уйғур һәрикити тәшкилати (CFU) йеқинқи заман уйғур тарихидики әң муһим оқуғучилар намайишлириниң бири вә уйғурларниң хитай коммунистик партийәси (хитай) ниң зулумиға қарши күришидики һалқилиқ пәйт һесаблинидиған 1985-йилидики үрүмчи оқуғучилар һәрикитиниң 40 йиллиқини хатирилиди. уйғур һәрикитиниң мәтбуат байанатиға асасланғанда, бу һәрикәт шәрқ лагеридики коммунизмға қарши елип берилған тунҗи қетимлиқ шундақ намайиш болуп һесаблиниду.
хитай зулумиға қарши 1985-йилидики намайиш
1985-йили 12-декабир, йәттә алий мәктәп вә институттин кәлгән тәхминән 20 миң уйғур оқуғучи кәмситиш характерлик сийасәтләргә қарши туруш үчүн үрүмчи кочилириға чиқти. бу сийасәтләр маарип вә хизмәт пурситидики тәңсизлик, мәҗбурий туғут чәкләш, лопнурдики апәт характерлик атмосфера йадро синиқи вә хитайниң башқа җайлиридики җинайәтчиләрниң уйғур райониға йөткилиши қатарлиқларни өз ичигә алатти. уйғур һәрикити тәшкилатиниң қурғучиси вә иҗраийә мудири рошән аббас бу намайишларни пиланлаш вә тәшкилләшкә қатнашқан болуп, у уйғур җәмийитиниң адалити вә ғурури үчүн бихәтәрликини хәтәргә тәвәккүл қилған оқуғучиларға һөрмәт билдүрди.
лопнурдики апәт характерлик йадро синиқи
1964-йилидин 1996-йилиғичә, хитай уйғур райони (шәрқий түркистан) дики лопнурда җәмий 45 қетим йадро қораллири синиқи елип берип, 100 миң кивадрат километирға йеқин чөлни дунйадики әң чоң йадро синиқи мәйданиға айландурди. даириләр бу районни «пайхан вә аһалисиз, турақлиқ аһалиси йоқ» дәп дәва қилған болсиму, әмәлийәттә уйғур чарвичилири вә деһқанлириниң әсирләр бойи шу тупрақта йашап кәлгәнликидәк пакитни нәзәрдин сақит қилди. йадро синиқи тупрақ вә су мәнбәлирини булғап, еғир сағламлиқ мәсилилирини вә уйғур мәһәллилиригә узун муддәтлик зийанларни кәлтүрүп чиқарди.
гәрчә хитай әмәлдарлири оқуғучилар вәкиллири билән көрүшүшкә қошулған болсиму, кейинчә һәрикәт рәһбәрлирини сорақ қилди вә җазалиди. рошән аббас ханимму 1988-йили шинҗаң университетидин оқуш пүттүргәндин кейин, өзиниң «тиз пүкмәс бир уйғурниң әркинлик күриши» намлиқ китабида тәпсилий байан қилғинидәк, бу һәрикәткә қатнашқанлиқи сәвәбидин тәқибкә учриди. уйғур һәрикитиниң мәтбуат байанатида дейилишичә, бастурушларға қаримай, бу намайишлар пүтүн шәрқий түркистан бойичә техиму көп оқуғучиларниң сәпәрвәрликигә илһам бәргән вә демократик йашлар һәрикитиниң шәкиллинишигә һәссә қошқан.
«тәк әсләшниң өзи йетәрлик әмәс»: һәрикәткә чақириқ
«қириқ йил илгири, мән ғурур вә баравәр һоқуқ тәләп қилиш үчүн савақдашлирим билән биргә үрүмчидә тик турдум. бизниң шу вақиттики садайимиз хитай компартийәсиниң 35 йиллиқ мустәмликисидин кейин, шәрқий түркистан тарихидики тунҗи демократик һәрикәтниң башлиниши иди,» деди уйғур һәрикитиниң иҗраийә мудири рошән аббас. у сөзини давамлаштуруп: «бүгүнки күндә, аридин қириқ йил өткәндин кейин, хәлқимиз кәң көләмлик актип ирқий қирғинчилиқни баштин кәчүрмәктә. 1985-йилидики оқуғучилар һәрикитидә намайан болған җасарәт вә шан-шәрәп дунйаға өзиниң давамлишиватқан мәсулийитини әслитиду. тәк әсләшниң өзи йетәрлик әмәс; җавабкарлиқни сүрүштүрүш вә әмәлий һәрикәт зөрүр» дегәнләрни қәйт қилди.
вәзийәтниң ирқий қирғинчилиққа айлиниши
аридин қириқ йил өткәндин кейин, шәрқий түркистандики вәзийәт еғир дәриҗидә йаманлашти. бир мустәқил сот коллегийәси, бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә америка қошма иштатлирини өз ичигә алған бир қанчә дөләт хитайниң қилмишлирини ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт дәп етирап қилди, шундақла давамлишиватқан дәпсәндичиликләрниң дәлил-испатлири топлиниватиду. даириләр уйғурларға җәмий 4.4 милйон йилдин артуқ қамақ җазаси бәрди вә 2023-йилиниң бир йилидила 3.2 милйон қетим мәҗбурий әмгәк йөткәшни иҗра қилди.
нурғунлиған уйғур кәнтлириниң нами өзгәртилди вә тәтқиқатчиларниң мөлчәричә, 2017-йилидин буйан 16 миңдин артуқ мәсчит вәйран қилинған йаки бузғунчилиққа учриған. уйғурлар әң зич олтурақлашқан бәзи районларда уйғурларниң туғулуш нисбити нөл пирсәнткә чүшүп қалған болуп, бу ирқий қирғинчилиқ қилмиши һесаблиниду. хитай һөкүмити «уйғур айаллири әмди балиларни дунйаға кәлтүридиған машина әмәс» дәп җакарлаш арқилиқ бу тәшәббуслирини тәбриклиди. уйғур һәрикитиниң байанатиға асасланғанда, бейҗиң уйғурларни нишан қилған инсанийәткә қарши җинайәт вә ирқий қирғинчилиқни давамлаштуруватқан пәйттә, бу қилмишлар 1985-йили оқуғучилар қарши турған, һазир техиму кәң көләмдә йолға қойулуватқан охшаш сийасәтләрни әкс әттүриду. (ANI)
