билал әзизи | истанбул | 2025-йили 17-декабир

бүгүн чаршәнбә (17-декабир) түркийәниң истанбул шәһиридики «сабаһәттин заим» университетида тарихий шәхс, күрәшчи рәһбәр муһәммәд имин буғра вапатиниң 60-йиллиқиға беғишланған йуқири сәвийәлик хәлқаралиқ муһакимә йиғини өткүзүлди. бу илмий йиғинға көплиған академиклар вә тәтқиқатчилар җәм болуп, шәрқий түркистанниң бу атақлиқ рәһбириниң һайат мусаписи вә униң хитайниң шәрқий түркистанни бесивелишиға қарши күрәштики башламчилиқ роли һәққидә чоңқур тәтқиқат мақалилирини сунди. улар буғраниң қалдуруп кәткән мираслириниң йеңи әвладлар үчүн вәтәнни сөйүш вә қануний һоқуқни қоғдашта йәнила бир майак икәнликини тәкитлиди.

йиғинниң доктор һарун тунҗәр рийасәтчилик қилған биринчи қисми шәрқий түркистанниң мәркизидики әмәлий күрәш йиллириға беғишланди. һамит көктүрк әпәнди муһәммәд имин буғра рәһбәрлик қилған хотән инқилабиниң тәпсилатлирини оттуриға қойди; доктор алвайши дөләт азадлиқ һәрикитидики түп бурулушларни тәһлил қилди. доктор һаҗи қутлуқ йапонийә архиплиридин байқалған рәһбәрниң һәрикәтлиригә аит муһим һәрбий учурларни сунуп, тарихий бир байқашни ашкарилиди. доктор әсәд сулайман буғраниң вәтинидики әң ахирқи бәш йили һәққидә тохталди. тәтқиқатчи сабина машарова совет иттипақиниң шәрқий түркистан мәсилисигә тутқан сийасити вә бу рәһбәр билән болған мунасивитини тәһлил қилиш билән биринчи қисимни ахирлаштурди.

доктор абдуреһим дөләт рийасәтчилик қилған иккинчи қисимда буғраниң чәт әлдики күрәшлири муназирә қилинди. тәтқиқатчи тәкин тунҗар дәва үчүн қилинған мәҗбурий һиҗрәтниң пәлсәпәсини чүшәндүрди; пирофессор әркин әмәт вә тәтқиқатчи муһәммәд имин уйғур буғра дунйа миқйасида елип барған рәсмий вә хәлқчил дипломатийәниң өлчәмлирини байан қилди. йиғинда йәнә айалларниң муһим роли унтулмиди; йазғучи абдушкур қумтур рәһбәрниң рәпиқиси аминә буғра ханимниң тиришчанлиқлирини тилға алди. доктор нәбиҗан турсун буғра тәрипидин кимлик испати сүпитидә йезилған «шәрқий түркистан тарихи» китабиниң зор тарихий қиммитини сөзләш билән бу қисимни тамамлиди.

тәтқиқатчи әли дәмирәл рийасәтчилик қилған үчинчи қисимда буғраниң пикир қурулмисидики идеологийәлик вә заманивилиқ асаслири муназирә қилинди. муйәссәр әмин һаҗи ханим вә тәтқиқатчи ибраһим қәшқәри миллий һәрикәтниң пикрий асаслирини чүшәндүрди. тәтқиқатчи әлиф алтун вә һәмийә өзәр буғраниң әсәрлиридә вә у 1949-йили қурған «һүррийәт» гезитидә ипадиләнгән вәтән, мустәқиллиқ вә миллий туйғу уқумлирини тәһлил қилди. тәтқиқатчи йүсүп улусой униң даңлиқ «вәтән қайғуси» намлиқ китабини тонуштурди. тәтқиқатчи абдуллаһ трабзон рийасәтчилик қилған йәкүнләш қисмида болса, буғраниң мәниви мираслири көрситилди; доктор тәсним һәрб буғраниң әсәрлириниң уйғур дәвасини әрәб дунйасиға тонуштуруштики ролини тәкитлиди. пирофессор әһмәд әлшазили вә доктор әһмәд җамал түркләрниң мәдәнийәт роли вә алимларниң бу дәваға қошқан төһпилирини муназирә қилди.

академик саһәниң сиртида, рәһбәр муһәммәд имин буғраниң һайати әвладларниң хусусий хатирисигә ойулған болуп, униңдин кейинки бир әвлад униң батурлуқ һекайилири билән чоң болған, буларниң ичидә мәзкур хәвәрниң йазғучисиму бар. мән он йаш вақтимда рәһбәрниң сиңлиси мәрйәмханниң оғли, шеһит абдуләһәд мәхдумда шагирт болуш шәрипигә еришкән идим. мәрйәмхан апимиз кичик вақтимизда бизгә акисиниң хитай таҗавузчилириға қарши күрәш һекайилирини сөзләп берәтти. буғра бир қаршилиқ көрситиш мәктипи иди; у мусаписини илим-мәрипәт билән башлиған, андин қораллиқ күрәш көрситип, икки акисини шеһит бәргән. шәрқий түркистан ислам җумһурийити йимирилгәндин кейин афғанистан вә һиндистанда дуч кәлгән мусапирчилиқ вә түрмә азаблириға қаримай тәслим болмиған. бәлки вәтинигә қайтип сийасий күрәшни давамлаштурған, парламентта вә өзиниң «қәләм күриши» қатарлиқ әсәрлири билән өз хәлқиниң һоқуқини қоғдиған.

тарих шуни хатириләйдуки, буғра шәрқий түркистанниң җасарәтлик авази иди, худди бүгүнки күндә пәләстинлик күрәшчиләрниң таҗавузчиларға қарши туруватқинидәк, уму һайатиниң ахириғичә чәт әлдә күрәш қилди. у «рабитә әлаләм әлислами» (ислам дунйаси бирлики) ниң қурулушидики муһим түврүкләрниң бири иди һәмдә мисир, сәуди әрәбистан вә түркийәдә өз вәтининиң дәвасини хәлқаралаштуруш үчүн зор күч чиқарди. муһәммәд имин буғра 1965-йили 14-ийун әнқәрәдә вапат болди. у өз хәлқиниң һәқ-һоқуқиниң мәңгүлүк шаһити сүпитидә салмақлиқ әсәр «шәрқий түркистан тарихи»ни қалдуруп кәтти. униң нами әркинлик издигүчиләр үчүн бир майак болуп қалиду. аллаһ униңға рәһмәт қилсун, гунаһлирини мәғпирәт қилип, шеһитлар вә салиһлар билән биллә қилсун.