қәшқәр шәһиридики бир дукандики әнәниви уйғур музикантлири. (сүрәт мәнбәси: гардийан гезити)

абдулһеким идрис | уйғур тәтқиқат мәркизи | 2026-йили 19-йанвар

нахша һәргизму аддийла бир аваз йаки күй әмәс. дунйаниң һәрқайси җайлирида музика көңүл ачидиған вә тәсәлли беридиған васитә болупла қалмай, бәлки у тарих, етиқад вә кимликни өзигә муҗәссәмләйду. у балиларға ана тилини вә миллий қиммәт қарашларни өгитиду; той-төкүнләрдә йеңи һайатни тәбрикләйду, матәм вә йоқитишларда һәсрәткә шәпқәт болиду, шундақла җәмийәт риштини һайат тутиду. қийин күнләрдә музика кишиләрниң мәниви бәрдашлиқ бериш күчини ашуриду; у кәйпийатни тәңшәп, әслимини күчәйтиду вә бизниң кимликимизни әскәртип туриду.

шуңлашқа, коммунист хитайниң шәрқий түркистанда (йәни шинҗаң уйғур аптоном районида) уйғур нахшилириға чәклимә қойғанлиқи вә уларни мәни қилғанлиқи тоғрисидики хәвәрләр кишини толиму әндишигә салиду. хитай даирилири уйғур музикилириға «мәсилилик» дәп бәлгә қойғанда, уларниң нишани пәқәт авазла әмәс, бәлки шу авазға пүкүлгән мәдәнийәтниң өзидур.

доклатлардин айан болушичә, уйғур нахшилири диний мәзмунларға игә болғанлиқи, «хитайниң уйғур тарихи һәққидики тәшвиқатиға уйғун кәлмигәнлики», «бөлгүнчиликкә қутратқулуқ қилғанлиқи» йаки җәмийәттики «наразилиқ»ни ипадилигәнлики үчүн нишанға елинмақта. әмма бу категорийәләр шунчә кәң вә тутуқ бәлгиләнгәнки, әмәлийәттә һәрқандақ бир уйғур нахшиси зийанкәшлик нишаниға айлинип қелиши мумкин. әгәр бирәр нахшида етиқад, вәтән, әнәниви қиммәт қарашлар йаки коллектип әслимиләр тилға елинса, у дәрһал сийасий түс берилгән «мәсилилик» ториға илиниду.

уйғурлар үчүн музика ихтийарий көңүл ечиш таллиши әмәс; у әсирләрдин буйан давамлишип келиватқан мәдәнийәт һайатиниң улидур. уйғур нахшилири вә музика әнәнилири тилни, шеирийәтни, дастанчилиқни, йумурни вә иҗтимаий өрп-адәтләрни өзидә сақлап келиватқан җанлиқ хәзинидур. улар пәқәт сәһниләрдила орунланмайду, бәлки өйләрдә, олтурушларда вә маарипта йашайду. музика — мәдәнийәтниң бир әвладтин йәнә бир әвладқа мирас болуп өтүшидики әң күчлүк васитидур, болупму башқа пүтүн мәдәнийәт бошлуқлири қисилған шараитта униң роли техиму зорийиду.

бу әһвал нурғун уйғур нахшилириниң чәкләнгән йаки хитай коммунистик идеологийәсигә маслаштурулуп өзгәртилгән «мәдәнийәт зор инқилаби» дәврини әслитиду. бүгүнки күндә дунйада интайин аз сандики кишиләрла уйғурларниң инсанийәт тарихидики әң қараңғу дәврләрниң бирини йәнә бир қетим баштин кәчүрүватқанлиқини тәсәввур қилалиши мумкин. шундақтиму, уйғур, қазақ вә башқа түркий хәлқләрниң бүгүнки реаллиқи — әнәниләр «түзитилиши» йаки йоқитилиши шәрт болған, заманивилаштурулған бир «мәдәнийәт зор инқилаби»ға охшап кетиду. бүгүнки әң чоң қорқунч шуки, бу хәлқләр мәдәнийәт әнәнилири қайта шәкилләндүрүлидиған йаки пүтүнләй өчүрүлидиған бир мутләқ контроллуқтики мәдәнийәт қирғинчилиқиға иттирилмәктә.

булар хитайниң рәсмий сийасәтлириниң биваситә нәтиҗиси болуп, 2017-йили 10-авғуст елан қилинғанлиқи мәлум болған бир байанаттики мәлум җүмлиләр буни техиму ениқ көрситип бериду: «уларниң нәслини үзүңлар, йилтизини қурутуңлар, алақисини үзүңлар вә мәнбәсини йоқитиңлар. 'икки йүзлимичи'ләрниң йилтизини пүтүнләй колап чиқириңлар вә уларға қарши ахириғичә күрәш қилишқа қәсәм қилиңлар». кишилик һоқуқ тәтқиқатчилири, журналистлар вә паалийәтчи гуруппилар кәң көләмлик тутқун қилиш, һәммә йәрдә мәвҗут болған назарәтчилик, диний адәтләргә болған бесим вә аилә һайати билән маарипниң әң ички қатламлириғичә сиңип киргән бу җазалаш сийасәтлирини һөҗҗәтләштүрди. онлиған дөләт һөкүмәтлири «ирқий қирғинчилиқ» дегән терминни қолланди, берләшкән дөләтләр тәшкилати болса бу хорлашниң көлими вә характериниң «инсанийәткә қарши җинайәт» шәкилләндүрүши мумкинликидин әндишә қилидиғанлиқини оттуриға қойди.

бу пәқәт сийасий мәсилила әмәс, бәлки бир милләтниң өз кимлики билән мәвҗут болуп туруш һоқуқи мәсилисидур. 2017-йилидин башлап уйғур йазғучилири, алимлири, оқутқучилири, сәнәткарлири, қизиқчилири, нахшичилири, диний затлири вә кәспий хадимлири тутқун қилинғанлар йаки түрмигә ташланғанларниң биринчи сепидә болди. мәдәнийәт йетәкчилири һәмишә биринчи болуп нишанға елиниду, чүнки улар бир милләтниң тарихий әслимисини қоғдиғучилардур. шаирлар, пирофессорлар вә сәнәткарлар сүкүткә мәҗбурланғанда, бир җәмийәт пәқәт йәккә шәхсләрнила әмәс, бәлки өзиниң мирас йәткүзгүчи томурлирини йоқитиду.

хитай даирилири кәң көләмлик лагерға қамаш һәрикити җәрйанида милйонлиған уйғур, қазақ вә башқа түркий мусулманларни түрмиләргә қамиди. 3 милйондин артуқ киши җаза лагерлириға соланди, шундақла 1 милйондин артуқ уйғур балиси ассимилйатсийәни асас қилған йатақлиқ мәктәп маарипи арқилиқ өз тил вә мәдәнийәт муһитидин айриветилди. тил аҗизлашқанда нахшилар өзгириду; нахшилар өзгәргәндә әслимә бурмилиниду. мәдәнийәтни вәйран қилиш мушундақ усулда елип берилиду: аста, изчил вә пүтүн дунйаниң көз алдида.

бүгүнки күндә дунйаниң диққити түгимәс киризисларға — урушларға, сайламларға, тәбиий апәтләргә вә иқтисадий зәрбиләргә мәркәзләшти. әмма хәвәр темилири өзгирип турған билән, техиму чоңқур вә хәтәрлик бир җәрйан көз алдимизда давамлашмақта. хитай системилиқ һалда уйғур тили вә мәдәнийитини парчилап, етиқадни бастуруп, охшимиған милләтләрни дөләт тәрипидин бекитилгән бирдинбир қелипқа — йәни «хәнзулашқан, коммунист вә бойсунғучи» кимликкә мәҗбурлимақта. бу өткән тарих әмәс, бәлки бизниң көз алдимизда йүз бериватқан реаллиқтур. мәдәнийәтни йоқитиш сүрити наһайити аз һалларда бир күнлүк чоң паҗиә биләнла чәклиниду; у бесим, назарәт, җазалаш вә әркинлик даирисиниң қәдәммуқәдәм тарийиши арқилиқ аста-аста илгириләйду. у қорқунчсиз ейтилидиған нахшиларниң азийиши, әркин тәбриклинидиған байрамларниң йоқилиши вә әҗдадлириниң мирасини тошуйдиған сөзләрни өгиниватқан балиларниң тилдин қелиши сүпитидә көрүлиду. таки бир күни, бир хәлқниң нопусини йәнила саниғили болидиған, әмма улар әмди өз кимликини ипадиләйдиған тилда сөзлийәлмәйдиған һаләткә кәлгүчә бу җәрйан давамлишиду.

әгәр дунйа пәқәт партлиған вә шавқунлуқ вәқәләргила диққәт қилса, боғуп өлтүрүлүватқанларни көрмәй қалиду. музика даим дунйави тил дәп атилиду. бу һәқиқәт, шу сәвәбтин бир милләтниң нахшисини чәкләш — пүткүл инсанийәткә ортақ болған бир қиммәтни боғуштур. бир дөләт қайси тарихниң нахша қилип ейтилидиғанлиқини вә қайси һессийатларға рухсәт қилинидиғанлиқини қарар қилғанда, бу сәнәтни башқуруш әмәс, бәлки кимликни қайта лаһийәләштур. бир нахша, һәммә нәрсә тартивелинғанда кишиләр өзи билән биллә елип йүрәләйдиған бир «мәниви вәтән»дур. әгәр уйғур нахшилири җинайәт дәп қариливатқан болса, бу дәл уларниң миллий тәвәлик туйғусини қоғдап келиватқанлиқи үчүндур.

һечқандақ бир һөкүмәтниң, бир милләтниң тәвәлик туйғусини вә мәдәнийәт йилтизини қанунсиз қилиш һоқуқи болмаслиқи керәк.