2025-йили 30-декабир, уйғур хәвәр тори: мәмәтҗан җүмә тәййарлиған

кәмбериҗ университети нәшрийати тәрипидин елан қилинған бир тәтқиқатта мундақ дәп көрситилди: уйғурларни «аз санлиқ милләт» дәп аташ, хитайниң 1949-йили бу районни игиливалғандин буйанқи мустәмликичилик мунасивитиниң маһийитини йошуруп қойиду.

мәзкур тәтқиқатта ейтилишичә, пәқәт 2017-йилидин буйанқи зийанкәшликләргила мәркәзлишиш, райондики нопус қурулмисиниң өзгәртилиши, йәр-земинниң қайта тәшкиллиниши вә сийасий контроллуқниң узун тарихиға сәл қариғанлиқтур.

тәтқиқатчиниң қаришичә, уйғурларни «аз санлиқ милләт» түригә киргүзүш уларниң мустәқиллиқ һоқуқини инкар қилиду һәмдә мустәқиллиқ тиришчанлиқлирини «бөлгүнчилик» сүпитидә җазалашқа йол ечип бериду.

өткән он йилниң көп қисмида, хитайниң уйғур райони һәққидики хәлқаралиқ хәвәрләр ечинишлиқ болсиму, лекин охшаш бир әндизидә давамлишип кәлди: лагерларниң сүний һәмраһ сүрәтлири, сабиқ тутқунларниң гуваһлиқ сөзлири вә бейҗиңниң сийасәтлирини «ирқий қирғинчилиқ» дәп аташ-атимаслиқ һәққидики дипломатик талаш-тартишлар.

бүгүнки күндә тәтқиқатчилар тәрипидин оттуриға қойулуватқан, әмма сәл қариливатқан техиму түп бир мәсилә шуки: уйғур хәлқини тәсвирләш үчүн қоллиниливатқан сөз-ибариләр вә бу киризисниң мәркизидики сийасий мунасивәтниң өзи, дунйаниң йүз бериватқан вәқәләрни чүшинишигә чәклимә қойуп қойдиму?

чех пәнләр академийәсиниң алий тәтқиқатчиси дилнур рәйһан кәмбериҗ университети нәшрийатида елан қилинған йеқинқи тәтқиқатида мундақ дәп көрсәтти: уйғурларни асаслиқи хитай ичидики бир «аз санлиқ милләт» сүпитидә тәсвирләш, узун мәзгиллик таҗавузчилиқ вә һөкүмранлиқ тарихини йошуруп қойиду. униң әксичә, хитайниң рәсмий тилда «шинҗаң» дәп атилидиған бу район үстидики һөкүмранлиқини «олтурақлашма мустәмликичилик» (settler colonialism) дәп чүшиниш керәк. бу уқум адәттә заманиви хитай дөлитидин көрә, йавропа империйәлиригә техиму бәкрәк алақидар дәп қарилатти.

бу қараш бейҗиңниң кәң көләмлик назарәт қилиш, диний етиқадни чәкләш вә тәнқидчиләр «мәҗбурий ассимилйатсийә» дәп атиған пиланлири хәлқараниң қаттиқ тәкшүрүшигә учраватқан бир пәйттә оттуриға чиқти. хитай әмәлдарлири бу қилмишларни «террорлуққа қарши туруш» вә «намратлиқтин қутулдуруш» дәп пәрдазлап, хата иш қилғанлиқини рәт қилмақта; йәнә бир тәрәптин, америка қошма иштатлири вә йавропа һөкүмәтлири хитайни ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт билән әйибләп, җаза тәдбирлирини қолланмақта.

доктор дилнур рәйһан: «әгәр һөкүмәт вә таратқулар йеқинқи зийанкәшликләрни мустәмликичилик арқа көрүнүшини тилға алмай туруп чүшәндүрсә, улар уйғурларни өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқиға игә мустәмликә қилинған бир хәлқ сүпитидә етирап қилиштин қачқан болиду», деди.

«аз санлиқ милләт» бир сийасий категорийә

«аз санлиқ милләт категорийәсини һәмишә җәмийәттә һөкүмран орундики гуруппа йаритиду, болупму мустәмликә шараитида бу техиму рошән болиду.»

доктор дилнур рәйһанниң дәвасиниң мәркизидә «аз санлиқ милләт» уқуминиң пәқәт тәсвирләш характерлик әмәс, бәлки сийасий характерлик икәнлики йатиду. у бир зийарәттә: «биз чоқум кимниң бир хәлқни ‹аз санлиқ милләт› дәп бәлгиләйдиғанлиқи вә категорийәгә айрийдиғанлиқини, шундақла буниңдин кимниң мәнпәәтлинидиғанлиқини соришимиз керәк» деди.

у хәлқара қанунда аз санлиқ милләтләр һоқуқи уқуминиң бир қәдәр кейин оттуриға чиққанлиқини вә қануний җәһәттин мәҗбурлаш күчигә игә шәкилдә техичә ениқлима берилмигәнликини тилға алди. у бу бошлуқни, күчлүк дөләтләрниң өзлири «ички ишлар» дәп қарайдиған мәсилиләрни хәлқара қанунниң башқурушиға йол қойушни халимаслиқи билән чүшәндүрди.

униң қаришичә, бу хил рамка уйғур вәтининиң 1949-йили хәлқ азадлиқ армийәсиниң орунлаштурулуши вә қисқа өмүр сүргән шәрқий түркистан җумһурийәтлириниң йимирилишидин кейин, хитай хәлқ җумһурийитигә қошувелинған шараитни әмәлийәттә йоққа чиқириду. униңдин кейин кәлгини мустәмликичә башқуруш болуп, бу йәр-земин, нопус вә сийасий күчниң қайта қурулмилинишини өз ичигә алиду; у буларни мустәмликичилик системисиниң асаслиқ алаһидиликлири дәп тәсвирләйду.

униң ейтишичә, буниң ақивити интайин еғир. уйғурларни «аз санлиқ миләт» дәп айриш, уларниң сийасий дәвалирини хәлқаралиқ қануний мәсилиләр даирисиниң сиртиға чиқирип ташлайду. «бу хәлқ ‹аз санлиқ милләт› дәп түргә айрилғанлиқи үчүн, уларниң мустәқиллиқ һоқуқи болмайду вә бу йөнилиштики һәр қандақ һәрикәт ‹бөлгүнчилик› җинайити сүпитидә қануний җәһәттин җазалиниду. бу болса ‹аз санлиқ милләткә айландуруш›ниң мустәмликичи дөләткә тәминлигән әвзәлликидур» дәйду доктор рәйһан.

немә үчүн пәқәт 2017-йилидин кейинки зийанкәшликләргила мәркәзлишиш йетәрлик әмәс?

хәлқараниң диққити асаслиқи 2017-йилидин кейин йолға қойулған сийасәтләргә мәркәзләшти. шу мәзгилдә хитай даирилири лагер вә назарәт қилиш һәрикәтлирини кәң көләмдә кеңәйткән иди. гәрчә бу тәдбирләр вәзийәтниң кәскин әвҗ елишидин дерәк бәрсиму, доктор рәйһан пәқәт йеқинқи зийанкәшликләргила мәркәзлишишниң, бу сийасәтләр барлиққа кәлгән техиму кәң мустәмликичилик арқа көрүнүшини йошуруп қойидиғанлиқини оттуриға қойди.

у һөкүмәтләр вә дунйави таратқуларни көздә тутуп: «йеқинқи җинайәтләргә бундақ мәркәзлишиш қәстән қилиниватиду. бу мустәмликичилик вәзийитиниң узун тарихий мусаписини йошуриду», деди. у йәнә мундақ дәп қошумчә қилди: бу мусапини етирап қилиш өз тәқдирини өзи бәлгиләш мәсилисигә йүзлинишни тәләп қилиду; бу қәдәм болса бейҗиңниң рәсмий тәшвиқати билән биваситә тоқунушиду вә дипломатик ақивәтләрни елип келиду.

нәтиҗидә, йеқинқи сийасәтләр истратегийәлик муһим бир земинни контрол қилишни мәқсәт қилған узун муддәтлик мустәмликичилик пиланиниң бир қисми сүпитидә әмәс, бәлки пәвқуладдә йаки вақитлиқ әһвал сүпитидә қаралмақта.

немә үчүн «мустәмликичилик» мәркизий уқум һесаблиниду?

хитайға нисбәтән «мустәмликичилик» уқумини қоллиниш, һәтта бейҗиң сийасәтлирини тәнқид қилғучилар арисидиму йәнила талаш-тартишлиқ мәсилә. нурғун тәтқиқатчилар бу сөзни ғәрбкә тәвә болмиған империйәлиригила ишлитиду вә хитайниң башқуруш усули һәр қанчә мәҗбурлаш характерлик болсиму, йавропаниң таҗавузчилиқ моделлиридин пәрқлиниду дәп қарайду.

доктор рәйһан бу пәрқни рәт қилиду. у селиштурма мустәмликичилик тәһлилигә асаслинип, уйғур мәсилисиниң **«олтурақлашма мустәмликичилик»**кә әң уйғун келидиғанлиқини оттуриға қойиду. бу системида кәң көләмлик көчмән йөткәш вә территорийәлик өзгәртиш арқилиқ, вақитниң өтүши билән йәрлик нопусни сиқип чиқириш йаки алмаштуруш мәқсәт қилиниду.

«йәрлик нопусни контрол қилишни мәқсәт қилидиған килассик мустәмликичиликкә охшимайдиған йери, олтурақлашма мустәмликичилик йәрлик хәлқниң орнини елишни мәқсәт қилиду» деди у. у йәнә «ички мустәмликичилик» дегән қарашниму рәт қилип, бу уқумниң мустәмликичи дөләткә җәң елан қилишниң орниға, ахирида униң қанунийлиқини күчәйтидиғанлиқини оттуриға қойди.

у йәнә мундақ дәп қошумчә қилди: олтурақлашма мустәмликичилик узун муддәтлик бир җәрйан болуп, у муқәррәр һалда ирқий қирғинчилиққа елип бариду. униң қаришичә, буни мушундақ етирап қилмаслиқ, хәлқаралиқ актийорларниң йүз бериватқан вәқәләрниң толуқ көлимини чүшиниш иқтидарини чәкләп қойиду.

инсан һоқуқи дәвасиниң чәклимилири

«хитай дөлитиниң мустәмликичилик мәқсәтлирини етирап қилмай туруп, пәқәт униң һазирқи ирқий қирғинчилиқ җинайәтлиригә ечинишла, хитай мустәмликичи дөлитиниң уйғурларни бир милләт сүпитидә пүтүнләй йоқитип болғучә өз җинайәтлирини җазасиз давамлаштурушиға илһам бериду.»

инсан һоқуқи доклатлири уйғур районидики зийанкәшликләрни паш қилиш вә дунйаниң диққитини қозғашта мәркизий рол ойниди. лекин доктор рәйһанни өз ичигә алған тәнқидчиләр, бу рамкиниң муназирини тарайтип қойидиғанлиқини оттуриға қоймақта.

у мундақ деди: «хитай дөлитиниң мустәмликичилик мәқсәтлирини етирап қилмай туруп, пәқәт униң һазирқи ирқий қирғинчилиқ җинайәтлиригә ечинишла, хитай мустәмликичи дөлитиниң уйғурларни бир милләт сүпитидә пүтүнләй йоқитип болғучә өз җинайәтлирини җазасиз давамлаштурушиға илһам бериду. һөкүмәтләр вә хәлқаралиқ актийорлар, җүмлидин ғәйрий һөкүмәт тәшкилатлири, таратқулар вә тәтқиқатчиларниң хитайниң уйғур хәлқигә йүргүзүватқан вәһшийликлиригә хатимә бериши үчүн ташлайдиған биринчи қәдими — уйғурларниң вә шәрқий түркистанниң мустәмликә қилинғанлиқ вәзийитини етирап қилиштур».

униң қаришичә, бу тар рамка хәлқаралиқ актийорлар сийасәтләрни қаттиқ әйиблигән тәқдирдиму, туйуқсизла бейҗиңниң бу киризисни «бир ички башқуруш мәсилиси» дәп тәсвирлишигә маслишип қелиши мумкин.

журналистика вә сийасәт үчүн тәсири

«бир хәлқни мустәмликә қилинған дәп етирап қилиш, хәлқара қанун бойичә, уларниң өз территорийәси үстидики мустәқил бир милләт сүпитидики игилик  һоқуқини етирап қилишни көздә тутиду.»

бу тәтқиқат тилниң хәвәр қилиш усулини шәкилләндүрүштики роли һәққидә йеңи муназириләрни қозғиди. мәсилән, «йеңи чгира» дегән мәнини билдүридиған «шинҗаң» дегән сөз, мустәмликичилик мәнбәсигә игә болсиму хәлқаралиқ хәвәрләрдә даим ишлитилиду. тарихий арқа көрүнүш болса киризис мәркәз қилинған байанларниң пайдиси үчүн даим қисқартилиду йаки чиқирип ташлиниду.

сийасәт бәлгилигүчиләргә нисбәтән, мустәмликичилик нуқтисидин қараш бирла хил һәрикәт қоллинишни тәләп қилмаслиқи мумкин. лекин бу қараш, пәқәт һоқуқни қоғдашни йахшилаш арқилиқла таҗавузчилиқ вә нопус өзгәртишкә тайанған бир тоқунушни һәл қилғили болиду, дәйдиған пәрәзгә җәң елан қилиду.

ахирида доктор рәйһан мундақ дәйду: әһмийәтлик бир җавабкарлиққа тартиш үчүн, әнә шу чоңқур қатламлиқ қурулмиларға йүзлиниш керәк.

«бир хәлқни мустәмликә қилинған дәп етирап қилиш, хәлқара қанун бойичә, уларниң өз территорийәси үстидики мустәқил бир милләт сүпитидики игилик  һоқуқини етирап қилишни көздә тутиду. уйғурлар мәсилисидә, худди өтмүштә мустәмликичиликкә учриған башқа милләтләргә охшаш, пәқәт мустәмликичиликниң ахирлишиши вә миллий игилик һоқуқла  кәң көләмлик җинайәтләргә үзүл-кесил хатимә берәләйду».