surgundiki kishilik hoquq teshkilatliri bashliqlar yighinida diniy erkinlik we irqiy qirghinchiliqni axirlashturush mesililirining muzakire qilinishini umid qilmaqta.

aptor: yujin wong | menbe: erkin asiya radiyosi (RFA) | chesla: 2026-yili 23-sentebir

turkistan taymz terjimisi

xitay dolet reisi shi jinping charshenbe kuni washingtongha yetip keldi. shu peytte muhajirettiki az sanliq millet jamaetliri amerika pirizidenti donald trampni uch kunluk bashliqlar yighinida shi jinpinggha kishilik hoquq we diniy erkinlik mesiliside besim ishlitishke chaqirdi.

pirizident tramp bilen birinchi xanim melaniye tramp shi jinping we uning repiqisi peng liyuenni mariland shtatidiki andrews birleshme bazisining ayrodurum yolida kutuwaldi. herbiy hormet qarawulimu qatnashqan qisqa kutuwelishtin keyin, ikki rehber peyshenbe kunige orunlashturulghan zich paaliyetler uchun axirqi teyyarliqlirini qilishqa ayrildi.

mutexessislerning molcherlishiche, tramp shi jinping bilen bir qatar mesililerde hemkarlishishqa tirishidiken; tamoJna beji, amerikaning purchaq eksporti we teminlesh zenjirige munasiwetlik iqtisadiy surkilishler sohbetning merkizide turidiken.

lekin az sanliq milletlerning hoquqini qoghdaydighan teshkilatlar trampni bu bashliqlar yighinidin paydilinip, ularning qarishiche kishilik hoquq depsendichiliki we irqiy qirghinchiliqni dawamlashturuwatqan xitay hokumiti siyasetlirige diqqet tartishqa chaqirdi.

hel qilinmighan irqiy qirghinchiliq

trampning birinchi wezipe otesh mudditining axirigha yeqin, amerika qoshma ishtatliri bir milyondin artuq uyghur we bashqa az sanliq millet ezaliri keng kolemde lagerlargha qamalghan we mejburiy emgekke selinghan sherqiy turkistandiki xitayning heriket we siyasetlirini irqiy qirghinchiliq dep bekitken. bu bekitme bayden hokumiti dewri we trampning ikkinchi wezipe otesh mudditidimu saqlap qelindi.

myunxenda turushluq surgundiki teshkilat — dunya uyghur qurultiyi bayanat elan qilip, bu bashliqlar yighinining tramp we amerika hokumitige uyghur irqiy qirghinchiliqini hem ashkara, hem yepiq sohbetlerde otturigha qoyush pursiti yaritidighanliqini bildurdi.

dunya uyghur qurultiyining reisi turghunjan alawudun bayanatta mundaq dedi: «shi jinpingning washington ziyariti uyghur irqiy qirghinchiliqini soz bilen eyiblesh basquchidin halqish uchun istrategiyelik peyt. amerika qoshma ishtatliri uyghur xelqining kuchluk we dadil awaz chiqiridighan ittipaqdishi bolup keldi; donald tramp bu pursettin paydilinip, buni dawamliq ispatlishi kerek».

2023-yili 5-fewral washingtonda otkuzulgen namayishta kishiler bayraq we lozunkilarni koturup turmaqta. amerika 2021-yili xitayning uyghurlargha qaritilghan heriketlirini resmiy halda irqiy qirghinchiliq dep bekitken. (Andrew Caballero Reynolds/AFP)

uyghur rayonining musteqilliqini teshebbus qilidighan, washingtonda turushluq sherqiy turkistan surgundi hokumiti bayanat elan qilip, trampning irqiy qirghinchiliqni axirlashturush uchun shi jinpinggha besim ishlitishi kereklikini bildurdi. sherqiy turkistan — muhajirettiki we surgundiki teshkilatlar bu rayon uchun qollinishni ewzel koridighan nam.

sherqiy turkistan surgundi hokumitining pirizidenti memitimin ela bayanatta, pirizident tramp «shi jinpinggha irqiy qirghinchiliq, mustemlike ishghaliyiti we wetinimizni talan-taraj qilishni xitayning amerikagha elip kelidighan istrategiyelik xirisidin ayrip qarashqa bolmaydighanliqini eniq eytishi kerek» dedi. u yene: «irqiy qirghinchiliqni axirlashturush uni dawamlashturuwatqan ishghaliyetke taqabil turushni we sherqiy turkistanning milliy musteqilliqini eslige kelturushni qollashni telep qilidu» dedi.

medeniyetni yoqitish

bu ariliqta, surgundiki tibet paaliyetchilirimu trampni xitay dairilirining tibet medeniyitini yoqitishi mesilisini otturigha qoyushqa chaqirdi.

tibetlik alim lobsang shastri erkin asiya radiyosigha mundaq dedi: «ikki pirizident sohbet otkuzidighan bolghachqa, men kuchluk bir doletning rehbiri bolush supiti bilen pirizident tramptin tibetning dini, medeniyiti we tiligha singip kirish uchun qolliniliwatqan istrategiyelerni xitay dolet reisi shi jinping bilen muzakire qilishni telep qilimen».

namayishchilar xitay dolet reisi shi jinping 23-sentebir yetip kelishtin bir kun burun, 2026-yili 22-sentebir washingtondiki amerika dolet mejlisi binasi yenida «erkin tibet» degen lozunkini yaydi. (Students for a Free Tibet)

2015-yili xitayning qamaqxanisida wapat bolghan meshhur tibet budda dini rehbiri we siyasiy mehbus tulku tenzin delek rinpochening jiyeni nima lamo erkin asiya radiyosigha: «men pirizident tramptin xitay bilen tibet otturisidiki sohbetni eslige kelturush mesilisini otturigha qoyushni telep qilimen» dedi.

u tibet budda dinidiki ikkinchi muhim shexs bolghan penchen lamani kozde tutup: «men tibetning dini we medeniyitini dawamliq weyran qilishqa xatime berishke, penchen rinpocheni oz ichige alghan barliq siyasiy mehbuslarni qoyup berishke chaqirimen» dedi.

tibetler hazirqi penchen lama dep etirap qilidighan gedun choki nima 1995-yili alte yash waqtida xitay dairiliri teripidin mejburiy ghayib qiliwetilgen. uning iz-deriki hazirghiche namelum.

amerika xelqara diniy erkinlik komitetining reisi asif mehmud erkin asiya radiyosigha, u ghayib qiliwetilgendin keyin xitay hokumiti ozi tallighan penchen lamani tikligenlikini, buning «putkul tibet budda dinigha qaritilghan dehshetlik depsendichilik» ikenlikini eytti.

erkin asiya radiyosi karton ressamining 1995-yili alte yash waqtida eng axirqi qetim korulgen 11-penchen lamaning 2019-yili 25-apreldiki 30 yashliq tughulghan kunide qandaq korunushi mumkinliki heqqidiki tesewwuri. (RFA)

mehmud mundaq dedi: «xelqara olchemler boyiche, tibet buddistliri xitay kommunistik partiyesining arilishishidin xaliy halda oz rehberlirini ozi tallash diniy erkinlikige ige bolushi kerek. ghayib qiliwetilgen penchen lama we emeliyette barliq tibet buddistliri duch keliwatqan bu dehshetlik ehwal sewebidin, amerika xelqara diniy erkinlik komiteti pirizident trampni gedun choki nima we uning ailisining erkinlikini biwasite telep qilishqa chaqirdi».

eneniwi tertiptin chetnesh

xitay rehberlirining washingtongha qilghan ilgiriki ziyaretliride, amerika pirizidentining resmiy kutuwelish murasimi adette aqsarayda otkuzuletti. trampning shi jinpingni yetip kelishi bilenla kutuwelish uchun andrews bazisigha berishi, hokumetning amerika–xitay munasiwitige nahayiti yuqiri ehmiyet beridighanliqining bir ipadisi hesablinidu.

amerika–xitay–teywen munasiwiti mutexessisi we german marshal fondining direktori bonni s. gleyzer erkin asiya radiyosigha, her ikki rehber ikki dolet otturisidiki muqim munasiwetni aldinqi orundiki mesile dep qaraydighanliqini eytti.

u: «ular oz doletlirige passip aqiwet elip kelishi mumkin bolghan munasiwet uzulushini korushni xalimaydu. her ikkisi munasiwettiki mesililerning kontrol qilinishini, ishlarning kontrolluqtin chiqip ketmeslikini umid qilidu» dedi.

pirizident donald tramp bilen xitay dolet reisi shi jinping 2017-yili 9-noyabir xitayning beyjing shehiridiki xelq sariyida qol eliship korushti. (Damir Sagolj/Reuters)

bashliqlar yighini peyshenbe kuni eng jiddiy basquchqa kiridu. ikki rehberning suniy eqilni bashqurush we teywenge qoral setishni oz ichige alghan bixeterlik mesililirini muzakire qilishi molcherlenmekte. gleyzerning eytishiche, ular yene otken yili koreyede otkuzulgen uchrishishta kelishken soda waqitliq tinchliqini uzartishni muzakire qilishi mumkin. bu kelishim trampning tamoJna bejini osturushi we beyjingning qayturma tedbirlirini waqitliq toxtitishni korsitidu.

gleyzer mundaq dedi: «bu waqitliq tinchliq noyabirghiche axirlashmaydu. shunga ikki terepning bu qetimliq bashliqlar yighinida uzartishni resmiy elan qilip-qilmaydighanliqi yenila eniq emes. lekin xewerlerge qarighanda, amerika bu kelishimni alte ay uzartishni, xitay bolsa tramp hokumitining wezipe mudditi axirlashquche dawamlashturushni xalaydiken».

bashliqlar yighinidin keyin peyshenbe kechte dolet ziyapiti otkuzulidu; shi jinping jume kuni xitaygha qaytidu.

muherrir: yujin wong. washingtondin qoshumche xewer bilen teminligenler: erkin asiya radiyosi uyghur bolumi, tibet bolumi we xitayche bolumi.

menbe: yujin wong, «As Xi Lands in Washington, Uyghurs and Tibetans Press Trump for Human Rights Showdown», erkin asiya radiyosi, 2026-yili 23-sentebir. ziyaret qilinghan chesla: 2026-yili 24-sentebir. biwasite ulanma