidighan adem emes, belki kishilerning zehnini echip, estayidil oylinishqa mejbur qilalaydighan kishidur! herqandaq bir pikir ustide munazire we muhakime axirlishidiken, u pikir kitab betige mehkum bolup tunjuqqan bolidu. eger bir pikir ustide ewladlar talash-tartish qilishni, dialog we munazire qilishni dawamlashturuwatqan bolsa, andin u pikir helihem hayat we janliqliqini saqlap qalghan bolidu!
toghra, mewlana seyyid ebulela mewdudi dunyadin widalashti, emma uning soalliri helihem hayat.
islam bilen zamaniwiliqning munasiwiti neme? musulmanlar zamaniwi dunyada oz kimlikini, bolupmu assimilyatsiye we qirghinchiliq qaynimidiki sherqiy turkistan xelqi oz kimlikini qandaq saqlap qalidu? azadliq neme? adalet neme? eng muhimi, insan oz hayatini allahning yetekchilikige qandaq maslashturidu? bu soallar biz musulmanlar bilen bille, jawabini izdeshni dawamlashturmaqta.
siz heqiqiy mewdudini qeyerdin tapisiz? uni peqet kitab betidin izdimeng.
uni quranni tunji qetim eqliy chushenche we ang bilen chushinip oqushni arzu qilghan waqtingizdin izdeng!
dunya bilen axiret, ibadet bilen siyaset otturisidiki suniy tamni cheqip tashlap, barliq emeliyiti bilen heqqe yuzlengen waqtingizda uni koreleysiz, uning bilen sohbet we munazire qilalaysiz.
mening yashliqim, omrum, koz yashlirim we qan-terim singgen bu 9 jildliq «tefhimul quran» meningdin, shundaqla mening ulugh ustazim mewdudidin uyghur xelqige qalghan mengguluk bir mirastur. men putkul uyghur qerindashlirimni, bolupmu gheyur yashlirimizni bu buyuk eserni waraqlap beqishqa chaqirimen.
uni oqungki, quran siz bilen sozleshsun. qelbingizni echingki, quranning her bir ayitining bugunki musapirliq halitingizge, millitimizning jarahetlik teqdirige qandaq xitab qiliwatqanliqini hes qiling.
seyyid ebulela mewdudi peqet bir isimla emes, u bir mesuliyet.
u putkul musulmanlargha: «oz dininglarni eneniwi miras depla qobul qilmanglar, belki uni yuksek ang we idrak bilen tonup yetinglar» dep nida qilghan bir jarangliq sadadur.
qelem qeghez yuzide toxtap qelishi mumkin, emma heqiqetni, heqni yazghan qelem ewladlarning qelbide menggu, toxtimay sepirini dawamlashturidu. mewlana mewdudining qelimimu, mening ashu muhajiret kechiliride tokken koz yashlirimmu ashu mengguluk qelemning bir parchisi bolup qalghusi... inshaallah!
