sherqiy turkistanning urumchi shehiridiki muhim yeza igilik mehsulatliri toplash merkezlirining biri bolghan jyuding baziri. suret: ding ley/shinxua/AFP.
xitay logistika ul eslihelirige tayinip, sherqiy turkistanni yeza igilik mehsulatlirini putkul ottura asiya we uningdin bashqa rayonlargha eksport qilidighan bazigha aylandurdi. biraq beyjingning rayondiki uyghurlarni basturushi sewebidin, bir qisim gherb xeridarliridin ayrilip qaldi.
aptor: rafael balenieri
elan qilinghan waqit: 2026-yili 27-sentebir, saet 09:25
turkistan taymz terjimisi
esli menbe: Les Echos
aqsudiki «yeza igilik mehsulatliri soda merkizi»ning kolimi 667 ming kwadrat metirgha yeqin bolup, yiligha 300 ming tonna mewe ewetidu we 1 ming 300 din artuq sodigerni oz ichige alidu. shunga uni sheher ichidiki bir sheher deyishke bolidu. aqsu xitayning eng gherbidiki, sherqiy turkistangha jaylashqan yerim milyon nopusluq bir sheher. yerlik «runjis» top setish bazirigha oxshaydighan, dolet karxanisi igidarchiliqidiki bu merkez etrapta ishlepchiqirilghan barliq yeza igilik mehsulatlirini saqlaydu, pishshiqlaydu we andin xitayning bashqa jaylirigha, yeqin ottura asiyagha, ottura sherqqe we uningdin bashqa rayonlargha toshuydu.
kirish eghizigha ornitilghan, sanliq melumatlar del waqtida korsitilidighan ghayet zor korsetkuch taxtisigha qarighanda, soda xeli yaxshi ketiwatqandek qilidu. merkez mesulliridin wang shyawming rayonluq dairiler yeqinda teshkilligen, barliq xirajitini «lezeko» geziti ozi ustige alghan bir ziyaret jeryanida: «tot yil ilgiri yangaq mehsulatimizning 4 pirsentini eksport qilattuq. bugun bu nisbet 39 pirsentke yetti», dedi. u yene: «almimiz, berenggimiz, piyazlirimiz… yoshurun imkaniyet nuqtisidin alghanda, hemmini eksport qilalaymiz. bu yuzlinish dawamlishidu», dedi.
koktat sodisidiki aktip qalduq
xitay emdi elektironluq aptomobil, batareye we shamal elektir generatorlirini eksport qilish bilenla cheklinip qalmaywatidu. miqdar we pul qimmiti jehette nisbeten kichik bolsimu, beyjing yeza igilik mehsulatlirini barghanseri kop eksport qilmaqta.
bu yengi hadise emes. biraq yeqinqi yillardiki ul eslihe tereqqiyati bilen xitay yeza igilikining zamaniwilishishi birliship, eksport imkaniyitini nechche hesse kengeytti. xitay tamoJna sanliq melumatlirigha qarighanda, 2025-yili xitayning yengi we pishshiqlanghan koktat eksportining qimmiti aldinqi yildikidin 7.2 pirsent eship, 19 milyard dollargha yeqinlashqan.
xitay otken yili bu sahede 17 milyard dollardin artuq soda aktip qalduqi yaratqan. teximu yuqiri qoshulma qimmet yaritidighan pishshiqlanghan we teyyarlanghan koktatlarning nisbiti tunji qetim 45 pirsenttin ashqan. mesilen, sherqiy turkistanning pemidurliri italiyege makaron qiyami sheklide eksport qilinidu.
mewe saheside bolsa, xitayning import miqdari eksportidin kop. shundaqtimu, xitayning mewe eksporti 5 pirsent eship 6 milyard dollardin ashqan; pishshiqlanghan mewilernimu qoshqanda, 8.6 milyard dollargha yetken. uzum we setrus mewilirigha oxshash bezi turler ikki xaniliq eshishni xatiriligen.
sherqiy turkistan bu yuzlinishning tipik misalidur. kolimi fransiyening uch hessisige teng, sekkiz dolet bilen chegrilinidighan bu rayon shangxeydin ayropilanda besh saetlik musapide bolup, xitayning muhim mewilik bagh rayonliridin biri. uning uzumi, qoghuni, yangiqi we anarliri putun xitayda dangliq. aqsu bolsa alma shehiri bolup, alma sheherning simwoligha aylanghan we sheher kocha eslihelirining hemme yeride eks etturulgen.
tizgineklik uchqular we paxta etizliri
xitay kop xil kilimati we keng terilghu yerliridin paydilanmaqta. bu ikki ewzellik uning her xil yeza igilik mehsulatlirini degudek zor miqdarda terishigha imkan yaritidu. dunyadiki ikkinchi chong iqtisadiy gewde bolghan xitay, mehsulat unumini tez ashurghan yeza igilikining zamaniwilishishidinmu paydilanmaqta. aqsugha yeqin, paxta teriqchiliqi bilen shughullinidighan kichik kumuyila kentide uruq chechishqa tizgineklik uchqu ishlitish emgekni asanlashturghan.
bu yeza igilik hemkarliq kopiratipida ailisi bilen bille paxta teriydighan 36 yashliq uyghur yusup: «ilgiri bir mo paxta [xitayning 670 kwadrat metirgha teng eneniwi yer olchem birliki] terish uchun bir yaki ikki kun ishlesh kerek idi. tizgineklik uchqu bu ishni besh saette tamamlaydu», dedi. mashinilarning yardimide mehsulat miqdari ikki hessige yeqin eship, her modin 400 kilogramgha yetkenliki bildurulgen.
ul eslihe jehettiki tereqqiyatlar xitayning towen tennerx bilen eksport qilishigha imkan yaratqan. beyjing 2016-yili «bir belbagh, bir yol» pilani dairiside xitay–yawropa tomuryol liniyesini yolgha qoyghan. «xitay tomuryoli» shirkitining bildurushiche, bu liniye hazir xitaydiki 129 sheherni yawropadiki 236 sheher bilen tutashturidu. sherqiy turkistanning merkizi urumchidiki xelqara ayrodromda otken yili yengi terminal echilghandin keyin, ayrodrom kolimi jehettin london xitrow ayrodromidin eship ketken.
nam–abroy mesilisi
biraq xitay sherqiy turkistanda bezi gherb xeridarliridin ayrilip qelishigha seweb bolghan nam–abroy mesilisige duch kelmekte. texminen on yildin buyan uyghurlarni nishan qiliwatqan shiddetlik xitaylashturush siyasiti bezi yawropa we amerika setiwalghuchilirini munasiwetni uzushke mejbur qilghan. kanadadiki saymon frayzer uniwersitetining sherqiy turkistan mesilisi mutexessisi darren bayler: «nurghun shirketler emdi sherqiy turkistan paxtisini ishlitishni xalimaydu. bu yerlik iqtisadqa tesir korsetti», dedi.
aqsuda nayk we adidasni oz ichige alghan nurghun markilargha paxta yipi satqan bir toqumichiliq magnati 2025-yili amerikaning jazasigha uchrighandin keyin, ichki bazargha yuzlinishke mejbur bolghan. washington bu shirketni uyghurlarni mejburiy emgekke selish bilen eyibligen; biraq shirket bu eyibleshni ret qilghan.
namini ashkarilimasliq sherti bilen zawutni bir guruppa muxbirgha echip bergen shirket wekili: «ilgiri eksport paaliyitimizning 70 pirsentini igileytti, hazir peqet 20 pirsentini igileydu. biz asasliqi sherqiy jenubiy asiyagha eksport qilimiz. yawropadin kelidighan zakazlar hazir aran 3 pirsenttin 5 pirsentkiche», dedi. etraptiki mashinilar qulaqni gas qilidighan shawqun ichide paxta yipi egiridu; yip ghaltekliri kunige 30 tonnidin 50 tonnighiche sanduqlargha qachilinidu.
u yene: «uzun bolmighan waqit ilgiri, Hugo Boss ning wekilliri zawutlirimizni tekshurushke keldi, biraq ular qarar chiqarghuchi emeslikini eytti», dedi. «lezeko» alaqilashqanda, germaniye guruhi buni qetiy ret qilghan.
