(миркамил турғун тәминлигән сүрәттә, у бир хитай хадим билән сөзләшмәктә)
(миркамил турғун тәминлигән авазлиқ хатиридә, униң бир уйғур хадим билән қилған сөһбити әкс әттүрүлгән)
миркамил турғун: «аиләмдикиләргә мениңдәк бир пәрзәнти барлиқини унтуп кетишни ейтиң...»
арслан һидайәт вә нур иман
2026-йили 1-феврал
төвәндикиси миркамил турғун тәминлигән авазлиқ хатириниң йезиқчә нусхисидур. бу мәзмун «қәшқәр вақит гезити» (Kashgar Times) тәрипидин уйғурчидин инглизчиға, андин қайтидин өлчәмлик уйғур тилиға тәрҗимә қилинди:
хадим: мән илгири ейтқандәк, иккимиз әркиши, аримизда әнсирәйдиған һечқандақ иш йоқ. көрүшсәк бирәр көңүлсизлик чиқмайду...
миркамил: мән һеч иштин қорқмаймән, лекин мән таза чүшинәлмигән бир иш бар. биз бир-биримизни анчә тонумаймиз. сиз мән тонуйдиған адәм әмәс. сизниң идариңиздә мән билән бир йилда оқуған, мән тонуйдиған башқилар бар. әгәр сиз улар арқилиқ телефон қилған болсиңиз чүшинәттим, әмма мән тонумайдиған бир адәмниң немә үчүн маңа йахшилиқ қилмақчи болидиғанлиқини чүшинәлмәйватимән.
хадим: биринчидин, очуқ ейтқанда, алди билән сиз билән тонушуп бақмақчимән. сизниң музика чалидиғанлиқиңизни бурундин билимән, шуңа сизгә нисбәтән бир хил йеқинчилиқ һес қилимән. сизниң исмиңиз чиққанда, 17-оттура мәктәптә биллә оқуған, музика чалған кона күнлиримизни әслидим. биз биллә тамақ йемигән болсақму, мән сизни тонуйттум. иккинчидин, бир мәзгилдин бери дилнур [рәйһан] вә башқилар билән бирликтә [уйғур дәвасиға аит] паалийәтләрни қилип бақтиңиз. мениңчә сиз һазирғичә нурғун ишларни чүшинип йәттиңиз, бу ишларниң ахирида һечқандақ нәтиҗиси болмайду. йешиңизму бир йәргә берип қалди. мениң қаришимчә, бәлким хата ойлиған болушум мумкин, лекин мән силәрни сийасий ойундики бир шаһмат данчиси дәп қараймән. кишиләр силәрни өз мәнпәәти үчүн ишлитиду, ишлири пүткәндә ташливетиду. әгәр башқа бири болса, растини ейтсам, мән қилчә пәрва қилмайттим.
миркамил: сизниң буниңдин әнсиришиңизниң һаҗити йоқ. биз турмушта мушундақ өгинимиз; шаһмат данчисиму йаки әмәсму, буниңға өзимиз хуласә чиқиримиз. мән бирәр өзгириш йаки нәтиҗә йариталидимму-йоқ, бу техи мән қилған иш әмәс. тохтап туруң, бири телефон қиливатиду.
хадим: бопту, бопту...
миркамил: бир дәм сақлаң, аву телефонни үзүветәй. немә дәватқан идим? биз пәқәт өз һайатимизда йашаватимиз, бешимиздин өткән һәқиқәтләрни сөзләватимиз. биз бирәр тийатир қоймайватимиз йаки чоқум бир нәрсини өзгәртмәкчиму әмәспиз, пәқәт немә болған болса шуни дәватимиз.
хадим: әгәр мәндин сорисиңиз, мән шундақ ойлаймәнки, сиз һәммә ишни көрдиңиз, [уйғур дәваси паалийәтлири җәһәттә] һәммини бир қетим баштин өткүзүп болдиңиз.
миркамил: йақ, мениң техи көридиғанлирим нурғун.
хадим: йақ, мениңчә сиз хели тәҗрибилик болуп қалдиңиз.
миркамил: йақ, гәрчә мән оруқ-туруқ болсамму, нурғун ишларға бәрдашлиқ берәләймән.
хадим: мениң демәкчи болғиним, ахирида бу ишлар [уйғур дәваси паалийәтлири] һечқандақ нәтиҗә бәрмәйду. әмди, мән башқиларни чүшинимән, бәлким аилә әзалири [йоқап кәткән йаки лагер-түрмиләргә қамалған] болғачқа, улар мушу йолға кирип қалған болуши мумкин. сизниң аилиңиз шундақ йахши аилә, ата-аниңиздин тартип һәммиси, силәр чоң бир җәмәт. мениңчә башқилар бу йолға кирсә чүшинимән, әмма өз-өзүмгә «миркамил немә үчүн бу йолға кирип қалди?» дәп ойлидим вә буни чүшинәлмидим. әмди бүгүн йахши болди...
миркамил: немә демәкчисиз, мән қайси йолға кирип қалдим? мениң қайси йолға кирип қалғанлиқимни чүшәндүрүп берәләмсиз?
хадим: мениң демәкчи болғиним, дөлитимизгә [хитайға] қарши туруш, [уйғур дәвасиға аит] паалийәтләргә қатнишиш.
миркамил: сиз мени йүз бериватқан ишларға көзүмни йумувелишим керәк дәватамсиз?
хадим: йақ, мән сизни йүз бериватқан ишларға көзиңизни йумувелиң демәймән. қараң, бәзи ишлар сиз аңлиғандәк әмәс, сиз өз көзиңиз билән көрмидиңиз. сиз пәқәт шәрқ йаки ғәрб дөләтлири елан қилған нәрсиләргә тайинип пикир йүргүзсиңиз болмайду. биз һайаҗанлинип кочиға чиқидиған йаштин өтүп кәттуқ, шундақ әмәсму?
миркамил: давамлаштуруң, сизни аңлаватимән.
хадим: башқа мәқситим йоқ, пәқәт сиз билән параңлишип, әһвалиңизни билип бақай, бу ишларға қандақ қарайсиз вә биз дост болаламдуқ-йоқ, шуни билип бақай дегән идим.
миркамил: «дост» дегиниңиз немә мәнидә?
хадим: мән сиз билән параңлишип бақай дедим. гәрчә аилиңиз сиз билән алақә қилалмисиму, мән бир көврүклүк рол ойнап, силәрни бағлап қоймақчи идим...
миркамил: кишиләр мени хата чүшинип қапту, мән бирәр көврүклүк рол ойнайдиған адәм издимидим. бәзи йахши нийәтлик кишиләр мән тәләп қилмиған турупму маңа бәзи учурларни бериду. әгәр сиз аиләмгә учур йәткүзәлисиңиз, уларға аримизда һечқандақ дүшмәнлик йоқлиқини ейтип қойуң. мениң башқа таллишим йоқ, аиләм билән алақини үзүштин башқа төләйдиған бәдәл қалмиди. мениңчә сиз мени хели йахши тонуйдиған охшайсиз. 2018-йилидин 2023-йилиғичә, мән сиз тәсвирлигәндәк йашидим; бешимни төвән селип, пәқәт өз ишим биләнла шуғулландим. лекин мән қилмиған ишлар билән әйибләндим. сиз ейтқандәк, мән қериватимән, бундақ йашаштин зериктим. мән әркин бир дөләттә инсанға охшаш йашашни халаймән. бешимни тик тутуп йашашни халаймән. һәқиқәт һаман бир күни ашкарилиниду, мәйли у йошурулсун йаки бесилсун.
хадим: «һәқиқәт һаман бир күни ашкарилиниду, мәйли у йошурулсун йаки бесилсун» дегиниңиз немә мәнидә? әһвал сиз ойлиғандәк унчә йаман әмәс.
миркамил: бу мән өзүмдин тоқуп чиққан йаки ойлап чиққан иш әмәс. сиз бурун буни ғәрбниң пилани дегән идиңиз. мән у йәрдә [лагерларда] болған айаллар билән сөзләштим, немә ишлар йүз беридиғанлиқини аңлидим.
хадим: оһ, сиз гүлбаһарни [җелилова, лагер шаһити, һазир фирансийәдә йашайду] демәкчиму? у пәқәтла гәпдан, биз у айал һәққидә һәммә ишни билимиз. әгәр у бирәр сенарийә түзүп сөзлимисә, пул келиштин тохтайду. сиз йеқинқи бир қанчә йилда немә ишлар болғанлиқини көрдиңиз, мән очуқ демисәмму чүшинисиз. шуңа, әгәр у сәһнигә чиқип артислиқ қилмиса, пули қәйәрдин келиду? өзини қандақ бақиду?
миркамил: у артис әмәс, у бир содигәр айал.
хадим: тоғра ейттиңиз, у содигәр, сийасий содигәр. кимдин җиқ пул чиқса шуниңға хизмәт қилиду. дунйа уйғур қурултийи пул бәрмисә уларни тиллайду, пул бәрсә махтиғини махтиған.
миркамил: бу сөһбәтниң қәйәргә беридиғанлиқини чүшәндим.
хадим: мени хата чүшәнмәң, биз йахши параңлишиватимиз.
миркамил: мән қандақму чүшинимән? әслидә сизни чүшәнмәймән. бу тоғра йаки хата мәсилиси әмәс. мән пәқәт буниң сизгә немә пайдиси барлиқини чүшинишкә тиришиватимән.
хадим: маңа һечқандақ пайдиси йоқ. мән пәқәт сиз билән параңлишип, алақини сақлап турмақчи. у йәрдә анчә көп достум йоқ, шуңа фирансийәдә бир достум бар дәп қойсам дәймән, шу халас. сиздин маңа бирәр иш қилип беришиңизни тәләп қилмаймән. әгәр мән билишкә тегишлик бирәр иш болса, чоқум сиз арқилиқ билишим шәрт әмәс, шундақ әмәсму?
миркамил: мениң сизгә мәлумат бериш нийитим йоқ.
хадим: мени хата чүшәнмәң, мән сиздин мәлумат беришни соримаймән. гәрчә биз бурун дост болмиған болсақму, мән достлардәк параңлишалайдиған болушни халаймән. әгәр сиз чүшәнмәйдиған ишлар болса, мән чүшәндүрүшкә йардәм қилалаймән.
миркамил: сиз ейтқандәк аиләм билән алақә қилалмаймән, бу реаллиққа уйғун әмәс. биз немини параңлишимиз? сиз ғәрб һәққидә һечнәрсә билмәйсиз. гәрчә мән у йәрдә туғулған болсамму, 20 йил йашиған болсамму, һазир у йәрниң қандақлиқини билмәймән. шуңа, мән чүшәнмәймән; сизниң нийитиңизни чүшәнмәймән вә бу сөһбәтниң қәйәргә беридиғанлиқини билмәймән. мениңчә бундақ қилалмаймән. мениң ролум немә, сизниң ролиңиз немә? һечнәрсә ениқ әмәс.
хадим: мәсилән, мениң сизгә немә йардимим болиду дәп ойлайсиз?
миркамил: мениң сизгә немә йардимим болиду дәп?
хадим: һәә. мениң демәкчи болғиним, әгәр мениң ойнайдиған бирәр ролум болса, сиз мәндин бирәр шәкилдә мәнпәәтлинәләйдиған болсиңиз, сизчә мән сиз үчүн немә қилалаймән?
миркамил: аиләмдикиләргә мениңдәк бир пәрзәнти барлиқини унтуп кетишни ейтиң, уларға мениң буниңға көнүп кәткәнликимни ейтиң. өзүмгә ич ағритидиған, йиғлайдиған вақитлар өтүп кәтти.
хадим: мән шундақ ойлаватимән, миркамил, сөзиңизни бөлгиним үчүн кәчүрүң. биз пәқәт бирла қетим йашаймиз, шундақ әмәсму?
миркамил: тоғра.
хадим: ата-аниңиз йашинип қалди, дадиңиз 80 йаштин ашти. мән шундақ ойлаватимән, мәнму бир әркиши, мәниму ата-анам, аиләм бар. ойлисам, һайат пәқәт бир қетим келидиған болғачқа, кишиләр тирик вақтида йеқинлири билән биллә болуши, уларни ахирқи қетим көрүши керәк. немә үчүн мән билән бундақ тәриздә сөзлишидиғанлиқиңизни билмәймән, бәлким мени техи йахши тонумиғанлиқиңиз үчүн болуши мумкин. бу мениң қаришим, пәқәт көңлүмдикини ейтиватимән. ойлап беқиң, әгәр ата-аниңизни чиң қучақлисиңиз... улар һазирчә тирик, өмүрлири узун болсун, әмма йеқин кәлгүсидә аләмдин өтүп кәтсә... бизму қериймиз, пат йеқинда 50, 60 йашқа киримиз, уларниң йешиға йәткәндә пушайман билән кәйнимизгә қарашни халимаймиз. ата-анимиздин башқа йәнә немимиз бар?
миркамил: мән бу ишларни аллибурун ойлиған. сиз ейтмисиңизму мән буларни бурунла ойлиған идим. мәнму бир инсан, әлвәттә мушундақ сөзләр адәмниң ағзидин чиқиду, булар әң асасий нәрсиләр. бу нәрсиләр биздин аллибурун тартивелинған. мән буниңға көнүп қалдим. сизниң бу дегәнлириңиз [аилиси билән] алақини үзгән бир адәмгә тәсир қилмайду.
хадим: шуңа мән сизниң немә үчүн бундақ болуп кәткәнликиңизгә һәйран қеливатимән. немә үчүн аилиңиз билән алақини үзидиғанлиқиңизни чүшинәлмәйватимән, сизни буниңға немә мәҗбур қилди?
миркамил: мән аиләм билән алақини өзүм үзмидим.
хадим: улар билән алақә қилмаслиқ... бир инсан анисиниң, дадисиниң авазини аңлашни халайду...
миркамил: сиз худди бир қутқузғучидәк сөзләватисиз, өчиңизни мәндин алалмайдиған болғачқа, аиләмгә бесим қиливатисиз.
хадим: мән аилиңиз билән көрүшмидим. у йәргә берип уларға «силәрниң бир оғлуңлар бар, палани-постани» дейиш мениң қилидиған ишим әмәс, бу мениң услубум әмәс. чүнки мәнму бир оғул пәрзәнт, мәнму 14-оттура мәктәптә оқуған. иккимиз йигит болғандин кейин, бу һәқтә бир сәмимий параңлишип бақайли дәп ойлидим. «қени немә дәйдиғанлиқини аңлап бақай» дәп сизгә телефон қилдим. әгәр башқилар [ата-аниңизниң йениға] барған болса, мениң униңдин хәвирим йоқ. лекин һазирғичә мән ата-аниңиз билән көрүшмидим, уларға «оғлуңлар мундақ қилди [уйғур дәвасиға қатнашти]» дәп бақмидим. әгәр шундақ қилған болсам, 2023 йаки 2024-йиллирила сиз билән алақә қилған болаттим. шундақла, мән сиздин маңа бирәр иш қилип беришиңизни үмид қилмаймән.
миркамил: ундақта, сизниң үмидиңиз немә?
хадим: мениң бирдинбир үмидим, биринчидин, аилиңизниң сизни көрүшни халайдиғанлиқини йәткүзүп қойуш. чүнки мәнму инсан, мәниму аиләм бар. дадиңизниң әһвалини көрүп, растини ейтсам, бәк пушайман қилдим.
миркамил: мән бурун ейтқандәк, хуласилигәндә, сизниң мәқситиңиз мени гунаһкарлиқ һессийатиға чөктүрүш, шундақ әмәсму?
хадим: йақ, йақ... сизни гунаһкарлиқ һессийатиға чөктүрмәкчи әмәсмән, мени хата чүшиниватисиз. сиз билән параңлишип болғандин кейин, ата-аниңизға телефон қилип, сизниң хушал вә сағлам йашаватқанлиқиңизни ейтип уларни хатирҗәм қилимән. уларға әнсиримәңлар дәймән, түгиди. сөһбитимиз җәрйанида калламдин өтмигән бир иш болди: «мушундақ аҗайип бир оғлан, қандақ қилип мушундақ һалға чүшүп қалди?» калламда түгүн болуп қалған ишнила ейтип бақтим. мени һәргиз дүшминиңиздәк көрмәң, хата чүшәнмәң. мени бир һөкүмәт әмәлдари дәп ойлимаң. пәқәт мени бурундин тонуйдиған, музикиңизға қайил болған адәттики бир йигит дәп билиң. мән бир мәстанә әмәс, у дәриҗидә әмәс, әмма сиз музика чалғанда, биз сиз чалған заманиви музикиларға қайил болаттуқ.
миркамил: демәкчи болғанлирим мушу, ата-анамға ейтип қойуң, мән бурун ейтқандәк, улар мени унтуп кәтсун, башқа һечқандақ чарә йоқ.
хадим: демәк кәйнигә қайтиш йоли йоқму?
миркамил: буни мән башлимидим, һәммә иш силәр тәрәптин чиқти.
хадим: мәсилән, сиз қайси хил ишларни дәватисиз?
миркамил: бу барлиқ аваричиликләр, маңа қилинған төһмәтләр, тохтимай қилиниватқан бесимлар.
хадим: мениң билишимчә, қандақ төһмәт, қандақ бесим һәққидә дәватисиз? сиз бурун қилмиған ишлирим билән әйибләндим дегән идиңиз.
миркамил: бәк көп ишлар бар, сиз мениң һәдәм мәнсурәни тонуйдиғандәк қилисиз, униң билән бу һәқтә сөзлишип бақсиңиз болиду.
хадим: мән һәдиңиз билән көрүшүп параңлишидиған орунда әмәс.
миркамил: мән йирақта турсамму мән билән сөзлишәләйсиз, әмма өзиңиз билән бир шәһәрдә йашайдиған адәм билән сөзлишәлмәмсиз?
хадим: бундақ кичик бир иш үчүн униңға телефон қилмаймән.
миркамил: оһ, әгәр бу шундақ кичик иш болса, ундақта сизму бәк әнсирәп кәтмәң.
хадим: инисиниң бурун немә ишларни қилғанлиқи һәққидә униң билән алақилишишни зөрүр дәп қаримаймән. сиз «бесим» дәп ейттиңиз, мән һәйран қалдим, шуңа билгүм бар, бу қандақ бесим? сиз «төһмәт» дедиңиз, бу қандақ төһмәт?
миркамил: төһмәт һәққидә униңдин сорисиңиз болиду. бу кичик иш әмәс, мәндин немә сориған болсиңиз биваситә униңдин сорийалайсиз, мән сизгә кимдин сораш керәкликини ейтип қойдум.
хадим: әгәр сиз шу ишни төһмәт дәп қарисиңиз, ундақта бу мәсилини һәл қилайли. мән, әгәр сиз қобул қилсиңиз достиңиз сүпитидә...
миркамил: йақ, буни һәл қилғили болмайду.
хадим: бу дунйада һәл қилғили болмайдиған һечқандақ иш йоқ.
миркамил: һәл қилғили болмайдиған ишлар наһайити көп.
хадим: ундақта мән һәл қилип берәй, мәсилә йоқ. мән сизниң адимиңиз. мән һәл қилимән, әһвал қандақ болушидин қәтийнәзәр. синап бақмай туруп қандақму бундақ қилалаймиз, бу хата. у ишларни бирликтә һәл қилалаймиз, әгәр мән тәрәптин қилидиған бирәр иш болса, мәсилә йоқ, мән уларни бир тәрәп қилалаймән.
миркамил: мән сизгә бир ишни ениқ ейтип қойай. мән достлири, туғқанлири йаки ата-аниси билән һечқандақ алақиси йоқ бир адәм. мән тонумайдиған бир адәм билән алақә қилишимниң һечқандақ мәниси йоқ. гәрчә сиз маңа очуқ демигән болсиңизму, мән сизниң әсли мәқситиңизни чүшинимән. сиз мән билән қандақ сөзлишиңиздин қәтийнәзәр, сөзлириңиз шундақ чирайлиқ вә татлиқ, әмма бу маңа кар қилмайду. сиз ейтқандәк, мән һазир мәлум бир йашқа кирип қалдим. әгәр йашрақ болған болсам, бәлким сизниң тәклиплириңизгә очуқрақ болар болғийттим, әмма һазир мән сизниң тузиқиңизға чүшмәймән. илгири мән уйғурлардин йирақта, пәқәт өз ишим билән йашайдиған турсамму йәнила төһмәткә қалдим, силәр [һөкүмәт] мени бу йолға иттәрдиңлар. башқа йол қалмиди.
хадим: һәй, сиздин бир иш сорап бақсам боламду? сиз ейтқан сизгә қилинған бу төһмәтләр, әгәр биз бу барлиқ бесимларни йоқатсақ вә сиз қайтип кәлсиңиз [хитайға], ата-аниңизни көрсиңиз, шундақ бир пиланиңиз барму?
миркамил: йақ, мениң қайтип бериш нийитимму йоқ.
хадим: у йәр сизниң киндик қениңиз төкүлгән җай [туғулған йериңиз].
миркамил: тоғра ейттиңиз, өзиңизму дедиңиз, бу реаллиққа уйғур әмәс. әгәр мән һазир у йәргә барсам, у йәрни өзүмниң вәтинидәк һес қилалмаймән.
хадим: оһ, шундақ йаманму? демәк, муһәббәт расттинла йоқап кетипту-дә. мән шундақ ойлаймән, өтмүшни унтуп, йеңи бир бәт ачсақ, һәммини йеңидин башлисақ болатти дәп ойлиған идим. вай?
миркамил: һәә, сизни аңлаватимән.
хадим: мән шундақ ойлаватқан идим. бир йәргә келәлисәк, өткән ишлар өтүп кәтти. сиз йеңи бир бәт ечишиңиз керәк, қәләм өз қолиңизда болғандин кейин, йеңи бир ақ бәткә йеңи нәрсиләрни йезиң.
миркамил: һәә, мән өзүм йазалаймән.
хадим: һәә, сиз өзиңиз йазисиз.
миркамил: мән йезиватимән. маңа көңүл бөлгиниңиз үчүн рәһмәт. бешимдин немә ишлар өткән болса, мән уларни өзүм бир тәрәп қилалаймән. бу мениң сиз билән тунҗи қетим сөзлишишим. мениң нурғун йахши достлирим бар, улар сиздәк бунчә әнсирәп кәтмәйду. бу реаллиққа уйғун әмәс; бир адәмниң һалини чүшәнмәй туруп униңға нәсиһәт бериш... мениңчә сөһбитимиз мушу йәрдә тохтисун, мениң башқа қилидиған ишлирим бар. әгәр бирәр учур йәткүзүш керәк болса, пәқәт мән бурун ейтқанларни йәткүзүп қойсиңизла капайә.
хадим: бопту.
миркамил: һечқандақ сөз маңа кар қилмайду. үмидвар болуп кәтмәң.
хадим: бопту, ундақ болса, алақини сақлап турсақ боламду?
миркамил: пурсәт болса, алақә қилимән.
хадим: бопту. мән бу мәсилини қайта көтүрмәймән. мән йәнә ата-аниңиз һәққидә сөзләймән. мушу пурсәттә сиз билән тонушалидим. алақини сақлап қелишни үмид қилимән.
миркамил: вақтим болса сөзлишәрмиз, болмиса...
хадим: буму болиду. мән пат-пат авазлиқ учур қалдуруп туримән, әгәр вақтиңиз болса җаваб қайтуруң, болмиса уму мәсилә әмәс, сизни алдираш дәп чүшинимән. мәсилә йоқ. вай?
миркамил: йақ, сизни аңлаватимән.
хадим: ундақта бопту. алақини сақлайли, байрамларда алақилишип турайли. боламду?
миркамил: бопту.
хадим: сағлам болуң.
миркамил: рәһмәт, хош.
авазлиқ хатириниң текисти түгиди
хәвәрниң давами вә тәһлил
йеқинқи бир қанчә йилда, уйғур нәслидин болған хитай сақчи хадимлири чәт әлдики уйғурлар билән асаслиқи үндидар (WeChat) арқилиқ алақилишип, уларни дәва паалийәтлирини тохтитишқа мәҗбурлимақта вә әтрапида йашаватқан башқа уйғурлар, болупму уйғур дәвасиға биваситә йаки васитилик қатнашқанлар һәққидә учур беришкә қистимақта. бу хитайниң хәлқаралиқ бесим (Transnational repression) тиришчанлиқиниң пәқәт бир көрүнүши халас. «қәшқәр вақит гезити» дунйаниң һәрқайси җайлиридики уйғурлар билән елип барған барлиқ сөһбәтләрдә ишлитилгән тактикиларниң охшашлиқини байқиди.
парижда йашайдиған 42 йашлиқ уйғур сәнәткар миркамил турғун, шәрқий түркистандики хитай һакимийитиниң бихәтәрлик аппаратида ишләйдиған бир уйғур хадим билән қилған 23 минутлуқ сөһбитини хатириливалған. у чәт әлдики адәттики уйғурларниң немиләрни баштин кәчүрүватқанлиқини көрситип бериш үчүн, бу хатирини «қәшқәр вақит гезити»гә тәминләш җүритини көрсәтти. гезитимиз мушундақ әһвалға қалған нурғун уйғурлар билән сөһбәтләшти, сөһбәт мәзмунлири асасән охшаш болуп, төвәндики басқучларни өз ичигә алиду:
алди билән, хадимлар мундақ қилишқа уруниду:
- улар билән достлишиш.
- гунаһкарлиқ һессийати билән бесим қилиш.
- уйғур дәваси тиришчанлиқлирини кәмситиш.
- «йахши адәм» болуп көрүнүп, чәт әлдики уйғурларға йеқинлирини көрүш үчүн шәрқий түркистанни зийарәт қилиш (һечқандақ җазаға учримаслиқ шәрти билән), пул йаки йеқинлириниң бихәтәрликигә капаләтлик қилиш қатарлиқ тәклипләрни бериш.
бу тиришчанлиқларниң һәммиси уйғур дәвасини тохтитиш, уйғур паалийәтчилириниң санини азайтиш вә уйғур ирқий қирғинчилиқи һәққидики учурларни йуйуп пәрдазлаш мәқситидә елип берилиду.
миркамил бу телефонни күткәнликини ейтти. йиллар илгири, у аилисини даириләрниң бесимидин қоғдаш үчүн улар билән болған барлиқ алақини үзгән иди. у һечқандақ васитичини йаки васитилик тәһдитни халимайтти.
миркамил «қәшқәр вақит гезити»гә мундақ деди:
«мән бу телефонни күтүвататтим. аиләмдикиләр мениң сәвәбимдин даириләрниң бесимиға учримисун дәп улар билән болған барлиқ алақини үзгән идим. уларниң тәпсилатларни тәкрарлишини аңлаштин зериктим. мән сақчилар билән биваситә тиркишишни халидим. мениң бу "достумниң" тактикиси худди дәрслик китаблиридикидәк иди: хушамәт қилиш, гунаһкарлиқ һессийатини қозғаш, чәт әлдики паалийәтчиликни кәмситиш вә андин мени "қара тизимлик"тин өчүрүветишни тәклип қилип, өзини қутқузғучи қилип көрситиш. уларда мениң барлиқ учурлирим бар, әмма мени әсла тонумайдикән. униң дегәнлириниң йерими йалған, қалған йерими болса ашу ситаси (Stasi) йаки к г б (KGB) ойунини ойнаватқан тәҗрибә өтәватқан бирәрси түзүп чиққан сәт сийасий сенарийәгә маслаштурулған мубалиғиләрдур. униң бирәр сөзигә ишиниш үчүн адәм бәкла садда йаки әхмәқ болуши керәк.»
бу сөһбәтләрдә көзгә челиқидиған нуқта пәқәт бесимниң өзила әмәс, бәлки қарши тәрәпниң бойсунушини күтүш психологийәсидур. хитай даирилири һессийат җәһәттики аҗизлиқларни талланма риғбәтләндүрүшләр билән бирләштүрүш арқилиқ, өзара һәмдәмликни парчилап, өктичи авазларни җимиқтурғили болиду дәп пәрәз қилиду. бәзидә бу карға келиду. нурғун уйғурлар аилиси үчүн даимлиқ қорқунч ичидә йашайду вә бу еғир бесим астида мумкин болмайдиған таллашларни қилишқа мәҗбур болиду.
лекин миркамил бу ойунға киришни рәт қилди.
бу хатирини ашкарилаш арқилиқ, у нурғун уйғурлар йалғуз һаләттә баштин кәчүрүватқан, һәтта бу һәқтә сөзләш-сөзлимәсликкә иккилинип йүргән бир реаллиқни һөҗҗәткә айландурди. униң хатириси хәлқаралиқ бесимниң шәхсий сәвийәдә, һәр бир телефон арқилиқ қандақ елип берилидиғанлиқи һәққидә аз учрайдиған, биваситә бир чүшәнчә билән тәминләйду.
