arxip suriti — xitay dolet reisi shi jinping 2021-yili 21-mart sherqiy turkistanning yeken nahiyeside, ustige «sherqiy turkistanni qanun boyiche idare qilish, rayonni ittipaqlashturush we muqimlashturush, medeniyet arqiliq ozuqlandurush, xelqni beyitish we rayonni gullendurush, rayonni uzaq muddetlik berpa qilish» degen shoar yezilghan taxtayda korunmekte. qizil xitayche xette «xitay arzusini birlikte berpa qilayli» dep yezilghan. xitay b d t ning sherqiy turkistanda uyghurlar we kopinchisi musulman bolghan bashqa az sanliq milletlerge qaritilghan kishilik hoquq depsendichiliki heqqidiki doklatigha qattiq naraziliq bildurgen. (AP Photo/Ng Han Guan, arxip)

xitayning uyghurlargha qaratqan basturushi lagerlarning kop qismi taqalghandin keyinmu axirlashmidi. aptorning qarishiche, bu tuzum uzun muddetlik qamaq jazasi, mejburiy emgek, kuchluk nazaret, aililerni ayriwetish we chegra halqighan basturushqa tayinidighan, teximu tarqaq we qanun qiyapitige kirguzulgen shekilge ozgerdi.

aptor: wilyam ni | obzorchi | menbe: The Hill | chesla: 2026-yili 25-sentebir

turkistan taymz terjimisi

3-awghust, uyghur terjiman qeyser abduqeyyum xoja urumchidiki oyide tuyuqsiz wapat boldi. uning amerikada yashaydighan, erkin asiya radiyosida ishleydighan Jurnalist singlisi gulchehre xoja akisining olumidin peqet bir heptidin keyin, uningdimu wasitichiler arqiliq xewer tapti.

yer shari miqyasida shuan alaqe qilish mumkin bolghan bir dewrdiki bu bir heptilik sukut, xitayning uyghurlargha qaratqan basturushining qandaq ozgergenlikini chushinishke bir derize echip beridu.

men xoja bilen tunji qetim 2018-yili xongkongda xelqara kechurum teshkilatida ishlewatqan waqtimda tonushqan. uning yashanghan ata-anisi we akisi qeyserni oz ichige alghan 20 din artuq aile ezasi tutqun qilinghanidi. xelqara kechurum teshkilati uning ailisini qutquzush uchun jiddiy heriket, bashqa heriket chaqiriqliri we axbarat paaliyetlirini bashlidi.

eyni waqitta dunya xitayning uyghur rayonida elip beriwatqan herikitining ghayet zor kolimini emdi chushinishke bashlighanidi. beyjing terrorluqqa qarshi turush uchun qurulghanliqini dewa qilghan nechche yuz atalmish kespiy we maarip terbiyelesh merkizi salghan. emeliyette, bu qayta terbiyelesh lagerliri 21-esirdiki eng chong keng kolemlik tutqun we jemiyetni ozgertish heriketlirining birige aylandi.

lagerlar axirida basturush herikitining simwoligha aylandi. ghayet zor xelqaraliq tekshurush we besim astida, beyjing 2019–2020-yilliri lagerlarning kop qismini taqidi. emma lagerlardiki nurghun kishi peqet turmilerge yotkeldi.

lager tuzumige bolghan diqqet suslashqanseri, basturushning ozimu axirlashti deydighan xeterlik xam xiyal peyda boldi. emma basturush axirlashmidi; tuzum peqet ozgerdi.

lagerlargha ewetilmigen nechche yuz ming uyghur uning ornigha turmige qamaldi. beyjing sanliq melumatlarni elan qilmighachqa, eniq sanni bilish mumkin emes. biraq xitay dairilirining doklat qilishiche, 2017-yildin buyan rayonda 540 mingdin artuq kishi ustidin jinayi dewa qilinghan. shexsiy delolarni xatiriligen etrapliq bir sanliq melumat ambirining bayqishiche, ularning texminen 37 pirsenti 10 yil yaki uningdin uzun qamaq jazasigha hokum qilinghan. bu ghayet zor sandiki kishining helimu turmide ikenlikidin derek beridu.

b d t gha qarashliq bir organ qanunluq dep korsitiliwatqan bu jeryanning arqisida nemiler yuz beriwatqanliqini qismen ashkarilidi. bu organ 2016-yildin buyan 21 neper uyghurgha chetishliq toqquz qararida, ularning qanuniy meslihetchidin paydilinalighanliqigha dair hechqandaq pakit tapalmidi.

qanunni basturush qoraligha aylandurushtin ibaret mushuninggha oxshash istrategiye uyghur rayonidiki mejburiy emgek tuzumidimu korulidu. zor turkumdiki uyghurlar oz yurtliridin qattiq nazaret qilinidighan zawut we dehqanchiliq meydanlirigha yotkeldi. bu yotkeshler paxta we toqumichiliqtin tartip aptomobil, quyash energiye taxtisi we halqiliq minerallarghiche bolghan kesiplerge tesir korsetmekte.

amerika qoshma ishtatliri 2021-yili uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni arqiliq buninggha jawab qayturdi. bu qanun, shirketler eksini ispatlimighuche rayongha chetishliq mallar mejburiy emgek bilen ishlepchiqirilghan dep qarashqa bolidighan, emma pakit bilen ret qilishqa bolidighan qanuniy perezni belgilidi. lekin beyjing mejburiy emgek heqqidiki eyibleshlerni tekshurgen iqtisadiy teptish shirketlirige basturup kirdi.

yeqinda xitay hokumiti teminlesh zenjiridin uchur toplashni chekleydighan buyruqlarni chiqardi. washington xitay orunlirini mejburiy emgekke qarshi ijra tizimlikige kirguzgendin keyin, beyjing teminlesh zenjiri xetirini bahalash bilen shughullinidighan amerikadiki alte teshkilatqa jaza yurguzdi.

beyjing yene ayriwetishtin ibaret yoshurun we xeterlik qoralnimu ishletti.

uyghur rayoni dunyadiki texnika jehettin eng mukemmel nazaret muhitlirining birige aylandi. shunga chegra ikki terepke ayriwetken aililer normal alaqe qilalmaydu. uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqati korsetkendek, uyghur «aililerning normal alaqe qilishi biwasite halda qorqutush we nazaret astidiki telefon sohbetliri arqiliq; wasitilik halda bolsa, alaqini saqlashqa urunush sewebidin och elinishidin qorqush arqiliq tosulidu».

hetta aile ziyaretlirimu kontrol qilish qoraligha aylinishi mumkin. uyghur otkunchi adalet sanliq melumat ambirining bayqishiche, chet eldin qaytqan uyghurlar tughqanlirini korushke ruxset qilinishtin burun saqchilar teripidin soraq qilinghan we chet eldiki idiye jehettin «maslashmighan» uyghurlar heqqide uchur berishke qiziqturulghan. oxshashla, kishilik hoquqni kozitish teshkilati yeqinda chet eldiki uyghurlarning xitay xadimliri teripidin muhajirettiki uyghur tili mektepliri heqqide uchur toplashqa mejburlanghanliqini bayqidi.

emeliyette, xitay aile rishtilirini besim wasitisige aylandurmaqta.

shunga lagerlarning tarqitiwetilishi basturushning axirlashqanliqini bildurmeydu. basturush teximu tarqaq, qanun bilen yoshurulghan we dunyaning korushi teximu tes bolghan shekilge otti. xitay hokumiti dunyani basturushqa qarshi awaz chiqirishning paydisi yoqluqigha ishendurmekchi. emma bundaq emes. xoja 2018-yildiki jiddiy heriket paaliyitining uning aile ezalirining lagerlarda qoshumche sut we tuxum elishigha yardem qilghanliqini nechche yildin keyin bildi.

hazir qollinilidighan heriketlermu shuninggha oxshash chongqur we zenjirsiman tesir peyda qilalaydu.

emma uyghurlar mustebit bir derijidin tashqiri kuch aldida yalghuz adaletke erishelmeydu. uyghur dostlirim xelqara jemiyet qollinalaydighan eqilge muwapiq bir qanche heriketni qayta-qayta tekitleydu. bular chegra halqighan basturushqa qetiy taqabil turush; karxanichi ekber eset we pensiyege chiqqan doxtur gulshen abbas qatarliq naheq qamalghan uyghurlarni qoyup berishni telep qilish; amerikaning ittipaqdashlirining amerika endizisige asasen mejburiy emgek mehsulatlirini import qilishni cheklesh qanuni chiqirishigha kapaletlik qilish; shundaqla xitay hokumitini insaniyetke qarshi jinayetliri uchun jawabkarliqqa tartishtin ibaret.

bularning hechbiri asan emes. emma sukut basturushning ghelibe qilishigha kapaletlik qilidu.

wilyam ni demokratiyeni ilgiri surush milliy fondining sherqiy asiya ishliri boyiche aliy pirogramma direktori.

menbe: wilyam ni, «China’s Uyghur Crackdown Has Not Ended — It Has Gone Underground», The Hill, 2026-yili 25-sentebir, amerika sherqiy waqti saet 09:00. ziyaret qilinghan chesla: 2026-yili 26-sentebir. biwasite ulanma