қәшқәрдики бир қетимлиқ мәҗбурий сийасий өгиниш йиғининиң сүний әқил арқилиқ һасил қилинған тәсвири.
хитай һөкүмити тәстиқлиған мәҗбурий сийасий өгиниш йиғинидин ашкариланған аваз хатириси, уйғурларниң йәнила 15 түрлүк «әсәбийлик» аламити билән нишан қилиниватқанлиқини ашкарилиди.
арслан һидайәт вә нуриман абдурешит[1]
2026-йили 16-йанвар, «түркистан таймз» тәрҗимиси
«пүтүн район бойичә, биз һәммимиз бу бәш күнлүк йиғинға толуқ қатнаштуқ. диний әсәбийликниң 75 түри бар, йиғинға қатнашқанларниң һәммиси буни аңлидиңлар; қатнашмиғанлар техи хәвәрсиз. бу йәр бир ашхана, йәни сода орни, чүшлүк тамақ вақтиму йеқинлишип қалди, биз пиланланған вақитта түгитәлмигинимиздин хиҗилмиз. шуңа силәргә һәммә нәрсини тәпсилий сөзләп беришкә пурсәт йоқ, һазир пәқәт асаслиқ 15 нуқтини сөзләп өтимиз. буларни әстайидил әстә сақливелиңлар вә қайтқандин кейин әмәлийләштүрүңлар. бу силәр йолдашлар үчүн пайдилиқ, шундақла силәрни тәшвиқ қиливатқан биз [әмәлдарлар] үчүнму йахши болиду. йолдашларниң вақтини теҗәш үчүн, мәсилини төвәндикидәк хуласиләймән.
биз күндилик турмушта даим йолуқидиған диний әсәбийликниң 75 түрини 15 асаслиқ нуқтиға йиғинчақлаймән:
- диний әсәбийлик идийәлирини тәшвиқ қилиш вә тарқитиш:әсәбийликниң қандақ ипадилинидиғанлиқини көрдүңлар, мениң буни қайта тәкрарлишимниң һаҗити йоқ, бу җәһәттә интайин һошйар болайли.
- башқиларниң диний етиқадиға дәхли-тәруз қилиш:кишиләрни диний паалийәтләргә қатнишишқа мәҗбурлаш, диний паалийәтләрдә диний хадимларға пул йаки мал-мүлүк бериш вә башқиларни өзи үчүн һәқсиз ишләшкә [пидаийлиқни диний мәҗбурийәт дәп тәрғиб қилишқа] мәҗбурлаш.
- башқиларниң той-төкүн [уйғурлар билән хитайлар оттурисидики никаһ], дәфнә мурасими вә мирас ишлириға дәхли қилиш.
- милләтләр ара йаки етиқадлар ара алақигә дәхли қилиш:уйғурлар билән хитайлар оттурисидики алақә, пикир алмаштуруш, йүзтуранә көрүшүш вә биргә йашаш орунлаштурушлириға путликашаң болуш.
- мәдәнийәт вә көңүл ечиш паалийәтлиригә дәхли қилиш:радийо вә телевизорға охшаш маддий вә җәмийәт мулазимәтлирини өзлүкидин чәкләш вә рәт қилиш.
- исламий [һалал-һарам] аталғулирини намувапиқ ишлитиш:бу аталғуларни йемәклик даирисидин һалқитип, турмушниң башқа саһәлиригә кеңәйтивелиш; бирәр нәрсини «һарам» дәп ейтиш арқилиқ, кишиләрниң заманиви [хитайчә] турмушиға тәһдит селиш вә дәхли қилиш.
- ниқаблиниш вә әсәбийлик символлирини ишлитиш:ниқаблиниш, йүзни тосуш йаки башқиларни шундақ қилишқа мәҗбурлаш; ниқаблиниш мәсилиси 2017-йилидин башлап күчлүк тәшвиқат вә қаттиқ чәклимиләр түпәйлидин асасән йоқалди. әмма, 45 йаштин 55 йашқичә болғанлар арисида йәнила иштанниң ичидин йобка кийивалидиғанлар бир қәдәр көп. бу әһвал районимиздики айаллиримиз арисида гәвдилик. биз бу җәһәттики тәшвиқатни күчәйтиватимиз; барлиқ тармақлар, коча башқармилири вә иҗтимаий мулазимәт орунлири буни башқуруватиду. мениң демәкчи болғиним, заманиви кийим услубини силәр йашлар чүшинисиләр; у йеник, йарашқан вә болупму иссиқ һавада һава өтүшүп туридиған болуши керәк. аримизда қисқа йәңлик кийим кийгәнләргә тәһдит салидиғанлар бар, бундақ дәхли-тәруз қилиш ишлири қәтий чәклиниду.
- нормалсиз сақал-бурут қойуш вә диний исим қойуш:булар арқилиқ диний салаһийәтни тәрғиб қилиш чәклиниду. сақал һәққидә тохталғанда, ариңлардики бәзи ашпәзләр вә хоҗайинлар шуни билиши керәкки, болупму ашхана саһәсидә ишләйдиғанлар үчүн сақал-бурут қойуш мувапиқ әмәс. шуңа һәр үч күндә бир сақал елип, пакиз йүрүңлар, шундақ қилғандила есил ашханиларға лайиқ мулазимәтчи болалайсиләр. биз ашхана, херидарлар вә хоҗайинлар үчүн әң мувапиқ хизмәтчиләрдин болушимиз керәк. сақал қойуп сәнәт йултузлириға тәқлид қилмақчи болған йашларға кәлсәк, миң сәнәткарниң ичидә сақаллиқи бирла болиду. бир қисим сақаллиқ уйғур йултузлиримиз болсиму, уларға тәқлид қилишниң һаҗити йоқ, силәр уларға охшимайсиләр, у уларниң иши. улар ичкири хитайда, хитайларниң арисида йашайду, биз болсақ өзимизниң районида йашаймиз. әгәр 60 йаштин ашқичә аман-есән йетәлисәк, андин сақал-бурут қойсақ болиду, бу йашта сақал қойушниң зөрүрийити йоқ.
- һөкүмәтниң тәстиқисиз, диний усулда никаһлиниш йаки аҗришиш.
- [аңлиғили болмиди] мәҗбурийәт характерлик аммиви маарипқа тосқунлуқ қилишқа урунуш.
- һөкүмәт сийасәтлиригә қарши турушқа қутратқулуқ қилиш:башқиларни параванлиқ сийасәтлирини қобул қилишқа қарши турушқа аздуруш; һөкүмәт тарқатқан кимлик, нопус дәптири вә башқа һөҗҗәтләрни йиртиветиш йаки вәйран қилиш.
- аммиви йаки шәхсий мал-мүлүкни қәстән вәйран қилиш.
- әсәбийлик материйаллирини сақлаш вә тарқитиш:әсәбийлик идийәсини өз ичигә алған мақалә, аваз, син вә әдәбий материйалларни елан қилиш, тарқитиш, сақлаш, көпәйтиш йаки илкидә тутуш.
- дөләт сийасәтлиригә қәстән қарши туруш йаки дәхли қилиш.
- сөз-һәрикәттики башқа әсәбийлик аламәтлири:бу дегәнлик, биз илгири ейтқандәк, нурғун нәрсиләрни өз ичигә алиду. бу йәрдики һәммә адәмгә, җүмлидин маңиму әсәбийлик йуққан. пүтүн уйғур хәлқимизгә әсәбийлик йуққан, мән йәнә тәкрарлаймән, мениму өз ичигә алиду. мәсилән, мән той қилғанда никаһ оқутқанмән. 15 йил илгири, биз қошнимизниң өйидә йаки чоң ашханиларда тамақ йәп болғандин кейин дуа қилип, андин орнимиздин тураттуқ. мән илгири [гуманлиқ йемәкликләрни йейиштин] өзүмни қачураттим, һәммимиз шундақ қилаттуқ. йәнә бир типик мисал шуки, илгири биз бир-биримиз билән көрүшкәндә «әссаламуәләйкум» дәйттуқ, «вәәләйкумәссалам» дәп җаваб қайтураттуқ, өйдин чиққанда «худаға аманәт» дәйттуқ, шундақ әмәсму? тамақ йәп болғандин кейин, «худаға шүкри» дәйттуқ. әмди, «худаға шүкри» дейишниң орниға, «партийәгә рәһмәт» дейишни өгәндуқ. әлвәттә, партийә рәһмәт ейтишқа әрзийдиған ишларни қиливатиду, шундақ әмәсму? һәә, шундақ! «әссаламуәләйкум» ниң орниға «йахшимусиз?» дәймиз, хошлишиш алдида болса «маңдиңизму? хош» дәймиз. биз заманиви сөзләрни ишлитиватимиз. әгәр илгирикидәк шүкри қилмай, кона усулларни давамлаштурсақ, әсәбийликни тәшвиқ қилған болимиз. биз бу өлчәмләргә асасән, қанун алдида өзимизни җавабкар дәп билишимиз керәк. өзимизни аварә қилишниң һаҗити йоқ, заманиви дәвргә маслишишимиз керәк. бу җәһәттә һошйар болайли».
«қәшқәр вақти» норвегийәдики пайдини көзлимәйдиған «уйғур йардәм» тәшкилатиниң қурғучиси абдувәли айуп тәрипидин ашкариланған бир аваз хатирисигә еришти. бихәтәрлик сәвәбидин, биз хатириниң елинған вақти вә орнини йошурун тутуватимиз. аваз хатириси шәрқий түркистанниң җәнубидики қәшқәрдә уйғур ишчилар үчүн өткүзүлгән һөкүмәт башчилиқидики бир қетимлиқ мәҗбурий сийасий өгиниш йиғинини әкс әттүриду.
бу Substack оқурмәнләрниң қоллишиға тайиниду. йеңи йазмиларни тапшурувелиш вә хизмитимни қоллаш үчүн, һәқсиз йаки һәқлиқ әза болушни ойлишип көрүң.
бу 15 аламәт әтраплиқ тәһлил қилинғанда, адәттики бир бихәтәрлик рамкисидин көп чоңқур мәниләрни ашкарилайду. улар уйғурларниң әң әқәллий диний, мәдәнийәт вә иҗтимаий һәрикәтлири «нормалсизлиқ» йаки «хәтәрлик» дәп түргә айрилған бир системини тәсвирләйду.
тизимликтики бир қанчә мадда етиқадниң әң асасий ипадилирини җинайәткә тәңдаш қилиду. йемәкликтин башқа саһәләрдә исламий аталғуларни ишлитиш, балиларға диний исимларни қойуш, муәййән услубтики кийимләрни кийиш, сақал қойуш йаки бир киши билән «әссаламуәләйкум» дәп саламлишиш қатарлиқларниң һәммиси әсәбийликниң йошурун көрсәткүчи дәп қаралған. һәтта диний җәһәттин гуманлиқ йемәкликләрдин сақлиниш йаки тамақтин кейин «худаға шүкри» дейиш қатарлиқ шәхсий адәтләрму «түзүтүлүши керәк болған» қилмишлар қатарида көрситилгән.
«шинҗаңниң бир қисим җайлиридики 75 түрлүк диний әсәбийлик паалийәтлирини өгиниш вә пәрқ әтүш»
аваз хатирисидә, бир һөкүмәт әмәлдари «әсәбийликниң 15 аламити» ни чүшәндүриду. булар хитай даирилири кәм дегәндә 2017-йилидин башлап қоллинип келиватқан «диний әсәбийликниң 75 аламити» ниң аддийлаштурулған нусхисидур. әслидә 2014-йили хитай коммунистик партийәси шәрқий түркистан уйғур аптоном районлуқ комитети тәрипидин елан қилинған «шинҗаңниң бир қисим җайлиридики 75 түрлүк диний әсәбийлик паалийәтлирини өгиниш вә пәрқ әтүш» намлиқ һөҗҗәт, әсәбийлик дәп қаралған түрлүк һәрикәтләрни бәлгиләп бәргән. доктор даррен байлер[2] бу һөҗҗәтни әсли хитайчә текисттин инглизчиға тәрҗимә қилған вә изаһлиған болуп, бу һөҗҗәт пүтүн районда халиғанчә тутуп туруш, назарәт қилиш вә җазалашниң муһим қоралиға айланған.
әмәлдар бу йиғинни толуқ йиғинға қатнишалмиған ишчилар вә сода билән шуғулланғучилар үчүн бир хил «әмәлий хуласә» сүпитидә тәқдим қилиду. сөз аһәңи гәрчә ғәйрий рәсмий вә «башқуруш» характерлик болсиму, әмма учур интайин ениқ: бу өлчәмләр пәқәтла бир йетәкчи әмәс, бәлки күндилик турмушта мәҗбурий иҗра қилинидиған қаидиләрдур.
шәрқий түркистанда ислам чәкләнди
башқа нуқтилар аилә вә җәмийәт турмушини бесим астиға алиду. той-төкүн, дәфнә мурасими, мирас йаки маарип ишлириға дәхли қилиш, болупму улар һөкүмәт тәстиқлиған қелипқа чүшмигәндә «әсәбийлик» дәп сүпәтлиниду. һөкүмәтниң тәстиқисиз никаһлиниш вә аҗришишниң нишанға елиниши, кишиләрниң әң шәхсий турмушиниңму сийасий назарәт астида икәнликини көрситип бериду.
әмәлдар йәнә ташқи көрүнүш вә йүрүш-туруштики бир туташлиқни, болупму мулазимәт саһәсидики уйғурлар үчүн қаттиқ тәкитләйду. әрләргә херидарларға «лайиқ» болуш үчүн тохтимай сақал елиш буйрулиду. айалларниң кийим-кечәклири тәпсилий муназирә қилинип, һөкүмәт бәлгилигән «заманиви» услубни қобул қилиш үчүн ашкара бесим ишлитилиду. бу көрсәтмиләр мәслиһәт әмәс, бәлки иҗтимаий орун вә иқтисадий һайат қелиш билән бағланған тәләпләрдур.
аваз хатирисидики әң дәһшәтлик нуқтиларниң бири ахирида көрүлиду; сөзлигүчи «пүтүн уйғур хәлқимизгә әсәбийлик йуққан», җүмлидин өзигиму йуққанлиқини етирап қилиду. у илгирики нормал адәтләрни «әсәбийлик мисаллири» дәп атайду вә миннәтдарлиқниң әмди худаға әмәс, бәлки хитай коммунистик партийәсигә қилиниши керәкликини уқтуриду.
«мәсилилик нахшилар»: уйғур музикиси қандақ җинайәткә айландурулди?
бу адәттики бир сөз әмәс, бәлки пүтүн системиниң йадролуқ логикисини әкс әттүриду. бу йәрдә әсәбийлик шунчә кәң бекитилгәнки, у тарих, әслимә, тил вә етиқадниң һәммисини өз ичигә алиду. бойсунуш «заманивилиқ» дәп аталса, кимликни сақлаш «хәтәр» дәп бекитилгән.
әң ахирқи түр болған «сөз-һәрикәттики башқа әсәбийлик аламәтлири» арқилиқ, даириләргә неминиң чеградин атлиғанлиқини халиғанчә бекитиш һоқуқи берилгән. мундақ мүҗмәл қаидиләр астида һечким өзини толуқ бихәтәр һес қилалмайду.
бу аваз хатириси бизгә пәқәт чәкләнгән қилмишларнила әмәс, бәлки уйғур кимликини түптин өзгәртиш үчүн давамлишиватқан бир тиришчанлиқни көрситип бериду. етиқад, мәдәнийәт вә иҗтимаий риштиләрни «бихәтәрлик тәһдити» гә айландуруш арқилиқ, дөләт уйғурларниң күндилик турмушини йошурун бир җинайәт мәйданиға айландурмақта.
уйғурлар үчүн ейтқанда, бу сөзләрниң мәнисини чүшиниш пәқәт бир билим мәшиқи әмәс, бәлки һайат-маматлиқ мәсилисидур.
изаһатлар:
[1] арслан һидайәт вә нуриман абдурешит, «бизниң пүтүн уйғур хәлқимизгә әсәбийлик йуққан», қәшқәр вақти, 2026-йили 16-йанвар.
[2] доктор даррен байлер, «шинҗаңниң бир қисим җайлиридики 75 түрлүк диний әсәбийлик паалийәтлирини өгиниш вә пәрқ әтүш» (инглизчә тәрҗимиси вә изаһати). Living Otherwise архипи.
мәнбә: қәшқәр вақти
