2024-йили 15-авғуст, үрүмчи айродромида венгирийәниң пайтәхти будапештқа учидиған бир айропиланға йүк қачиланмақта. рәсим мәнбәси: VCG
түркистан вақт тори, 2026-йили 11- йанвар
хитай компартийиси қаримиқидики «йәр шари вақит гезити» (Global Times) ниң йеқинқи хәвиридә, хитай авийатсийә ширкәтлириниң йавропа иттипақидики паалийәт даирисини кеңәйтиватқанлиқи, болупму «шинҗаң уйғур аптоном райони»дики үрүмчи дивопу хәлқара айродромидин башланған йеңи йүк тиранспорт линийәлирини көпәйтиватқанлиқи тилға елинған. хәвәрдә үрүмчи-сйурих вә үрүмчи-белград линийәлири сода үнүмини ашуридиған «йеңи һава көврүки» дәп тәсвирләнгән болсиму, бу нөвәтчи айропиланларниң җуғрапийәлик келиш мәнбәси уларни биваситә америкиниң «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни» (UFLPA) вә хәлқаралиқ кишилик һоқуқ тәкшүрүшиниң обйектиға айландурмақта.
UFLPA қануни вә йавропа маркилири дуч келидиған хәтәрләр
UFLPA қануни бойичә, «шинҗаң уйғур аптоном райони»да толуқ йаки қисмән ишләпчиқирилған барлиқ маллар «мәҗбурий әмгәк арқилиқ ишләпчиқирилған» дәп қарилиду. гәрчә «йәр шари вақит гезити» мәһсулатларниң тез сүрәттә йәткүзүлүшини тәшвиқ қилсиму, әмма бу малларниң үрүмчидин дунйаға тарқилиши йавропадики чоң маркилар үчүн җиддий қануний хәтәр елип келиду.
бүгүн йавропадики нурғунлиған кийим-кечәк вә техника ширкәтлириниң, болупму пахта вә қуйаш енергийәлик батарейә тиҗаритидә уйғур мәҗбурий әмгикигә васитилик четилип қалғанлиқи мәлум. шәрқий түркистан дунйа пахта ишләпчиқириши вә қуйаш енергийиси саһәсидә ишлитилидиған полйосиликонниң асаслиқ мәнбәсидур. үрүмчидин қозғалған йүк айропиланлири бу гуманлиқ хам әшйалар билән ишләнгән мәһсулатларни йавропаниң мәркизигә тошуш арқилиқ, ширкәтләрниң «сүзүк тәминләш зәнҗири» вәдисигә хирис елип кәлмәктә.
уйғур ирқий қирғинчилиқи
уйғурлар шәрқий түркистан дәп атайдиған бу район һазир хәлқаралиқ виҗдан синиқиниң мәркизигә айланди. америка ташқи ишлар министирлиқи хитай һөкүмитиниң бу районда уйғурлар вә башқа мусулман милләтләргә қаратқан қилмишлирини рәсмий һалда «ирқий қирғинчилиқ» вә «инсанийәткә қарши җинайәт» дәп бекитти. үрүмчини мәркәз қилған һава тиранспортиниң көпийиши, әмәлийәттә еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики йүз бериватқан бир райондин чиққан малларниң дунйа базарлириға биваситә еқишидин дерәк бериду.
әшйа обороти үнүмиму йаки кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиму?
хәвәрдә тиранспорт тәннәрхиниң төвәнлиши бир утуқ сүпитидә көрситилгән. бирақ, һазирқи хәлқара вәзийәттә «хәтәр» уқуми қайтидин бекитилди. ғәрб импортчилири үчүн, бир йүкниң мәҗбурий әмгәккә четишлиқ болуш сәвәбидин таможнида тутуп қелиниш хәвпи, әрзан тошуш баһасидин җиқ йуқиридур. үрүмчидин сйурихқичә созулған бу линийәләр, шәрқий түркистандики мәҗбурий әмгәк әндизисини йавропа иқтисадиға сиңдүрүш истратегийәсиниң бир қисми дәп қаралмақта.
хуласә
хитай авийатсийә ширкәтлири йавропадики тәрәққийатини тәбрикләватқан болсиму, лөшүн (әшйа оборот) мәркизи сүпитидә үрүмчини таллиши бу содини инсаний вә қануний киризисниң бир қисмиға айландуруп қоймақта. UFLPA қануни күчкә игә болуватқан вә райондики зулумға аит дәлилләр давамлишиватқан бир пәйттә, бу йеңи «һава көврүклири» иқтисадий утуқ әмәс, бәлки дөләт қоллиған мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириниң йуқири хәтәрлик йоли дәп қарилиду.
