uyghur tetqiqat inistituti, 2026-yili 27-sentebir
doktor adiljan eruyghur
dunya miqyasida sherqiy turkistandin kelip chiqqan bir qanche milyon uyghur, 1949-yildin buyan arqa-arqidin yuz bergen koch dolqunliri arqiliq turkiyedin qazaqistanghiche, seudi erebistandin germaniyegiche, amerika qoshma ishtatliridin awstraliyegiche bolghan keng jughrapiyege tarqaldi. 2017-yilidin keyin sherqiy turkistanda xitay doliti teripidin yolgha qoyulghan keng kolemlik tutqun qilish, lagerlar, assimilyatsiye siyasetliri , medeniyet we irqiy qirghinchiliqlar bu diasporani hem san jehettin zorayitti, hem teximu kop xelqara jamaet pikrining kuntertipige kirguzdi. emma mushundaq zoriyishqa we menzirige qarimastin otturida ghelite bir ehwal mewjut: ammiwi teshkilatlar, akademiye sepi we xelqaraliq siyasiy insan heqlirini qoghdash seplirige emeliy qatnishiwatqan uyghurlarning sani, mewjut bolghan insan kuchi yoshurun imkaniyiti bilen selishturghanda, hazirmu ademni heyran qalduridighan derijide az. bu maqalining asasliq meqsiti del mushu ehwalni chushinish: dunya miqyasida milyonlighan uyghur diasporasi turuqluq, neme uchun aktip heriket qiliwatqanlarning sani bunche az? passip qalghanlarning nisbiti bolsa bunche yuqiri?
men bu soalgha bir «tetqiqat mesilisi» supitide muamile qilmaymen, belki uni uzaq oylinishqa tegishlik bir soal dep qaraymen. chunki uning jawabi birla jumle bilen eytip tugitidighan derijide addiy emes. beziler «qorqushtin» deydu, beziler «diniy qarashtin», yene beziler «teshkilatsizliqtin», yene beziler «insan xarakteri»din deydu. bu jawablarning hemmiside melum derijide toghriliq bar, emma hechqaysisi yalghuz ozila yeterlik emes. peqet qorqushnila asasiy seweb qilip korsitish, bu qorqushning arqisidiki emeliy besim mexanizimlirini kormeske salidu. peqet diniy qarashnila korsitish bolsa, diniy tepsirning ozidiki kop xil pikir we kop xil chushenchilerni nezerdin saqit qilidu. peqet teshkilatsizliqnila tilgha elish bolsa, bu teshkilatsizliqning neme uchun shekillengenlikini sorashtin ozini qachurghanliq bolidu. noqul insan xarakterining ajizliqi degende bashqa tashqi amillarni nezerdin saqit qilghanliq bolidu. shunga bu maqalide men mesilige siyasetshunasliq, jemiyetshunasliq, psixologiye, din jemiyetshunasliqi we islam tepekkuri ozara kesishken bir nuqtidin qarashqa tirishimen.
maqalining asasiy idiyesi mundaq: uyghur diasporasidiki keng tarqalghan passipliq kopinche waqitlarda shexsiy xarakter ajizliqi yaki ozgermes bir «medeniyet teqdiri» supitide chushendurulidu. emma emeliyette bu passipliq, tarixta mustebit hakimiyetning besimi sharaiti astida oginilgen, melum bir dini qarash arqiliq normallashturulghan, psixologiyelik mexanizimlar bilen mustehkemlengen, chegra halqighan besim kuchi arqiliq erkin doletlergiche kengeygen we teshkilatlarning ajizliqi seweblik qayta-qayta tekrarlanghan bir xil heriket endizisidur. oginilgen her qandaq nerse qayta oginishke bolghinidek, bularmu pirinsip jehettin ozgertilishi mumkin. keyinki boleklerde bu passipliqning qandaq shekillengenlikini qatlammu-qatlam tehlil qilimen, andin «qandaq qilghanda teximu aktip bir uyghur jemiyiti berpa qilghili bolidu?» degen soalgha jawab izdeshtur.
aktipliq we passipliq
bashlashtin burun, aktipliq bilen passipliq uqumlirining perqi emeliyette yuzeki bir tallash mesilisi emeslikini eslep otush paydiliq. latin tilida «active» sozi agere -«qilmaq, heriketke otmek» degen peildin kelgen bolsa, «passip» sozi pati -«chidimaq, bashtin kechurmek, uchrimaq» degen peildin kelip chiqqan. erebchidimu oxshashla mushuninggha yeqin perq mewjut: n-sh-ط (n-ş-ṭ) yiltiz sozi hayatiy kuch, chaqqanliq we aktipliqni ipadilise, s-l-b (s-l-b) yiltiz sozi tartiwelish, mehrum qilish menilirini bilduridu. oxshimighan ikki til ailiside musteqil halda peyda bolghan bu ortaqliq tasadipiy emes; her ikki tilda passipliq, subyektning oz iradisi bilen emes, belki sirtqi bir kuch teripidin shekillendurulidighanliqini korsitidu.
exlaq pelsepisi nuqtisidin qarighanda, passipliq bilen aktipliqning perqi peqet heriket sheklidila emes, belki mesuliyet sewiyesidimu namayan bolidu. passip adem yamanliqqa qarshi turmaydu, emma uni biwasite xalimaydu. bu «xalimasliq» haliti exlaqiy jehettin biterep korunsimu, emeliy netije jehettin yamanliqning dawamlishishigha sharait yaritidu. zulumgha sukut qilish, zulumni qollash bilen oxshimaydighan heriket bolsimu, zulumning jemiyette qarshiliqqa uchrimasliqigha yardem beridu. insan juret bilen ish qilish we heriket qilish arqiliq jasaretlik bolidu. bu qarash bizning mesilimiz bilen biwasite munasiwetlik: bir jemiyetning ezaliri adaletning neme ikenlikini bilsimu, uni emeliy heriketke aylanduridighan adetni yetildurmigen bolushi mumkin. «bilish» bashqa, «qilish» bashqa.
«eqiwatqan su bulghanmaydu, turghun su sesiydu» turk maqal-temsili.
aktipliq etraptiki ozara tesir korsitidighan, xewp-xeterni ustige alidighan we iz qalduridighan mewjutluq shekli bolsa, passipliq ozini qoghdaydighan, emma bu qoghdinishning bedilini jemiyettiki biperwaliq bilen toleydighan mewjutluq sheklidur.
mewjutluq eneniside munazire qilinidighan «yaman niyet» uqumimu bu yerde chushendurguchi rol oynaydu. yeni shexs ozining erkinliki we shuninggha baghliq mesuliyitini inkar qilip, «mening qolumdin hechneme kelmeydu», «qanun, tuzum, jemiyet shundaq», «men neme qilalaymen?» degen bahaniler bilen ozini sirtqi sharaitning passip obyektidek korsitidu. emma bu uqumni shexsiy exlaqiy nuqsan dep emes, belki sistemiliq besim peyda qilghan, shunga sistemiliq ozgertishler arqiliq ozgertkili bolidighan bir ehwal dep chushinish kerek. chunki keyinki boleklerde, bu ehwallarning arqisida kopinche waqitta heqiqiy we konkret tehdit tejribiliri yoshurunghanliqini bilimiz.
uyghur diasporasida niyiti yaxshi, wijdani saghlam kishilerning sani az emes dep perez qilalaymiz. emma bu yerde kop waqitlarda intayin muhim bir perq nezerdin saqit bolidu: yaxshi adem bolush bilen yaxshi ish qilish oxshash nerse emes. bir insanning qelbide adalet tuyghusi bolushi, zulumgha ichidin echinishi, uni exlaqiy jehettin «yaxshi» insan qilalaydu; emma buning ozi yamanliqning aldida tosalghu bolalmaydu. tarix bizge, yamanliq yamanlarning kopluki bilen emes, yaxshilarning sukuti bilen kengiyidighanliqini korsitip beridu.
aktip yaxshiliq deginimiz, korgen naheqchilik aldida bedel toleshke teyyar turidighan, qarshiliqini yoqiri awazda ipadileydighan, teshkillinidighan, guwahliq beridighan, emeliy heriketke otidighan insan degenliktur. bu xil insanlar bilimidin nep beridu, besimgha emeliy hirikiti arqiliq qarshiliq korsitidu, teshkilatlar bilen hemkarlishidu. ittipaqlishish we hemkarliq torlirini berpa qilip, yaxshi ademlikini emeliy heriketliri arqiliq ipadileydu. ozgiler qilsundin bekrek men qilishim kerek dep oylaydu. ozining herikitini bashqilargha pozitsiyesi we qarishigha emes ozining dunya qarishigha asasen elip mangidu.
passip yaxshiliq bolsa, wijdani jehettin yamanliqqa qarshi turidighan, emma bu qarshi turushni hechqandaq emeliy heriketke aylandurmaydighan kishidur. «men esli yaman adem emes», «sharait yoq», «qolumdin hechneme kelmeydu», «sozlesh xeterlik», «siyasettin yiraq turush kerek» degendek sewebler bilen ozini chetke alidu. bundaq passipliq shexsiy jehettin ozige gunahsizliq tuyghusi bersimu emeliy netije bermeydu. yamanliqning kuchiyish we kopiyish yolini echip beridu. netijide, besim kozge korunmeydighan bolup qelip zalimgha qarshi turush nolge chushidu. hannah arentd (Hannah Arendt) ning «yamanliqning adettiki uqumi»mu del mushu yerde chushendurguchi rol oynaydu. emma bu uqumning kopinche waqitta xata chushendurulidighan bir teripi bar. (Arendt) ning tekitligini peqet buyruqqa boysunidighan biyurokratlarning oylimastin yamanliq qilishila emes; belki ularning etrapidiki «adettiki», «yaxshi» kishilerning ulargha sukut qilip, sharaitqa ege bolushigha seweb bolghanliqi idi. yamanliq peqet yamanlarningla esiri emes, belki passip yaxshilarning heriketsizlikiningmu netijisidur. uyghur diasporasida bu ehwalning nahayiti konkret tesirliri bar:
passip yaxshi zulumni «bilidu», emma uni bashqilargha yetkuzmeydu; netijide zulum uning bilish dairisida qelip bashqilargha yetkuzulmeydu.
passip yaxshi ziyankeshlikke uchrighuchilarning aile-tawabiatlirigha hesdashliq qilidu, emma teshkillik hemkarliqqa qatnashmaydu; netijide jemiyet herikiti zorur bolghan «halqiliq», «kolemlik» sewiyege yetelmeydu.
passip yaxshi «bolunmeyli», «talash-tartish qilmayli» deydu we ichki tenqidni basturidu; netijide heriketning oz xataliqlirini tuzitish imkaniyiti towenleydu, shuning bilen birge asanla sirtqi kuchning kontrol qilishigha we yotkep bashqurushqa uchraydu.
passip yaxshi shexsiy bixeterlikni kollektip bixeterliktin ela bilidu. bu ehwalni insaniy nuqtidin chushinishke bolsimu, bu omumiy xelq herikitining kuchini ajizlitiwetidu.
bu yerdiki asasiy mesile exlaqiy hokum chiqirish emes, belki istrategiyelik bir bayqashtur. bir milletning mewjut bolup turushi we tonulushi, uning ichidiki «yaxshi» ademlerning sani bilen emes, belki shu yaxshilarning qanchilikining kozge korunerlik emeliy heriketke otkenliki bilen olchinidu. yamanliq san jehettin mutleq ustunlukni telep qilmaydu; uninggha peqet passip yaxshilarning sukut qilishila yeterlik.
xulasiligende, passip yaxshiliq exlaqiy meghlubiyet emes, emma istrategiyelik chong bir boshluqtur. bu boshluq toldurulmighuche, u yamanlarning eng bixeter heriket meydani bolup qeliweridu.
din: tesellimu yaki mesuliyetmu?
uyghur diasporasidiki passipliqning yiltizini izdigende mundaq bir qarash otturigha chiqidu: bu sukutning asasliq seweblirining biri, diasporaning muhim bir qismida ustunlukke ige bolghan melum bir diniy tepekkur sheklidur. bu yerde mesile dinning ozi emes, belki uning qandaq chushendurulushi, qaysi uqumlarning asasliq orungha chiqirilip, qaysi uqumlardin chetnep otkenlikidur. bu xil oqush we chushunush usuli kopinche qobul qilinghandek, dinning muqerrerlikidinmu, «mahiyiti»dinmu kelip chiqqan netije emes. biz bu bolekte diniy uqumlarni tebligh qilish meqsitide emes, belki jemiyettiki ijtimaiy ehwallarni chushinishke yardem beridighan tehlil supitide otturigha qoyimiz.
din psixologiyesidiki klassik tetqiqatlar bu mesilini chushinishni paydiliq menbeler bilen teminleydu. alport we ros (Allport ve Ross)ning (1967, 432) otturigha qoyghan ichki dindarliq we tashqi dindarliq olchimige asaslanghanda; dindarliqni ozi bir meqset dep qaraydighan kishiler bilen uni shexsiy xatirjemlik yaki bixeterlikke oxshash meqsetler uchun ishlitidighan kishiler, oxshash bir dingha etiqad qilsimu, jemiyettiki pozitsiyeside roshen perqlinidu. bu ehwal diasporadiki diniy hayatning melum bir qismida korulidighan bir endize bilen mas kelidu: allah tesewwurining peqet shexsiy ehtiyajlarni qanduridighan, shexsiy nijatliqni aldinqi orungha qoyidighan bir ramkigha kirguzush, dinni jemiyettiki mesuliyet engidin bekrek shexsiy teselli qoraligha aylandurup qoyalaydu. bundaq ehwalda, din insanni heriketke kelturidighan kuch emes, belki uni hazirqi weziyet bilen maslashturidighan bir rolni ustige alghan bolidu.
insan quran ayetliride allahning rohidin puwlengen bir mewjudat supitide teriplinidu. buni allah insangha erkin irade, wijdan, ang, eqil we idrak ata qilghan degen shekilde chushinishke bolidu. din bu qabiliyetler qanche kop ishqa ashurulsa, ilahiy yardemningmu shunche kop namayan bolidighanliqini tekitleydu. hem passipliqni emes, del eksiche aktip heriketchanliqni aldinqi orungha qoyidighan bir tepsirge isharet qilidu. bu yerde muhim bir usul nuqtisidin eskertish zorur: dinning ijtimaiy heriketke bolghan tesiri oxshash bir xil emes we mutleq belgilengen emes. oxshash bir diniy tekist, oxshimighan tepsir qilish usulliri arqiliq hem ichige bekinidighan, hem jemiyetni seperwer qilidighan chushenchilerge aylandurulushi mumkin. shunga heqiqiy mesile «din passiplashturamdu yaki aktiplashturamdu?» emes; belki qandaq bir tarixiy-ijtimaiy sharaitta qaysi xil tepsir qilish usulining ustunlukke erishkenliki we bu ustunlukning qandaq bir siyasiy sharaitta, qaysi organning we psixologiyelik iddiyening qollishigha erishkenlikidur.
bu nuqtida, diniy teblighning bezi waqitta melum bir nuqtida tariyip qelish ehwalimu bir tehlil obyekti bolalaydu. bezi islam alimliri, heqiqetke qaritilghan eng nazuk buzghunchiliqning uni biwasite inkar qilish emes, belki parchilap, peqet birla terepke qaritip qoyush dep qaraydu. ularning qarishiche, parchilanghan heqiqet ozining putunlukinimu, kuchinimu yoqitidu. bu «azaytip we taraytip chushendurush» uqumi heqqide, keyinki boleklerde yene toxtilip otimiz. teqdirning mejburiyetchilikke, tewekkulning passipliqqa, teqwaliqning shexsiy ehtiyatqa, salih emelning peqet shexsiy ibadetkila qisqartilishi-birla nezeriyewi ramkida chushinishke yardem beridighan asasliq uqumdur. bu ehwllarning hemmisi dinning putunluk qurulmisidin ayrilip, peqet birla olchemge siqiship qalghanliqining her xil ipadilinishidur.
bu tariyishning eng roshen ipadisi tewekkul we teqdir uqumlirida korulidu. tewekkul, soz yiltizi jehettin «allahni wekil qilish» degen menini bilduridu; yeni zorur tirishchanliqni korsetkendin keyin, netijini allahtin kutush demektur. klassik kalam we tesewwup eqimi bu nuqtida ortaq qarashqa ige: tewekkul seweblerge riaye qilmastin kutup olturush emes, belki seweblerge riaye qilghandin keyin allahqa ishench baghlashtur. emma bu nazuk perq kop waqitlarda xelq arisidiki dindarliqta yoqap ketidu; tewekkul «allah neme putken bolsa shu bolidu» deydighan bir xil teslimchilikke, teqdir bolsa iradini chetke qaqidighan mejburiyetchilik (fatalism) qarishigha taraytilidu. bundaq chushenchiler quran korsetken mesuliyet, erkin iradilik insan tesewwurini passip teqdirchilikke ozgertip qoyidu. bu ozgirish asassiz emes; tarixta hakimiyetler xelqni mushundaq teqdirchilik rohiyiti bilen terbiyelep, itaetni mustehkemligen. emma quranning ozi bu mesilide bashqiche bir tengpungluqni otturigha qoyidu: «nejim» surisining 39-ayiti insanning peqet ozining tirishchanliqining netijisinila alidighanliqini bayan qilsa, «towbe 105» ayiti mominlerni ish-heriketke chaqiridu. emma uyghur diasporasining bir qismi mushu heriketchan tengpungluqni bir tereplime chushunuwelip, «allah yardem qilidu» degen jumligila yighinchaqlap qoyidu. netijide dawamliq, «undaqta men hech ish qilmisammu bolidu» degen xata xulasini chiqiridighan ehwallar korulidu.
mushundaq turaqliq dunya qarishini muhemmed iqbal (Muhammed İkbal 1877-1938)mu bashqa bir jughrapiyede turup tenqid qilghan. uning qarishiche, hindistan yerim arilidiki musulmanlarning keynige chekinishidiki asasliq seweblerning biri, teqdirni mejburiy yezilghan qismet dep chushinidighan we shuning uchun ozini hayattin ayriwalidighan turaqliq dunya qarishi idi. bu qarash, shuning bilen bir waqitta hokumran kuchlerning jemiyet ustidiki hokumranliqini qanuniylashturushqa xizmet qilghan. iqbal «ozluk» (hudi) ning tesewwupning bezi tepsirliridikidek yoqilip ketishi kerek degen qarashqa qarshi chiqidu. uning qarishiche, ozluk emel we ijadchanliq arqiliq ghayisini ishqa ashuridighan, allah bilen biwasite munasiwet ornitalaydighan aktip bir subyekt bolushi kerek (iqbal, 1930-2013, s 184). mundaq perqlendurush bolupmu uyghur diasporisining ehwalida alahide muhim: kimlik supitide saqlanghan iman ozini saqlap qelishta, «biz kim?» degen soalgha jawab tepishqa tirishidu. bu tebiiy we zorur funksiye, bolupmu assimilyatsiye besimi astida qalghan jemiyette oz ipadisini tapidu. emma passip yaxshilar bolsa; «biz toghra yolda, qalghanliri allahqa baghliq» degen tesellige tayinidu.
bu mesilining teximu chongqur ilahiyetlik asasini, praffeisor, doktor mehmet gormezning «qurandiki uch ehdi (wede)» (Kur’an’da Üç Misak) namliq leksiyeside korgili bolidu. mehmet gormezning qarishiche insanning mewjutluqi uch asasiy ehdi ustige qurulghan:
1-insanning allah bilen bolghan ehdisi «sure eiraf: 172-ayet»te bayan qilinghan,
insanning yaritilishtin ilgiri rebbige «hee, guwahliq berimiz» dep bergen tewhid ehdisi.
2-insan bilen insan otturisidiki ehdi; kishilik turmushta adalet, amanetke wapadarliq, rastchilliq we heq-hoquqqa emel qilishni oz ichige alghan ehdisi.
3-insan bilen kainat otturisidiki ehdi; insanning yer yuzining igisi emes, belki amanetchisi ikenlikini tekitleydighan, zeminni awat qilishqa buyruydighan «sure hud: 61-ayet» we buzghunchiliqni chekleydighan ehdisi «sure eiraf: 56-ayet», «sure beqere: 11-ayet».
bu uch ehdining ortaq nuqtisi, insanni peqet «bilidighan we ishinidighan» mewjudat emes, belki amanet engigha ige bir subyekt supitide chushenduridu.
amanet engi, ozining tebiiti boyiche, passipliqni emes, belki qoghdash, tereqqiy qildurush we zorur bolghanda qoghdinish mesuliyitini ustige alidighan aktip pozitsiyeni telep qilidu. uyghur diasporasining bir qismida, bu uch ehdining hemmisining tariyip, yaki ajizlap ketkendek bir diniy chushenchige isharet qilidighan ehwallar korulidu: allah bilen bolghan ehdi peqet shexsiy ibadetke qisqartilghan, insanlar otturisidiki ehdi tar dairidiki shexsiy exlaq bilen cheklengen. insan bilen kainat otturisidiki ehdi bolsa, bolupmu surgundiki bir jemiyet uchun nahayiti qiyin bolghan, ishlepchiqirish, teshkilat qurush we medeniyet berpa qilish saheliride yeterlik derijide namayan bolalmighan.
bu tariyish ehwali teqwa we salih emel uqumliridimu tekrarlinidu. kundilik tilda teqwa kopinche ibadetning kopluki bilen teng menide ishlitilsimu, quran ayetliride daim adalet, mesuliyet, amanetke wapadarliq we zulumgha qarshi turush bilen birlikte tilgha elinidu. mesilen, «sure maide: 8-ayet» adalette teqwagha eng yeqin bolushni buyruydu. bu iddiyedin yandap otup ketkende, teqwaliq shexsning oz menpeetinila qoghdashqa yuzlengen passip bir pozitsiyege aylinip qelish xewpige duch kelidu. salih emel uqumimu oxshashla tariyishqa uchraydu. eger u peqet shexsiy ibadetlergila qisqartilsa, undaqta bilim elish, pen-texnika ishlepchiqirish, teshkilat qurush we zulumgha qarshi turushqa oxshash emeliy heriketler diniy qimmet dairisining sirtida qaldurulush xewpige duch kelidu. bu xil tariyishqa qarshi, hazirqi zaman islam tepekkurida kuchluk bir qarshi yonilish meydangha keldi. fezlur rahman Fazlur Rahman) 1919-1988)ning qarishiche, quran yettinchi esirdiki erebistanning konkret exlaqiy we jemiyettiki mesililirige biwasite yuzlengen, adalet we iqtisadiy barawerlikni merkez qilghan bir kitabtur; beyghembirimiz muhemmed (s. e. w)ning peyghemberlik wezipisidiki deslepki muhim emeliy nishanlarning hemmisi jemiyette adaletni ishqa ashurush bolghan (fezlur rahman 1980). muhemmed abduhMuhammed Abduh) 1849-1905) bolsa 19-esirning axiridiki islahat tepekkurining bashlamchiliridin biri bolush supiti bilen, musulman jemiyetlirining arqida qelishini dinning mahiyitidin emes, belki dinning eqil we ijtihadtin ayrilip, teqlidchilikke tayanghan, turaqliq bir shekilde qollinilishidin kelip chiqqan eghish dep chushendurgen. hemde dindarliqning passip teslimchilikke emes, belki aktip mesuliyetke tayinishi kereklikini tekitligen[1] salih emel uqumini «ijatchan» bir ramka ichide qayta chushendurush, mesilen; bir uniwersitetta oqutush, bir adil dewani izchil qoghdash, bir ammiwi teshkilati qurush qatarliqlarnimu salih emel dep qaraydu. akademiyelik we siyasiy ijatchanliqnimu biwasite diniy mesuliyet dairisige kirguzidu. bu yalghuz bir shexsning pikri emes, belki rahman (Rahman) we abduh (Abduh) ning eserliridimu uchrap turidighan, hazirqi zaman islam tepekkuridimu tekrar-tekrar tekitlinidighan bir asasliq temidur.
imanning ozimu emeliyette hergizmu turaqliq bolmastin, kalam ilmidiki klassik munazirilerning biri, imanning kuchiyidighan-ajizlaydighanliq mesilisi ustige qurulghan. imanni peqet qelbning testiqidin ibaret dep qarighan bezi maturidi alimliri, imanning mahiyiti jehettin ozgermeydighanliqini ilgiri surgen bolsa, kop sanliq kalam eqimliri imanning ibadet we salih emeller bilen kuchiyidighanliqini, gunah we sel qarash bilen kemiyidighanliqini qobul qilghan [2]hetta «iman turaqliq» degen eng qattiq qarashni qoghdaydighan kalamchilarmu, qurandiki imanning kuchyidighanliqini korsitidighan ayetlerge duch kelishke mejbur bolghan.[3] bu, imanni heriketchan we janliq halet supitide chushinishte chette qalghan bir qarash bolmastin, belki kalam enenisining ozidiki merkiziy munazirilerning biri ikenlikini korsitidu. «seid nursi»ning «risalei nur» namliq esiride imanni «hayat, nur, quwwet» uqumliri bilen baghlishimu mushu yonilishte chushendurulse bolidu. seid nursi ixlas prinsipini jemiyetlik heriketning ayrilmas sherti dep qarap, etiqad birlikining jemiyet birlikini zorur qilidighanliqini tekitligen.[4] bezi diaspora uyghurliri uchun «iman» degen soz kuchluk hessiy inkas qozghaydu (mesilen, ozini qoghdashqa otush, sezgurlishish yaki hayajan bilen inkas qayturush sheklide). emma bu imanning emeliy hayattiki ipadisi-yeni zulumgha qarshi sistemiliq paaliyet elip berish we unumluk kuresh qilish heriketliri kutulgendek kuchluk bolmaydu.
bu yerdiki eng diqqet tartidighan nuqta bolsa bashqa bir jayda. quranda momin bolushning shertliri birla ayette emes, belki tekrarlinidighan bir endize arqiliq bayan qilinidu. «sure beqere: 62-ayet», «sure maide 69-ayet» bu ayetler asasen oxshash ibariler bilen uch amilni birlikte tilgha alidu: allahqa iman kelturush, axiret kunige iman kelturush we salih emel qilish. bu formula boyiche, nijatliqning olchimi peqet etiqad bayanidila emes, belki etiqadning emeliy heriketke aylanghan sheklididur. bir mominning «ishinidu, emma hech ish qilmaydu» degen tesewwuri, bu ayetlerning putun mezmuni ichide toluq bolmighan bir tur hesablinidu. quran momin bolushni biwasite konkret yaxshiliq qilishqa baghlighan iken, undaqta neme uchun diasporadiki uyghur musulmanlirining zor bir qismi passip halette qalidu, hetta oz milliti uchunmu emeliy bir ish qilmaydu? bu yerde uch xil ehtimal otturigha chiqidu.
birinchisi, bu uch amildin terkib tapqan formulaning tallap chushendurulushidur. chunki, diasporadiki diniy emeliyet kopinche aldinqi ikki amilgha—iman we axiret engigha merkezleshken bolup, uchinchi amil bolghan «salih emel»ni tar dairidiki shexsiy ibadet bilenla cheklep qoyghan.
ikkinchisi, «insaniyet» bilen «oz milliti» otturisidiki perq. bir kishi yiraq we abstrakt bolghan «insaniyetke yaxshiliq qilish» idiyesini nezeriye jehettin qobul qilishi mumkin. emma oz jemiyitining konkret mesilisi aldida—del mushu yeqinliq we konkretliq sewebidin heriketlenduridighan iradini shekillendurelmeydu. halbuki, klassik islam tepekkurida yaxshiliqning dairisi bashta ichidin sirtqa qarap kengiyidu: awwal eng yeqinliridin bashlinidu, andin millitidin, andin putkul insaniyetke qarap kengiyidu.
uchinchi amil, belkim eng muhimi, buning toghriliqini bilish bilen uni emeliyette yashash arisidiki perq. eslide her bir musulman bu ayetlerni anglighan, yadlighan we tepsirini tingshighan. emma, heqiqiy mesile, bilingen heqiqetning heriketke aylinishigha tosqunluq qilidighan tashqi amillardur: tehdit tuyghusi, teshkilat-organ boshluqi we konup qalghan-oginilgen amalsizliq.
eng kop tar menide chushendurulgen uqum belkim, «yaxshiliqqa buyrush, yamanliqtin
tosush» (alأmr balmعrof oalnهy عn almnkr) prinsipidur. «al imranning bir ayiti»de mominler arisidin yaxshiliqqa chaqiridighan, yaxshiliqni emr qilip, yamanliqtin tosudighan bir jemiyetning bolushini tewsiye qilidu «sure al imran: 104-ayet». bu ayet asasliq tepsirlerde peqet shexsiy exlaqiy nesihetla emes, belki jemiyetning oz ichidiki adaletni qoghdaydighan bir nazaret mexanizmi supitidimu chushendurulidu. «sehih muslim»da riwayet qilinghan bir hediste, bir yamanliqni korgende awwal qol bilen tosush, eger uninggha kuchi yetmise til bilen tosush, uningghimu kuchi yetmise hech bolmighanda qelbide qarshi turush kerekliki, buning imanning eng ajiz derijisi ikenliki bayan qilinidu. bu hedis kopinche waqitlarda peqet shexsiy gunahlargha (haraq, qimar qatarliqlargha) qollinilidighan tar bir ramka dairiside cheklinip qalidu. emma burunqi we hazirqi zaman alimlirining kopinchisi bu hedisni; herqandaq bir musulmanning zulum, naheqchilik we sistemilashqan adaletsizlikke qarshi turush mesuliyitimu bar dep chushendurgen. bir xelq zulum astida turghanda, bu prinsipning tebiiy dawami; guwahliq berish, teshkillinish, xelqara organlar aldida heq telep qilish, heqiqetni hojjetleshturush we uni qoghdashtur. yeni «yaxshiliqqa buyrush, yamanliqtin tosush»ning hokmini emelde korsitish kerek. taraytip chushenduridighan diniy qarashning tesiri del mushu yerde eng roshen korunidu: eger bu prinsip peqet «shexsiy exlaqqa nesihet qilish» bilenla cheklinip qalidighan bolsa, undaqta kollektip adalet kurishi diniy mesuliyet supitide emes, belki «siyaset», hetta bezide dingha yat bir sahe dep qarilishi mumkin. mushundaq azaytip, taraytip chushenduridighan diniy qarashning tesiri del kollektip heriketke otushke eng ehtiyajliq waqitta kuchini korsitip, aktip heriket qilidighan musulmanlagha zerbe berishke yaki ularni ajizlashturushqa ishleydu.
buxil rohiy qatmalliqning eng chungqur tesiri, ammiwi teshkilatlar we organlishish saheside korulidu. unumluk bir diaspora herikiti, uzun muddet dawamlishidighan organlargha, izchil meblegh toplash mexanizmlirigha, qanuniy qoghdash iqtidarigha, axbarat, istrategiye we ewladlar ara dawamlishishqa tayinidu. bularning hemmisi, prinsip jehettin tewekkulning klassik terghibi (seweblerge toluq riaye qilip, netijini allahdin kutush) bilen mukemmel maslishidu. emma, emeliyette jemiyetke keng tarqalghan passip tewekkul chushenchisi bilen zit kelidu. uyghur diasporasining bir qismida din, shexsiy meniwiyet we jamaet ichidiki ozara yardemge (bularmu elwette qimmetlik) yuzlengen waqitta, jamaet sahesidiki oz hoquqini qoghdash, organ berpa qilish we siyasiy lobiychiliqqa oxshash saheler «dunyawi» yaki «bikargha» dep qarilishi mumkin; chunki «netije alliburun allahning qolida». bu qarashning erkin we paal ozluk chushenchisigimu, fazul rahmanning adalet merkezlik quran chushenchisigimu, abduhning aktip islahat pirogrammisighimu, mehmet gormezning uch ehdi nezeriyesigimu mas kelmeydu. hemmidin muhmi hayatini zulumgha, adaletsizlikke we zalimgha qarshi atighan peyghember eleyhissalamning tewhid chaqiriqigha mas kelmeydu.
bu yerde bir nuqtini alahide tekitlesh kerek: bu kozitish putkul diaspora uchun emes, belki uning bir qismi uchunla munasiwetlik. uyghur diasporasi ichide diniy ilham bilen kuch tapidighan, adalet telipini imanning teqezzasi dep qaraydighan aktip kishilermu bar. emma passip iddiye eqimidikiler bolsa, keng tarqalghan yuzlinish supitide dinni shexsiy-ibadetke merkizleshturup, xelqning kollektip heriketke qatnishish iradisini ajizlitip qoyidighan bir rohiy haletni shekillendurup qoymaqta.
elwette, bu ilahiyetchilik qatlimining yalghuz ozila yeterlik chushendurush bolalmaydu. melum bir tepsir enenisining neme uchun bunche keng tarqalghanliqini, uning qaysi tarixiy we psixologiyelik zeminda yiltiz tartqanliqini chushinish lazim. keyinki bolekte bu diniy endizining kondurulgen ajizliq we ichki jehettin qandaq bolup oz-ozini kontrol qilish mexanizmi bilen chirmiship ketkenlikige qarap chiqimiz.
zehin ichidiki kozetkuchi
yeqinqi yillardin buyan, uyghur diasporasining xelqara sehnidiki siyasiy we ijtimaiy orni korunerlik derijide ashti. emma, shundaq turughluq keng xelqimizning muhim bir qismining kolliktip heriket, teshkillinish we ammiwi teshwiqat paaliyetlirige kutulgen derijide qatnashmaydighanliqi daim tilgha elinmaqta. bu ehwal kopinche shexslerning ikkilinishi, rehberlikning kemchilliki yaki organning yetersizliki qatarliq sewebler bilen chushendurulmekte.
emma jemiyetshunasliq nuqtisidin qarighanda, diasporalarning siyasiy herikiti peqet nowettiki sharaitlarningla mehsulila emes, belki otmushtiki tejribiler, kollektip xatiriler, pisxikiliq jeryanlar we ular yashawatqan ijtimaiy muhitning ortaq tesiri bilen shekillinidu. bolupmu uzun yillardin buyan sistemiliq zulum we nazaret astida yashighan jemiyetlerde, passipliq shexsiy tallashtin bekrek, tarixiy jehettin kondurulgen we ijtimaiyliship ketken bir heriket sheklige aylinidu. shunga uyghur diasporasidiki passipliqni chushinish uchun, peqet mewjut teshkiliy qurulmilarnila tekshurush yeterlik emes; belki bu passipliqni shekillendurgen psixologiyelik we jemiyetshunasliq mexanizimlirini tehlil qilishmu muhim.
bu nuqtidin qarighanda, oginilgen amalsizliq (Learned Helplessness) nezeriyesi, uyghur diasporasidiki passipliqni chushendurushtiki eng kuchluk nezeriyewi ramkilarning biridur. martin seligmen (Martin E. Seligman) otturigha qoyghan bu nezeriyege asaslanghanda, shexsler uzun waqit ozliri kontrol qilalmaydighan selbiy weqelerge duch kelgende, keyin sharait ozgergen teqdirdimu, yenila ozige ishench qilalmaydu. bashqiche eytqanda, izchil meghlubiyet yaki jazalinishni bashtin kechurgen kishiler, waqitning otushi bilen kuresh qilishni toxtitip, passipliqni bir yashash istrategiyesi supitide qobul qilidu. bu yerdiki eng muhim nuqta, shexsning heqiqeten kuchsiz bolushi emes, belki ozini kuchsiz degen uqumgha ishendurup qoyghanliqidur. shunga oginilgen amalsizliq peqet psixologiyelik ehwal emes, belki uzun muddette heriketni belgileydighan bilish (cognitive) mexanizimidur.
bu nezeriyeni uyghur jemiyitining yeqinqi yillarda bashtin kechurgen kechurmishliri bilen birleshturup qarighanda, uning chushendurush kuchi nahayiti yuqiri ikenliki korulidu. sherqiy turkistanda uzun yillar dawamlashqan kucheytilgen bixeterlik siyasetliri, keng kolemdiki reqemlik nazaret sistemiliri, xalighanche qolgha elishlar, medeniyet we millet qirghinchiliqigha uchrash, pikir bayan qilish erkinlikining cheklinishi we kollektip jazalash siyasetliri, kishilerning ashkara jamaet meydanida korunushi eghir xewp elip kelidu, degen kuchluk bir ijtimaiy xatire shekillendurdi. bu jeryanda nurghun uyghurlar uchun sukut qilish peqet bir tallashla emes, belki hayat qelishning birdin bir yoligha aylandi. kishiler oz qarishini ashkara ipadilise, yaki her qandaq bir teshkilatning paaliyitige qatnashsa ozi yaki ailisi uchun eghir aqiwetlerni kelturup chiqiridighanliqini qayta-qayta bashtin kechurdi. netijide kop qisim kishiler shunche eghir besimlarghimu sukut qilidighan, qilghan bu sukutini xewptin saqlinishning normal heriket shekli dep qaraydighan boldi.
muhajirettin keyin fizikiliq muhit ozgergen bolsimu, bu psixologiyelik mexanizm yoqap ketmeydu. turkiye, yawropa yaki shimaliy amerikagha oxshash demokratik doletlerde yashawatqan nurghun uyghurlar qanun jehettin pikir bayan qilish erkinlikige ige. emma ular shunche erkin doletlerde yashawatqan bolsimu, otmushtiki kechurmishler shekillendurgen qorqunch we ishenchsizlik sewebidin bu hoquqlarni ishlitishte qiynilidu. buning asasliq sewebi, shexsning nowettiki qanuniy muhitni emes, belki otmushte shekillendurgen heriket qeliplirini olchem qilghanliqidur. bashqiche eytqanda, fizikiliq jehettin besim muhitidin ayrilghan bolsimu, rohiy jehettin besim medeniyiti dawamlishishi mumkin. shunga diaspora ichide: «sozlisem xitay ailemge ziyan yetkuzushi mumkin», «belkim menimu nazaret qiliwatqandu», «qandaqla bolmisun hech nerse ozgermeydu», yaki «eng yaxshisi sukut qilish» degendek qarashlar nahayiti keng uchraydu. bu ibarilerni peqet shexsiy qorqunchla dep qarashqa bolmaydu; ularni oginilgen amalsizliqning «bilish» (cognitive) jehettiki ipadiliri depmu chushendurushke bolidu.
oginilgen amalsizliq peqet shexslerning namayishlargha qatnishishinila tosup qalmaydu; belki teshkillinish, rehberlik mesuliyitini ustige elish, ixtiyariy xizmet we xelq teshkilatlirining paaliyetlirige qatnishish qatarliq nurghun heriketlergimu selbiy tesir korsitidu. chunki bir kishi ozining tirishchanliqi hechqandaq netije bermeydu, dep ishense, eng bashtila heriketke otushtin waz kechidu. bu ehwal diaspora ichide aktip xizmet qiliwatqan, sani cheklik kishilerning barghanseri teximu eghir yukni ustige elishigha, kop qisim kishilerning bolsa peqet yiraqtin qollaydighan passip orunda qelishigha seweb bolidu. shundaq qilip psixologiyelik qatlamda bashlanghan passipliq, waqitning otushi bilen jemiyet xarakterlik bir heriketke aylinidu.
chegradin halqighan saye
fokoltning (1995, 200-202) «turmining tughulushi» namliq esiride otturigha qoyulghan panoptikon (panoptikon)tehlili; diktatur doletlerning zamaniwi hakimiyetliri urup-qiynash, ten jazalirigha tayinish bilen birge, kishilerni chushkunlukke uchrap, sukut qilishqa kundurup, ozini ozi nazaret qilish arqiliq ozliri uchun xizmet qilidighan derijige yetkozup qoyghanliqini korsitip beridu. bentham (Bentham) layihelep chiqqan panoptikon, mehbus turmide nazaretchining shu waqitta ozini kozitiwatqan-kozetmeywatqanliqini bilmeydu. del mushu eniqsizliq mehbusni daim kozitiliwatqandek heriket qilishqa, yeni sirtqi nazaret mexanizimi bolmighan ehwaldimu ozini ozi nazaret qilishqa mejbur qilidu. demek, onlighan yillar dawamlashqan mustebit tuzum astida sistemiliq nazaretke uchrighan bir jemiyette, daim kozitiliwatqandek hes qilishning waqitning otushi bilen sirtqi tehdittin ichki adetke aylinishi tebiiy bir hadisidur. mustebit tuzum astida yashighan kishi emeliyette kozitilmigen waqittimu, burunla oz engide shekillengen mengguluk oz-ozini kontrol qilish aditi oxshashla dawamlishidu.
bundaq ogitilgen, ozini ozi qontrol qilish engi bashqa erkin doletlerge berip orunlashqandin keyinmu yoqap ketmeydu; chunki panoptik hakimiyetning eng chong kuchi, sirtqi nazaret uskuniliride emes, belki shexsning zehnide peyda qilghan, dawamliq ozini ozi nazaret qilish sistemisidur. bu sistemining tesirige uchrighan kishi herqandaq dolette yashisimu oxshashla zehnidiki mustebit hakimiyetning changgilidin qutulalmaydu.
emma uyghur diasporasi uchun heqiqiy hel qilghuch amil, bu ichkileshturulgen adettinmu halqip, hazirmu dawamlishiwatqan we nahayiti konkret bolghan bir mexanizm; chegradin halqighan basturushtur (transnational repression). bu uqum, xitaydek mustebit tuzumlerning oz chegrasidin chiqip ketken puqralirinimu nazaret qilish, tehdit selish we jazalash iqtidarini korsitidu.[5] ning korsitishiche, mustebit tuzumler puqralirining kochushini putunley tosushning iqtisadiy jehettin sijil emeslikini chushengendin keyin, chegradin halqighan ozige qarshi chiqquchilarni kontrol qilish uchun bashqa istrategiyelerni tereqqiy qildurghan. bularning ichide reqemlik nazaret, parakendichilik, sayahet cheklimisi we-bizning temimiz bilen biwasite munasiwetlik bolghan wakaletchi arqiliq jazalash (proxy punishment) bar. (Moss), (Michaelsen) we (Kennedy)ning 2022-yili suriye, iran, misir we liwiyediki paaliyetchiler bilen 246 qetim elip barghan sohbetke asaslanghan tetqiqati, mustebit hakimiyetlerning diaspora paaliyetchilirining aile ezalirini, hetta paaliyetchi bolmighan aile ezalirinimu besh xil usul bilen nishangha alidighanliqini korsitidu. bular: fizikiliq (biwasite urup-qiynash, ten jazasi) arqiliq ziyan yetkuzush, tehdit selish, yalghan teshwiqatqa mejburlash, bayliq we menbelerdin mehrum qilish, shundaqla sayahet cheklimisi qoyush qatarliqlar. demek, diaspora ezalirining ozi bixeter bolsimu, wetinide qalghan ailisining bixeterliki bir xil besim qoraligha aylandurulidu.
bu mexanizimning kolimi peqet nezeriye emes. amerika dolet mejlisining xitay ishliri komiteti (CECC) gha sunulghan bir guwahliq doklatidiki tetqiqat netijilirige qarighanda, engliyede yashaydighan uyghurlarning texminen uchtin ikki qismi biwasite tehditke uchrighan yaki ailisining tehditke uchrighanliqini bildurgen; bu nisbet turkiyede yashaydighan uyghurlar arisida beshtin totke yetidu (Abbas, 2024). bu sanlar, «ailini qoghdash endishisi eqilge muwapiq bir inkastur» degen qarashni peqet bir perez bolushtin chiqirip, emeliy delillerge tayanghan bir qarashqa aylanduridu. musapir ((Musapir we stenberg(Steenberg) ning (2026, 347-bet) yengi tetqiqatida korsitilishiche, 2017-yildin ilgiri sukut uyghur diasporasida tarqalghan. xitayning aililergiche qaritilghan tehditliri kishilerni sukut qilishqa mejbur qilghan eng kuchluk besim qorali bolghan. emma oxshash tetqiqat yene bir qiziqarliq burulushnimu korsitidu: 2017-yildin keyin sherqiy turkistandiki aile ezaliri bilen alaqining tuyuqsiz uzulup qelishi, tebiiy halda bu kontrol mexanizimini ajizlashturup, minglighan diaspora ezalirining ashkara sozleshke bashlishigha seweb bolghan[6] bu ehwal chegradin halqighan basturushning turaqliq emes, belki ozgirip turidighan bir mexanizm ikenlikini korsitidu. bayler (Byler) ning terror kapitalizimi (Terror Capitalism) (2021) namliq esiri bolsa, xitayning bu besim sistemisining sherqiy turkistan ichidiki texnikiliq we iqtisadiy qurulmisini, shundaqla diasporadiki qorqunchning arqisidiki konkret tehdit selish kuchining kolimini ashkarilap beridu.
bu yerde muhim bir perqni ayrish zorur. wetinide uruq-tughqanliri bar kop qisim uyghurlar; men siyasiygha arilashsam xitay ailemge ziyan yetkozishi mumkin, degen endishe bilen keynige chekinidu. bundaq keynige chekinish kopinche «passipliq» dep atilidu. qarimaqqa u oginilgen amalsizliqtin kelip chiqqan sukut bilen oxshash korunsimu ularning mentiqi oxshimaydu. oginilgen amalsizliq; shexsning, mening siyasiygha arlishishim hechqandaq netije yaratmaydu, degen chushenchige konup qelish ehwali omumlashqan.
bu ehwalghan yene xatirjem qilish (securitization) nezeriyesinimu qoshush kerek. buzan (Buzan), wewer (Wæver) (25, 1998-bet) ning qarishiche, bir mesilining «bixeterlik mesilisi» ge aylinishi obyektip bir realliq emes, belki bayan arqiliq qurulidighan bir jeryan. yeni bir aktiyor melum bir bayan arqiliq bir mesilini «mewjutluqqa tehdit» dep teswirlise, bu teswir jamaet teripidin qobul qilinsa, bu ehwalda: mustebitler adettin tashqiri tedbirlerni qollansimu qanuniy hem exlaqiy jehettin aqlinidighan bolup qalidu. xitayning sherqiy turkistanda diniy we milliy kimlikni «ashqunluq» we «terrorluq» bayani bilen sistemiliq baghlishi del mushu mexanizm arqiliq heriket qilidu. saqal qoyush, romal artish, daim namaz oqushqa oxshash adettiki diniy ibadetlermu, xitay dairliri teripidin «yoshurun tehditning ipadisi» dep korsitilgen. netijide, bu ehwal weten ichidiki kishilergila emes, belki chetelde yashawatqan bir qisim uyghurlarghimu qoshumche bir besim bolghan. shuning bilen cheteldiki uyghurlar arisidimu bir qisim kishiler ozlirining dini etiqadi we mediniy kimlikini ashkarilashtin ehtiyat qilidighan bolup qalghan. bu ehwallar chetelde yashawatqan shunche uyghurning neme uchun siyasiygha arilashmighanliqini, hetta siyasiygha yatidighan soz-heriketlerdinmu ozini qachuridighanliqi, bezide hetta adettiki diniy ipadilerdinmu ozini tartidighan bolup qalghanliqini chushendurup beridu. m
bir yerge jem bolalmasliqning bedili
emdi mundaq bir ehwalni tesewwur qilip baqayli: bir kishi mushundaq turluk qorqunchlargha qarimay, axiri soz qilishqa qarar qildi, deyli. emma uning yalghuz ozining qilghan bu ishi qanchilik ehmiyetke ige bolalaydu? bu soalning jawabi peqet shu kishining jasaritidila emes, belki u mensup bolghan jemiyetning qurulmisida yoshurunghan.
bugun dunyadiki her qaysi doletlerge tarqalghan uyghur diasporasi ichide, xitayning basturush siyasiti sewebidin awazini koturushni xalaydighan nurghun kishiler bar. emma bu shexsiy irade kopinche waqitlarda kollektip kuchke aylinalmay qalidu. buning asasliq seweblirining biri, diaspora ichide yeterlik derijide kuchluk we izchil dawamlishalaydighan ijtimaiy torlarning shekillenmigenlikidur . «ijtimaiy kapital» nezeriyesi bolsa del mushu nuqtini chushenduridu: kishilerni bir-birige baghlap turidighan ishench munasiwetliri we ozara jawabkarliq we mesuliyet olchemliri kuchluk bolghanda, ortaq heriket qilish asanlishidu; eger bular ajiz bolsa kishiler yalghuz qalidu.
uyghur diasporasi duch keliwatqan mesile del mushudur. gerche ular oxshash azabni bashtin kechurgen bolsimu, emma oxshimighan doletlerge tarqalghanliqi, oxshimighan qanun sistemiliri ichide yashaydighanliqi, oxshimighan tillarni qollinishqa mejbur boliwatqanliqi we yengi hayat qurushqa tirishiwatqanliqi qatarliq amillar ularning ortaq heriket qilishini qiyinlashturmaqta. bir dolettiki uyghur jemiyiti qurghan hemkarliq tori kopinche bashqa doletlerdiki uyghur jemiyetliri bilen oxshash derijide munasiwet oritalmaydu. shuning bilen, yerlik dairide kuchluk hemkarliq tori shekillengen teqdirdimu, bular xelqaraliq tesir kuchke ige bolghan bir diaspora herikitige aylinalmaydu.
kolemen ( Coleman) ning 1988-yili tekitligen, ishenchke asaslanghan yepiq ijtimaiy torlar
mesilisimu uyghur diasporasidiki muhim mesililerning biridur. sherqiy turkistanda yillar boyi dawamlashqan keng kolemlik nazaret, jasusluq tuzumi we dolet kontrolluqi uyghurlar arisida ishenchsizlik mirasini qaldurghan. gerche chetellerge chiqqandin keyin jismaniy besim zor derijide tugigen bolsimu, bu rohiy miras dawam qilidu. nurghun kishiler tonumaydighan uyghurlargha qarita ehtiyatchan muamile qilidu, yengi teshkilat we guruppilargha qatnishishtin ikkilinidu yaki men siyasiygha arilashsam ailemge ziyan yetidu dep endishe qilidu. shuning bilen xitay teripidin burunla mingngisige ornitiwetilgen besim, u kishi dolet chegrasidin halqip otup ketken bolsimu, uning ijtimaiy munasiwetlirini dawamliq shekillendurup turidu.
buningdin bashqa, diasporadiki kundilik turmushning realliqinimu kozde tutush lazim. yengi bir dolette ish tepish, iqtisadiy kapaletke erishish, balilarning oqushini dawamlashturush we olturush salahiyitige ait mesililerni hel qilish kopligen aililer uchun eng muhim ish bolup qalidu. bu ehwal shexsiy nuqtidin qarighanda chushinishke bolidighan we eqilge muwapiq bolsimu, uzun muddette milliy dewagha ajritilidighan waqit we kuch-quwwetning aziyishigha seweb bolidu. netijide, nurghun kishiler uyghur mesilisige kongul bolidu, emma aktip kureshke qatnishish uchun yeterlik waqti yaki imkaniyiti bolmaydu.
yene bir muhim mesile bolsa, organlishishning yetersizlikidur. diasporada intayin qimmetlik nurghun shexsiy teshebbuslar barliqqa keliwatidu, emma ularning zor bir qismi melum shexslerge baghlinip qalghan. bir paaliyetchi, alim yaki jamaet pikrige tesir korsiteleydighan bir rehber her qandaq seweb bilen chekingen haman, uning elip beriwatqan paaliyetlirimu kopinche toxtap qalidu. bilim, tejribe we munasiwetler organlargha warisliq qilmighachqa, her bir yengi teshebbus xuddi bashtin bashlashqa mejbur bolghandek bolup qalidu. shunga, uyghur diasporasining eng chong ehtiyaji peqet teximu kop aktip shexslerge ige bolushla emes, belki bu shexslerni ozara birleshturidighan, yengi rehberlerni yetishturidighan we paaliyetlerni shexslerge beqindi bolushtin saqlaydighan mustehkem organ qurulmilirini berpa qilishtur. shunga, mesile peqet qanchilik uyghurning sozleshke juret qilghanliqida emes. eng muhimi, sozleshke juret qilghan kishilerning bir-birige ishench baghliyalishi, ortaq heriket qilalishi we ozlirining shexsiy tirishchanliqini uzaq muddetlik kollektip kuchke aylanduralaydighan ijtimaiy kapitalning shekillengen-shekillenmigenlikidur. putnam we kolemenning nezeriyelirimu del mushu heqiqetni chushinishke yardem beridu: kuchluk ijtimaiy kapital bolmisa, shexsiy jasaret uzaq muddetlik ijtimaiy tesir peyda qilishta qiynilidu. bugun uyghur diasporasi duch keliwatqan eng asasliq mesile, shexslerning jasaritining ajizliqidin sirt, shu jasaretni izchil dawamlishidighan, kollektip iqtidargha aylanduralaydighan ishench, teshkillinish we organlishishning yetersizlikidur.
korunmes bashqa qatlamlar
hazirghiche tilgha elinghan tot asasliq amildin bashqa, yene bir qanche toluqlighuchi amilni qisqiche bolsimu qoshup qarash muhim. bu amillarning hechqaysisi yalghuz ozila hel qilghuch rol oynimaydu, emma ularning her biri bashqa amillarning tesirini kucheytish iqtidarigha ige.
tarixiy nuqtidin qarighanda, qayta-qayta meghlup bolghan qarshiliq heriketlirining tejribisi bezi ewladlarda «biz nemish qilsaq beribir» degen qarashni mustehkemligen bolushi mumkin. bu qarash, «oginilgen charisizliq» nezeriyesining kollektip sewiyediki bir ipadisidur. bir jemiyet oz tarixidiki meghlubiyet tejribilirining rohiy besimini kollektip xatire arqiliq biwasite bashtin kechurmigen keyinki ewladlarghimu yetkuzeleydu.
medeniyet jehettin eytqanda, hoquq igilirige ashkara qarshiliq bildurmeslikni teshebbus qilidighan eneniwi olchemler, siyasiy pikirni ashkara ipadileshni bezi waqitlarda «beshigha bala tepiwelish» dep chushenduridu. biraq bundaq olchemlermu ozgermes nerse emes; ularmu diniy chushenchilerge oxshash, melum tarixiy sharaitlarda shekillengen ijtimaiy qurulmilar bolup, sharait ozgergende qaytidin muzakire qilinishi we yengidin shekillendurulushi mumkin.
iqtisadiy jehettin, turmush ghemi we iqtisadiy muqimsizliq kishilerning waqit we kuch-quwwitini kollektip paaliyetlerge emes, belki shexsiy hayatini saqlap qelishqa serp qilduridu. til oginish, kespiy guwahnamilerni etirap qildurush, ish tepish qatarliq jiddiy mesililer hel bolmighuche her xil paaliyetlerge ajritalaydighan waqit korunerlik derijide qisqiraydu.
maarip jehettin bolsa, derslik we maarip sistemisida tenqidiy tepekkur we heq-hoquqini qoghdash iqtidarlirigha yeterlik orun berilmise, jemiyetning oz awazini anglitish iqtidari ajizlishidu.
axbarat wasitiliridiki ipadilesh nuqtisidin qarighanda, uyghurlargha dair xewerlerning kopinchisi bashqilarning kontrolliqida. shunga uyghur jemiyiti her waqit oz teqdirining bash rolchisi emes, belki obyekti bolup qelish xewpige duch kelidu. bir jemiyet oz teqdirini kontrol qilish hoquqini oz qolida tutalmisa, oz teqdirini belgileydighan siyasiy kuchinimu yoqitish xewpige duch kelidu.
bir halqa, besh qatlam
siyasiy qatlam: eger yuqiridiki eniqlashlarni bir- birige tesir korsitidighan dewriy sistema supitide chushensek, putun ehwal teximu eniq korunidu. bu modelning bashlinish nuqtisi, mustebit tuzum astida bashtin kechurulgen sistemiliq nazaret we xalighanche jazalash tejribisidur.
pisxologiyelik qatlam : bu tejribe, fokolt (Foucault) bayan qilghandek, shexsning mingngisige singdurulgen tashqi nazaret mexanizmini oz-ozini nazaret qilish mexanizmigha aylanduridu. bu ichkilishish yaki singduruwelish, psixologiye jehette «oginilgen charisizliq» sheklide ipadilinidu; yeni kishi ozining herikitining netije peyda qilalaydighanliqigha bolghan ishenchini omumyuzluk yoqitidu.
jemiyetshunasliq qatlimi: ozining kuchige bolghan ishenchsizlik, kishilerning ijtimaiy torlargha waqit we kuch serp qilish iradisini ajizlashturidu. chunki bir ijtimaiy tor berpa qilishning ehmiyiti, shu torning emeliy netije yaritalaydighanliqigha bolghan ishench bilen zich munasiwetlik. eger oz kuchige ishinelmigende, ijtimaiy kapital asta-asta ajizlaydu, ishench tori buzghunchiliqqa uchraydu, sistemiliq organlishish emelge ashmaydu.
dolet halqighan qatlam: xitayning chegra atlap, chetellergiche sozulghan qoli besim peyda qilip, chetellerdiki passip kuchlerni uzluksiz ozuqlandurup turidu. shuning uchun erkin doletlerde yashawatqan aktip uyghurlar, xitayning oyunini bozushta asasliq rol oynisimu yetersiz qalidu. netijide xitayning basturush mexanizmliri tekrarlinip turidighan bu passip sistemining her bir halqisini qaytidin uzluksiz kucheytip turush pursitige erishidu. shunga erkin doletlerde yashawatqan uyghur xelqi bu xil tekrarlinishni bozidighan asasliq kuch bolsimu, yalghuz ozi yeterlik emes.
bu tekrarlinish ehwalidin chiqidighan eng muhim xulase shuki, passipliqni peqet birla nuqtidin, mesilen, peqet «qorqunch» yaki peqet «xata chushinilgen din»ni nishan qilish arqiliqla tugetkili bolmaydu. chunki bu sistema bir-birini toluqlap turidighan kop qatlamliq passip mexanizmliri arqiliq ozini uzluksiz toluqlap turidu.
emma del mushu tekrarlinish bizge umidwarliqnimu birlikte elip kelidu. chunki bu halqilarning xalighan birige qaritilghan herqandaq xildiki ijabiy arilishish, bashqa halqilarghimu wasitilik tesir korsitish iqtidarigha ige. mesilen, kollektip heriket ozige bolghan ishench tuyghusini ashuridu. mesilen, bir dewaning ghelibe qilishi yaki bir organning muweppeqiyetlik qurulushi — peqet psixologiyelik qatlamnila kucheytip qalmastin, shu muweppeqiyetni emelge ashurghan ijtimaiy kapitalnimu kucheytidu. kucheygen ijtimaiy kapital bolsa, keyinki kollektip heriketlerningmu «biz qilalaymiz» degen oz-ozige bolghan ishenchini teximu mustehkemleydu.
bu maqalining asasliq soali mundaq idi: dunya miqyasida milyonlighan uyghur diasporasi mewjut turuqluq, neme uchun aktip heriket qiliwatqanlarning sani bunchilik az, eksiche passip halette qalghanlarning nisbiti bunchilik yuqiri? yuqirida tehlil qilinghan besh qatlamliq modelgha asaslanghanda, bu soalgha berilidighan qisqiche jawab; passipliq yalghuz birla sewebning emes, belki ozara bir-birini kucheytidighan qatlamliq jeryanning netijisidur.
ishghaliyetchi hakimiyetlerde dawamliq qattiq nazaret astida oz-ozini nazaret qilip yashashqa kondurulgen xelqning engida, oginilgen amalsizliq, dawamliq sukut qilip yashash we dawamliq ozini qachurush qatarliq ehwallar normal ehwalgha aylinidu. bu ehwal waqitning otishi bilen ularning idiyeside muqimliship qalidu. ularning bu xil passip heriketliri xetiri eng az bolghan diniy teblighler bilen qanunlashturulup aqlinidu. shuning bilen ijtimaiy kuchning ajizliqi seweblik birlik emelge ashmaydu. uyghurlar bir gewdige aylinalmighanliqi uchun, ularning ichidiki shexsiy aktiplar we ularning yoshurun kuchi kollektip kuchke aylinalmaydu. shuning uchun diktatur hakimiyetler tekrarliniwatqan bu boshluqtin paydilinip hemme doletlerde dolet halqighan basturush mexanizmini xatirjem ishqa salalaydu. ehwal mushundaq iken, aktip uyghurlar ijtimaiy kapitalni kuchlendurush uchun zor kuch chiqirish kerek. shundaq qilghanda ularning kuchimu ozluksiz toluqlinip kuchiyish basquchigha qarap tereqqiy qilidu.
bu tehlildin chiqidighan eng muhim xulase, maqalining beshidila otturigha qoyulghan pikirde eks etidu: oginilgen herqandaq nersini, nezeriye jehettin qaytidin oginishke bolidu. banduraning oz-unumdarliq (Self-efficacy) nezeriyesi we seligmanning «oginilgen charisizliq» modelining tamamen eksige ozgertkili bolidu. iqbalning heriketchan «menlik» pelsepisi diniy subyektning passip emes, belki aktip we ijadkar bir mewjudat supitide qaytidin chushendurulushi mumkinlikini otturigha qoyidu.
mundaq yengiche chushendurushning emeliy ehmiyitimu nahayiti zor. chunki, melum bir heriketni «xarakter ajizliqi» dep belgilesh, kopinche hallarda nomus tuyghusi we inkar qilish pozitsiyesini peyda qilidu. emma shu heriketni «oginilgen we qurulmiliq amillar arqiliq chushendurgili bolidighan bir heriket endizisi» supitide qarash, kishilerni ozini aqlash yaki mudapielinish pozitsiyesidin qutulup, ozgirish jeryanining aktip qatnashquchii ezalirigha aylinish imkaniyitige ege qilidu.
yekun chiqarsaq: adetler oginilidu, oginilgen herqandaq nersini sistemiliq qurulghan organlarning sewrchanliq bilen yeteklishi arqiliq qaytidin oginishke bolidu. bu qayta oginish jeryanining birinchi qedimi, mesilini toghra turge ayrishtin bashlinidu; yeni passipliqni ozgermes teqdir dep emes, belki ozgertkili bolidighan bir adet dep qarashtin bashlinidu. belkim, bugun uyghur diasporasining aldida turghan eng zor wezipe, awwal ozining sukut qilip yashawatqan ehwaligha bir isim qoyush, andin bu sukutning ozgermes teqdir emeslikini, qayta-qayta qolgha kelturulgen kichik, emma emeliy heriketler we muweppeqiyetler arqiliq ispatlashtin ibarettur.
menbeler
Abbas, R. (2024). Testimony on transnational repression of the Uyghur diaspora (uyghur diasporasigha qaritilghan chegradin halqighan basturush heqqidiki guwahliq). Congressional-Executive Commission on China (CECC).
Abramson, L. Y., Seligman, M. E. P., & Teasdale, J. D. (1978). Learned helplessness in humans: Critique and reformulation (insanlardiki oginilgen charisizliq: tenqid we qayta qurush). Journal of Abnormal Psychology, 87(1), 49-74.
Akkuş, S. (2007). Ebu’l-Muîn en-Nesefî’ye göre mahiyet artma ve azalma yönüyle iman (ebulmuin nesefige kore mahiyet, kopiyish we aziyish jehetliridin iman). Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(15), 71-88.
Allport, G. W., & Ross, J. M. (1967). Personal religious orientation and prejudice (shexsiy diniy yonilish we bir tereplime qarash). Journal of Personality and Social Psychology, 5(4), 432-443.
Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory (pikir we heriketning ijtimaiy asasliri: ijtimaiy bilish nezeriyesi). Prentice-Hall.
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control (ozige bolghan ishench: kontrol qilish iqtidarini ishlitish). W. H. Freeman.
Bandura, A. (2000). Exercise of human agency through collective efficacy (kollektip ozige bolghan ishench arqiliq insaniy heriketchanliqni ishqa ashurush). Current Directions in Psychological Science, 9(3), 75-78.
Buzan, B., Wæver, O., & de Wilde, J. (1998). Security: A new framework for analysis (bixeterlik: tehlil uchun yengi bir ramka). Lynne Rienner Publishers.
Byler, D. (2021). Terror capitalism: Uyghur dispossession and masculinity in a Chinese city (terror kapitalizmi: junggodiki bir sheherdiki uyghurlarning mal-muluktin mehrum qilinishi we erlik idiyesi). Duke University Press.
Coleman, J. S. (1988). Social capital in the creation of human capital (insaniy kapitalning shekillinishidiki ijtimaiy kapital). American Journal of Sociology, 94, S95-S120.
Darley, J. M., & Latané, B. (1968). Bystander intervention in emergencies: Diffusion of responsibility (jiddiy ehwallarda tamashibinlarning arilishishi: mesuliyetning tarqilishi). Journal of Personality and Social Psychology, 8(4), 377-383.
Foucault, M. (1995). Discipline and punish: The birth of the prison (terbiyelesh we jazalash: turmining barliqqa kelishi). (A. Sheridan, terjiman). Vintage Books.
(esli eser 1975-yili neshr qilinghan.)
Gümüşoğlu, H. (2008). İmanın artması-eksilmesi meselesi ve amel ile ilişkisi (imanning kopiyishi-aziyishi mesilisi we uning emel bilen bolghan munasiwiti). Diyanet İlmî Dergi, 44(2), 1-16.
İkbal, M. (2013). The reconstruction of religious thought in Islam (islamda diniy pikirning qayta qurulushi). Stanford University Press.
(esli eser 1930-yili neshr qilinghan.)
Kur’an-ı Kerim (quran kerim). (2:30, 2:62, 5:69, 6:122).
Moss, D. M., Michaelsen, M., & Kennedy, G. (2022). Going after the family: Transnational repression and the proxy punishment of Middle Eastern diasporas (ailini nishanlash: chegradin halqighan basturush we ottura sherq diasporalirigha qaritilghan wasitilik jaza). Global Networks, 22(4), 631-648.
Musapir, & Steenberg, R. (2026). Where is my family? Contemporary Uyghur activism in the transnational diaspora (mening ailem qeyerde? chegradin halqighan diasporadiki hazirqi zaman uyghur paaliyiti). Critical Asian Studies, 58(2), 347-367.
Noelle-Neumann, E. (1984). The spiral of silence: Public opinion — Our social skin (jimjitliq aylanmisi: jamaet pikri — bizning ijtimaiy terimiz). University of Chicago Press.
Putnam, R. D. (1995). Bowling alone: America’s declining social capital (yalghuz kawap oynash: amerikining towenlewatqan ijtimaiy kapitali). Journal of Democracy, 6(1), 65-78.
Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community (yalghuz kawap oynash: amerika jamaitining yimirilishi we qayta gullinishi). Simon & Schuster.
Salkovskis, P. M. (1991). The importance of behaviour in the maintenance of anxiety and panic: A cognitive account (endishe we wehime halitining dawamlishishida heriketning ehmiyiti: bilish nezeriyesi nuqtisidin qarash). Behavioural Psychotherapy, 19(1), 6-19.
Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: On depression, development, and death (charisizliq: chushkunluk, tereqqiyat we olum heqqide). W. H. Freeman.
TDV İslâm Ansiklopedisi. (t.y.). Said Nursi (seid nursi). İslam Ansiklopedisi Vakfı.
Tsourapas, G. (2021). Global autocracies: Strategies of transnational repression, legitimation, and co-optation in world politics (yer sharidiki mustebit hakimiyetler: dunya siyasitidiki chegradin halqighan basturush, qanunluqlashturush we oz ichige elish istrategiyeliri). International Studies Review, 23(3), 616-644.
[1] (TDV İslâm Ansiklopedisi, t.y.-a, «Muhammed Abduh» maddesi).
[2] (Gümüşoğlu, 2008, s. 2).
[3] (Akkuş, 2007, s. 84)
[4] . (TDV İslâm Ansiklopedisi, t.y.-b, «Said Nursi» maddesi).
[5] (Tsourapas). (2021, 620-bet)
[6] Musapir ve Steenberg, 2026, 347-bet .
