истанбулдики хитайға қарши намайишқа қатнашқан уйғур намайишчилар (сүрәт: ройтерс архипидин)
мийунхен [германийә], 5-феврал :(ANI) дунйа уйғур қурултийи (DUQ) чаршәнбә күни байанат елан қилип, ғулҗа қирғинчилиқиниң 29 йиллиқини хатирилиди, хитай бихәтәрлик күчлириниң шәрқий түркистандики тинч уйғур намайишчиларға қаратқан зораванлиқ билән бастурушини әслитип өтти.
дунйа уйғур қурултийиниң тәкитлишичә, 1997-йили 5-феврал, миңлиған уйғур ғулҗа шәһиригә (или вилайити) йиғилип, хитайниң таҗавузчилиқи вә уйғур мәдәнийәт һайатиниң мәркизий қисми болған әнәнивий җамаәт йиғилиш шәкли — «мәшрәп»ниң чәклинишигә қарши намайиш қилған. хитай даирилири намайишни күч ишлитип бастурған, нәтиҗидә кәм дегәндә 100 адәм өлгән, нурғун киши йариланған вә 4000 ға йеқин намайишчи қолға елинған. байанатта, қолға елинғанлардин тәхминән 200 кишиниң өлүм җазасиға һөкүм қилинғанлиқи хәвәр қилинған.
дунйа уйғур қурултийиниң рәиси турғунҗан алаудун бу вәқәни әң еғир бастуруш һәрикәтлириниң бири дәп атап мундақ деди: «бу, хитай даирилириниң уйғурларға қаратқан әң вәһший бастурушлириниң бири иди. уйғур кимлики хитай даирилири тәрипидин бир тәһдит дәп қаралған, бүгүнки күндиму шундақ қаралмақта».
қурултай, ғулҗа намайишиниң уйғурларниң он йиллап давамлашқан зулумға ашкара қаршилиқ көрсәткән кәм учрайдиған бир пәйти болғанлиқини әскәртти. тәшкилатниң билдүрүшичә, намайишта қолға елинған нурғун киши һазирғичә түрмидә йатмақта, шуниң билән бир вақитта, районда йолға қойулған сийасәтләр мәҗбурий йоқитиш, тутқун қилиш, мәҗбурий әмгәк вә қамаққа елиш арқилиқ уйғурларниң һайатиға давамлиқ тәһдит салмақта.
2017-йилдин буйанқи өзгиришләргә қарита, дунйа уйғур қурултийи хитайниң террорлуқ вә әсәбийлик дәп атиған нәрсиләргә қарши «қаттиқ зәрбә бериш» һәрикитиниң, тәшкилат тәрипидин инсанийәткә қарши җинайәтләр вә ирқий қирғинчилиқ дәп сүпәтләнгән кәң көләмлик кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини кәлтүрүп чиқарғанлиқини билдүрди.
байанатта йәнә мәшрәпниң мәдәнийәт әһмийитигиму алаһидә орун берилип, униң йемәк-ичмәк, музика, һекайә сөзләш вә ғәйрий рәсмий мурәссә қилишни өз ичигә алған бир җәмийәт әнәниси икәнлики тәсвирләнди. гәрчә мәшрәп 2010-йили йунескониң «җиддий қоғдашқа моһтаҗ болған ғәйрий маддий мәдәнийәт мираслири тизимлики»гә киргүзүлгән болсиму, дунйа уйғур қурултийи бу адәтниң шуниңдин кейин җинайәт қатариға киргүзүлгәнликини ейтти. тәшкилатқа көрә, униң орнини һазир сайаһәтчилик вә тәшвиқат үчүн ишлитилидиған, алдин орунлаштурулған номурлар игилигән.
буниңдин башқа, дунйа уйғур қурултийи хитай даирилирини әнәнивий хәлқ нахшилирини өз ичигә алған уйғурчә музикиларни чәкләш, уларни орундаш вә сақлашни җинайәт һесаблаш арқилиқ уйғур мәдәнийитини ипадиләшкә болған чәклимиләрни күчәйткәнлики билән әйиблиди. байанатта, 2017-йилдин буйан уйғур йазғучилар, алимлар, шаирлар, сәнәткарлар вә диний затларниң уйғур мәдәнийәт кимликини йоқитишқа урунуш мәқситидә қолға елинғанлиқи йаки авазиниң боғулғанлиқи қәйт қилинди.
дунйа уйғур қурултийи хәлқара җәмийәтни ғулҗа қирғинчилиқидин савақ елип, адаләт вә җавабкарлиқни ишқа ашуруш үчүн қәтий һәрикәт қоллинишқа чақирди. тәшкилат мундақ деди: «хитай һөкүмитиниң җазасиз қеливатқан вәһшийликлиригә қарши туруш үчүн, адаләт вә җавабкарлиқни сүрүштүрүш тиришчанлиқлирини җиддий қоллаш керәк».
дунйа уйғур қурултийи хатирә күни мунасивити билән, диаспорадики уйғурларниң дунйаниң һәрқайси җайлиридики хитай әлчиханилири вә консулханилириниң алдида намайиш өткүзидиғанлиқини билдүрди. мйунхендики хитай әлчиханиси алдидиму бу қирғинчилиққа вә давамлишиватқан кишилик һоқуқ мәсилилиригә диққәтни тартиш үчүн бир намайиш пиланланған. (ANI)
