үрүмчи хәлқара чоң базардики уйғур сәнәткарлири тәсвирләнгән там рәсимлик дәрваза алдида балилар путбол ойнимақта. бу көрүнүш 2021-йили 21-апрел күни һөкүмәт тәрипидин чәтәллик мухбирлар үчүн уйуштурулған зийарәт җәрйанида тартилған. (AP фотоси / марк шифелбейн, архип)
түркистан вақти, 2026-йили 1-йанвар: америка бирләшмә агентлиқи (AP) тәрипидин елан қилинған вә норвегийәгә җайлашқан «уйғур йар» (Uyghur Hjelp) тәшкилати тәминлигән мәхпий һөҗҗәтләр, хитай һөкүмитиниң уйғур аптоном райони (шәрқий түркистан-т) дики ассимилйатсийә сийаситиниң нәқәдәр қорқунчлуқ чәккә йәткәнликини йәнә бир қетим паш қилди. 2024-йили өктәбир ейида қәшқәрдә елип берилған сақчи вә йәрлик әмәлдарларниң йиғин хатириси, уйғурларниң күндилик турмушиниң һәр бир дәқиқисиниң идийәви контрол астиға елинғанлиқини көрсәтмәктә.
саламлишиштин партийәгә садақәт мәҗбурийитигичә
йиғин хатирилиригә асасланғанда, уйғурларниң миңлиған йиллиқ мәдәнийәт вә етиқад мираси болған саламлишиш шәкли әмдиликтә бир «җинайәт» сүпитидә көрүлмәктә. йәрлик әмәлдарларға хәлқниң «әссаламу әләйкум» дейишини чәкләш вә бу ипадини қолланғанларни «ашқунлуқ» билән әйибләп доклат қилиш буйруқи берилгән.
техиму диққәт қозғайдиғини, кишиләр бир-бири билән хошлашқанда ишлитидиған «аллаһқа аманәт» дегән сөзниң орниға, «коммунистик партийә сизни қоғдайду» йаки «партийәниң меһрибанлиқиға тайиниң» дегәндәк сийасий шоарларни ишлитиш мәҗбурий қилинған. бу әһвал хитай һөкүмитиниң райондики етиқад системисини тамамән йоқитип, униң орниға коммунистик партийәгә чоқунуш идийәсини тикләшни нишан қилғанлиқини ениқ көрситип бәрмәктә.
музика арқилиқ рәқәмлик ишкәнҗә: 7 түрдики чәкләнгән нахшилар
бесим пәқәт тил биләнла чәклинип қалмай, уйғур кимликиниң әң күчлүк ипадилиридин бири болған музикиғиму кеңәйгән. AP ниң доклатида көрситилишичә, даириләр «7 түрлүк мәсилилик категорийә» бойичә кәң көләмлик чәкләнгән нахшилар тизимликини түзүп чиққан.
бу тизимлик пәқәт диний мәзмундики нахшиларнила әмәс, бәлки уйғур тарихиға аит, вәтән сеғиниши ипадиләнгән, һәтта хәлқниң роһий күчини ашуридиған «һәддидин зийадә муңлуқ» йаки «һәддидин зийадә қайнақ» дәп қаралған даңлиқ нахшиларниму өз ичигә алған. хәлққә телефонлирида бу нахшиларни сақлимаслиқ, торда һәмбәһирлимәслик вә чүшүрмәслик һәққидә қаттиқ агаһландуруш берилгән. бу чәклимигә хилаплиқ қилғанлар «терорлуққа четишлиқ» дегән әйибләш билән лагерларға йаки еғир түрмә җазалириға мәһкум қилинмақта.
лондон уйғур ансамбили 2025-йили 8-өктәбир чаршәнбә күни лондонда америка бирләшмә агентлиқи (AP) ниң зийаритини қобул қилиш җәрйанида номур көрсәтмәктә. (AP фотоси / җуанна чән)
рәқәмлик назарәт вә җәмийәттики қорқунч
«уйғур йардәм» тәшкилатиниң мәсули абдувәли айуп, бу чәклимиләрниң мәқсити уйғур җәмийитидә мутләқ қорқунч муһити йаритип, мәдәнийәт әслимисини өчүрүш икәнликини тәкитлимәктә. кочилардики рәсмий тәкшүрүшләрдә телефонларниң тәкшүрүлүши вә әң кичик бир «шүбһилик» сөз йаки нахша үчүн кишиләрниң тутқун қилиниши, райондики рәқәмлик мустәбитликниң әң йуқири чәккә йәткәнликини көрситиду.
хуласә қилғанда, бу йеңи һөҗҗәтләр хитайниң шәрқий түркистандики истратегийәсиниң пәқәт физикилиқ бесимла әмәс, бәлки тил, музика вә етиқад йоқитилған томурдин қирғин қилиш сийасити икәнликини йәнә бир қетим пүтүн дунйаға ашкарилап бәрди.
