aptor: tehrirat heyiti
washington (2026 yili 30 sentebir)
«turkistan taymz» terjimisi
2026 yili 1 oktebir, maw zedung beyjingda xitay xelq jumhuriyitining qurulghanliqini jakarlighanliqigha 77 yil tolghan kuni, «hemmeylenge adalet» teshkilatining «uyghurlarni qutquzush» herikiti xitay kompartiyesining shu ayning keyinki kunliride sherqiy turkistanni qanunsiz herbiy ishghal qilishi we mustemlike qilishini xatirilidi. sowet ittipaqining qollishigha erishken xitay kommunist kuchliri 1949 yili oktebirde sherqiy turkistangha qarshi tajawuzchiliq xarakteridiki qoralliq besip kirishni bashlighan. 1949 yili 22 dekabirgha kelgende, musteqil sherqiy turkistan jumhuriyiti aghdurulup, qanunsiz halda xitay xelq jumhuriyitige qoshuwelinghan. 1949 yilidin 1954 yilighiche bolghan herbiy ishghalning deslepki yillirida, xelq azadliq armiyesi xitay hokumranliqigha qarshiliq korsetken nechche yuz ming sherqiy turkistanliqni olturgen.
sherqiy turkistanning 1933 yili we 1944 yili qurulghan birinchi we ikkinchi sherqiy turkistan jumhuriyetlirini oz ichige alghan, hojjetleshturulgen doletchilik tarixi bar. «yengi zemin» yaki «yengi chegra» degen menini bilduridighan xitayning mustemlikichilik atalghusi «shinjang» 1884 yili manju ching sulalisining besip kirishidin keyin mejburiy tengilghan bolup, yerlik turkiy xelqler bu namni ret qilip kelgen. 1949 yilidiki tajawuzchiliqtin ilgiri, sowet istixbarat xadimliri 1949 yili awghustning axiri we sentebirde sherqiy turkistan jumhuriyitining asasliq rehberlirige suyiqest qilip, xitay armiyesi kirishtin burun yerlik hakimiyetni ajizlashturghan. xelqara qanun boyiche, sherqiy turkistan yenila qanunsiz ishghal astidiki bir dolet bolup, uning mejburiy halda xitay xelq jumhuriyitige qoshuwelinishi xitayning ichki ishi emes, belki xelqaraliq toqunush hesablinidu.
«hemmeylenge adalet» teshkilati «uyghurlarni qutquzush» herikitining guruppa mesuli arslan hidayet mundaq dedi: «xitay kompartiyesi 77 yildin buyan herbiy ishghal, dolet yetekchilikidiki mustemlikichilik we keng kolemlik wehshiylik arqiliq sherqiy turkistanning igilik hoquqi, medeniyiti we kimlikini yoqitishqa urunup keldi. bugun beyjing dolet bayrimini tebriklewatqanda, milyonlighan uyghur, qazaq we qirghiz yenila jaza lagerlirigha qamilip, mejburiy tughmas qilish, mejburiy emgek we sistemiliq yoqitishqa duch kelmekte. sukut we diplomatik ikkilinish beyjingning sherqiy turkistanni mengguluk mustemlike qilish arzusini teximu juretlenduridu. xelqara jemiyet simwolluq isharetlerdin halqip, sherqiy turkistanni ishghal astidiki bir dolet dep etirap qilishi we xitay kompartiyesi emeldarlirini xelqara jinayi ishlar sotida qanuniy jawabkarliqqa tartishqa tirishishi kerek».
«hemmeylenge adalet» teshkilatining «uyghurlarni qutquzush» herikiti herqaysi hokumetler we xelqara organlargha towendiki besh turluk muhim siyaset telipini sundi:
1. sherqiy turkistanni xelqara qanun boyiche qanunsiz ishghal qilinghan bir dolet dep resmiy etirap qilish.
2. resmiy diplomatiye we taratqularda xitayning mustemlikichilik atalghusi «shinjang»ni ret qilip, toghra nam bolghan «sherqiy turkistan»ni qollinish.
3. xitay dolet emeldarlirigha qarshi xelqara jinayi ishlar soti we xelqara adalet sotida qanuniy dewa bashlash we uni qollash.
4. mejburiy emgek arqiliq ishlepchiqirilghan mehsulatlargha omumyuzluk import cheklimisi qoyush hemde «shinjang ishlepchiqirish we qurulush bingtueni» (XPCC) we uninggha qarashliq karxana-orunlargha jaza yurguzush.
5. chet ellerdiki sherqiy turkistanliq muhajir paaliyetchilerni nishan qilghan xitayning chegra halqighan basturushi we mexpiy istixbarat heriketlirini tekshurush we bitchit qilish.
