1997-йили 5-феврал ғулҗа шәһиридә, қоралсиз уйғур әр-айаллири күнсери күчийиватқан сийасий, мәдәнийәт вә диний зийанкәшликләргә қарши тинч усулда кочиларға чиқти. кәмситиш характерлик сийасәтләргә вә «мәшрәп»кә охшаш иҗтимаий йиғилишларниң чәклинишигә хатимә беришни өз ичигә алған кишилик һоқуқ тәләплири билән башланған бу аммиви һәрикәт, хитай даирилириниң қанлиқ бастурушиға учриди. хитай бихәтәрлик күчлири намайишчиларға оқ чиқирип, нурғун кишини өлтүрди вә йариландурди; униңдин кейинки һәптиләрдә миңлиған кишини тутқун қилди. йүзлигән киши қийнаққа учриди, адил болмиған сотларда җазаланди, өлүмгә һөкүм қилинди йаки из-дерәксиз йоқап кәтти.
аридин 29 йил өткән болсиму, ғулҗа қирғинчилиқи хитай һөкүмитиниң уйғур хәлқигә қарита садир қилған, техичә һесабати қилинмиған дөләт зораванлиқи паҗиәси сүпитидә турмақта. 1997-йили 5-февралдики қирғинчилиқ — хитай һөкүмитиниң кейинчә уйғурларни вә башқа түркий хәлқләрни нишан қилған кәң көләмлик лагерларға қамаш, түрмиләргә ташлаш, омумйүзлүк назарәт қилиш, мәдәнийәтни йоқитиш, мәҗбурий әмгәккә селиш вә туғут чәкләш тәдбирлирини өз ичигә алған инсанийәткә қарши җинайәтлири һәм ирқий қирғинчилиқиниң муқәддимиси иди.
бастурушниң интайин еғир болғанлиқиға қаримай, хитай һөкүмити ғулҗидики зораванлиқлар үчүн җавабкарлиққа тартилмиди, шундақла өлтүрүлгән, тутқун қилинған йаки из-дерәксиз йоқап кәткәнләрниң аилә-тавабиатлириға ақивәткә алақидар учурлар ашкариланмиди йаки төләм төләнмиди. хәлқара җәмийәтниң буниңдин 30 йил илгири бу җинайәтләргә тақабил туралмиғанлиқи, хитай һөкүмитиниң җазадин қутулуп қелиш адитини вә күнсери күчийиватқан зийанкәшликлирини техиму әдәп кәткүзди.
ғулҗа қирғинчилиқини хатириләш уйғурлар үчүн бир әслимә паалийити болупла қалмай, бәлки хәлқара җәмийәтниң өз әхлақий вә қануний мәҗбурийәтлирини ада қилиши үчүн һошйарлиқни давамлаштуруши керәкликини әскәртиду. уйғур кишилик һоқуқ қурулуши бәзи дөләтләрниң уйғур кишилик һоқуқ мәсилисидә хитайға тақабил туруш үчүн көрсәткән тиришчанлиқлирини муәййәнләштүриду; шундақтиму, хитай билән болған сийасий вә иқтисадий мунасивәтләрни нормаллаштурушқа қайтиш җинайәтчиләргә пурсәт йаритип бериду вә җавабкарлиқни сүрүштүрүш күчини аҗизлаштуруветиду.
уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң иҗраийә мудири өмәр қанат бу һәқтә тохтилип мундақ деди: «ғулҗа қирғинчилиқи хитайниң уйғурларға қарита садир қилидиған дөләт зораванлиқиниң дәсләпки агаһландуруши иди, әмма бу мәсилә һечқачан мувапиқ һәл қилинмиди. бу 29 йиллиқ хатирә күнидә, мән хәлқара җәмийәттин давамлишиватқан уйғур ирқий қирғинчилиқиға диққәт қилишни давамлаштурушини сораймән. бу һошйарлиқ нәччә әвлад уйғурлар издәватқан җавабкарлиқни әмәлгә ашурушта интайин муһим.»
өмәр қанат әпәнди йәнә мундақ дәп қошумчә қилди: «хәлқара җәмийәтниң кишилик һоқуқ дәпсәндичилиригә зәрбә беришни нишан қилған җазаларни йүргүзүш, ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтләргә қарши хәлқаралиқ әһдинамиләрни иҗра қилиш арқилиқ инкас қайтуруш қораллири вә мәҗбурийәтлири бар.»
