түркистан таймиз, лондон, әнглийә — 2026-йили 18-йанвар йәкшәнбә: әнглийә таратқулирида елан қилинған бир парчә муһим обзорда, хитай һөкүмитиниң лондон мәркизидә қурмақчи болған ғайәт зор көләмдики йеңи дипломатийә мәркизи, йәни «дәриҗидин ташқири әлчиханиси» ниң әнглийә дөләт бихәтәрликигә, шундақла бу дөләттики сийасий панаһлиқ тилигүчиләргә, болупму шәрқий түркистанлиқ уйғурларға елип келидиған еғир хәвп-хәтәрлири ашкариланди.
мәзкур обзорниң аптори «уйғур қирғинчилиқини тохтитиш» (Stop Uyghur Genocide) тәшкилатиниң иҗраийә мудири рәһимә мәһмут ханимдур. у бир уйғур паалийәтчиси сүпитидә, әгәр әнглийә һөкүмити бейҗиңниң бу ғайәт зор дипломатийә мәркизи қурулушини тәстиқлиса, өзигә охшаш сийасий мусапирларниң әмди бу тупрақта бихәтәр йашийалмайдиғанлиқини агаһландурди. хәвәрдә қәйт қилинишичә, дүшәнбә күни әнглийә һөкүмити хитайниң мәзкур «дәриҗидин ташқири әлчиханиси» һәққидә ахирқи қарарни чиқиридиған болуп, бу мәсилә нөвәттә әнглийә парламентидики лейбористлар партийәси әзалири, тор бихәтәрлики мутәхәссислири, истихбарат иттипақдашлири вә һәтта америка ақ сарийиниңму күчлүк диққитини һәм қаршилиқини қозғиған.
җасуслуқ вә бихәтәрлик әндишиси
мәнбәләрниң көрситишичә, хитайниң лондон мунари (Tower of London) ға йеқин бир җайда қурмақчи болған йеңи әлчихана пиланиниң сизимлиридин, бина ичидә йүзлигән «мәхпий» өйләрниң барлиқи байқалған. бу лайиһә хитай җасуслириниң лондондики пул-муамилә санлиқ мәлуматлириға еришишигә шараит йаритип бериши мумкин дәп қаралмақта. техиму чөчүтәрлик йери шуки, өткән һәптә ашкариланған учурларға асасланғанда, бу бинаниң астида лондон шәһириниң сәзгүр санлиқ мәлуматлири тошулидиған кабелларға йандаш йасалған мәхпий йәр асти өйи барлиқи ениқланған. бу әһвал әнглийә вә униң иттипақдашлириға қарита җасуслуқ қилиш һәмдә иқтисадий уруш қозғаш хәвпини техиму күчәйтивәткән.
чегра һалқиған бастуруш вә уйғурларниң әндишиси
хәвәрдә апторниң шәхсий кәчүрмишлиригә орун берилгән болуп, рәһимә мәһмут ханим әнглийәгә кәлгәндә җуғрапийәлик арилиқниң өзигә бихәтәрлик елип келидиғанлиқиға вә әркин сөзлийәләйдиғанлиқиға ишәнгәнликини, әмма хитайниң йеңи әлчихана қурулуши пиланиниң уйғурлар үстидики зулум сайисиниң техи көтүрүлмигәнликини, әксичә уларға әгишип кәлгәнликини һес қилдурғанлиқини байан қилған. униң тәкитлишичә, бу қуруқ вәһимә болмастин, бәлки әмәлий тәҗрибидур.
йиллардин буйан хитай компартийәси өзиниң бастуруш сийаситини чегра һалқитип кеңәйтип кәлмәктә. чәтәлләрдики, җүмлидин әнглийәдики уйғурлар давамлиқ көзитилмәктә, тәһдиткә учримақта вә авазини өчүрүшкә мәҗбурланмақта. уларниң шәрқий түркистандики аилә-тавабиатлири, чәтәлдики туғқанлириниң сөз-һәрикәтлири сәвәбидин җазаланмақта. апторниң билдүрүшичә, «чегра һалқиған бастуруш» дәп атилидиған бу һадисә һазир хәлқарада кәң етирап қилинған болуп, хитай әлчихана вә консулханилири бу бастуруш һәрикәтлириниң мәркизий базиси һәм дөләт һоқуқиниң кеңәйтилгән қоли сүпитидә хизмәт қилмақта.
әгәр бу «дәриҗидин ташқири әлчихана» тәстиқланса, бу пәқәт бир бина қурулуши болупла қалмастин, бәлки хитай компартийәсиниң күчи, мәвҗутлуқи вә «қанунлуқ» икәнликиниң намайәндиси болуп қалиду. бу әһвал шәрқий түркистанлиқ уйғурлар, тибәтләр, хоңкоңлуқлар вә хитай өктичилири үчүн, хитайниң чәтәлдики җәмийәтләрни қорқутуш вә авазини бесиқтуруш үчүн дөләт аппаратини кеңәйтиватқанлиқиниң бир сигналидур.
сийасий вә әхлақий мәсулийәт
мақалидә йәнә 2021-йили ечилған мустәқил «уйғур сот коллегийәси» (Uyghur Tribunal) ниң хитай компартийәсиниң уйғурларға қаратқан қилмишлирини «ирқий қирғинчилиқ» вә «инсанийәткә қарши җинайәт» дәп бекиткәнлики әскәртилгән. бу һөкүм ашкариланған дөләт һөҗҗәтлири, сүний һәмраһ тәсвирлири вә гуваһчиларниң испатлириға асасланған болсиму, бирақ бу һәқиқәткә сәл қаралмақта. болупму бүгүнки күндә һакимийәт бешидики лейбористлар партийәси министирлириниң өктичи партийә вақтида хитайниң уйғурларға қаратқан вәһшийликини ирқий қирғинчилиқ дәп етирап қилишқа вәдә бәргәнлики, әмма һакимийәт бешиға чиққандин кейин бу вәдисидин йенивалғанлиқи қаттиқ тәнқид қилинған.
хәвәрдә көрситилишичә, әнглийә һөкүмитиниң йавропадики әң чоң хитай дипломатийә вә көзитиш мәркизини лондонниң йүрикидә қурушқа рухсәт бериши, аддий бир пиланлаш қарари әмәс, бәлки чоңқур сийасий вә әхлақий таллаштур. хитай компартийәсиниң назарәт системиси астида йашиғанлар үчүн бу қарар интайин һәл қилғуч әһмийәткә игә. нурғунлиған паалийәтчиләр аллибурун өзлириниң алақә қораллириниң көзитиливатқанлиқини, паалийәтлириниң бәдилини йиллардин буйан алақилишалмиған туғқанлириниң өтәватқанлиқини билип туруп күрәш қилмақта.
хуласә: әхлақий таллаш
рәһимә мәһмут ханим мақалисидә, әнглийә һөкүмитиниң бу ғайәт зор әлчиханини тәстиқлишиниң зийанкәшликкә учриған җәмийәтләргә: «силәрниң қорқунчуңлар иккинчи дәриҗилик мәсилә, бихәтәрликиңлар содилишишқа болидиған нәрсә» дегән учурни беридиғанлиқини агаһландурди. дипломатийә ирқий қирғинчилиқ билән әйибләнгән бир дөләткә һечқандақ шәрт вә җавабкарлиқсиз техиму кәң бошлуқ беришни тәләп қилмайду.
хәвәрниң ахирида, лондонниң өз хәлқиниң һайатини вәйран қилған күчләрниң мәйдани әмәс, бәлки паалийәтчиләрниң авази әркин чиқидиған бихәтәрлик шәһири болуп қелиши керәклики тәкитләнгән. апторниң ейтишичә, хитай компартийәсиниң «дәриҗидин ташқири әлчиханиси» ни реаллиққа көз йумған һалда тәстиқлаш, пәқәт пиланлаштики хаталиқ болупла қалмай, бәлки бир «әхлақий мәғлубийәт»тур. чүнки уйғурлар үчүн мәсилә һәргизму көздин йирақ әмәс, зулум сайиси уларға һәр қәдәмдә әгишип йүрмәктә.
