вәйран қилиш сийасити вә йимириливатқан дунйа тәртипи: 2026-йиллиқ мийунхен хәвпсизлик доклатиға нәзәр

уйғур тәтқиқат институти 
 
тәһрири: д. абдуреһим дөләт
 
2026-йили 12-феврал
 
нөвәттики хәлқара вәзийәттә, иккинчи дунйа урушидин кейинки 80 йилдин артуқ вақит давамида шәкилләнгән либерал хәлқара тәртип мисли көрүлмигән бир тарихий бурулуш нуқтисиға келип қалди. германийәдә өткүзүлгән 62-нөвәтлик мийунхен хәвпсизлик йиғини һарписида елан қилинған «вәйран қилиш астида» (Under Destruction) намлиқ 2026-йиллиқ доклат, дәл мушу һалқилиқ пәйттики йәршариви қалаймиқанчилиқ вә қайта қуруш җәрйанидики хәтәрләрни чоңқур анализ қилған муһим истратегийәлик һөҗҗәт һесаблиниду. мәзкур доклатта оттуриға қойулған әң мәркизий нуқта шуки, дунйа сийаситидә «ислаһат» ниң орнини «вәйран қилиш» идийәси игилигән болуп, бу хил сийасий йүзлиниш хәлқара түзүмләрниң асасини тәвритипла қалмай, бәлки инсанийәтниң ортақ бихәтәрликигә, иқтисадий муқимлиқиға вә демократик қиммәт қарашлириға еғир тәһдит елип келиватиду [1]. бу мақалидә, мәзкур доклаттики мәзмунлар асасида, америка қошма иштатлириниң ташқи сийаситидики кәскин бурулуш, йавропаниң истратегийәлик тәвриниши, һинди-тинч окйан районидики күч селиштурмисиниң өзгириши вә йәршариви иқтисад һәм инсанпәрвәрлик йардәм системисиниң киризиси қатарлиқ мәсилиләр әтраплиқ мулаһизә қилиниду.
 

« ақсарай » дин башланған йәршариви вәйранчилиқ символи вә «вәйран қилиш сийасити»

2025-йили өктәбирдә, америка қошма иштатлириниң пайтәхти вашингтонда символлуқ әһмийити интайин зор бир вәқә йүз бәрди: қурулуш әтрәтлири ақсарай (White House) ниң шәрқий қанитиниң муһим қисимлирини чеқишқа башлиди. пирезидент доналд трампниң қоллиғучилири үчүн бу һәрикәт, униң вашингтондики кона түзүмни «зилзилигә селиш» вәдисиниң әмәлгә ешиши болуп, улар трампни «баш қурулушчи» (Builder-in-Chief) дәп тәриплиди. уларниң нәзиридә, вақитлиқ чедирларда дөләт зийапити беришниң орниға, хусусий мәбләғ салғучиларниң йардимидә һәшәмәтлик йеңи зал қуруш, трампниң әмәлийәтчил роһиниң ипадиси иди [2].

бирақ, трампниң тәнқидчилири вә хәлқара көзәткүчиләр үчүн бу қурулуш түри, америка демократийәси вә хәлқара нормиларға қилинған һуҗумниң бир метафориси (охшитиш) һесаблиниду. йеңи лайиһәдики қалаймиқан деризиләр вә ғәлитә пәләмпәйләр, трампниң «конини бузуш, әмма орниға немә қурушни ениқ ойлимаслиқ» услубини әкс әттүрәтти. бу вәқә трампниң пирезидентлиқ һоқуқини шәхсий мүлүккә айландурувелиш вә «падишаһлиқ» түзүмигә майиллиқ хаһишини көрситип беридиған болуп, бу америкида «падишаһлар керәк әмәс» (No Kings) намлиқ кәң көләмлик намайишларниң партлишиға сәвәб болди [3].

дәл мушу арқа көрүнүштә, «вәйран қилиш астида» дәп нам берилгән 2026-йиллиқ мийунхен хәвпсизлик доклати елан қилинди. доклатта оттуриға қойулғинидәк, трампниң ақсарайни физикилиқ җәһәттин өзгәртишкә урунуши, әмәлийәттә америкиниң иккинчи дунйа урушидин кейин өзи қуруп чиққан либерал хәлқара тәртипни «чеқиш» сийаситиниң бир кичиклитилгән көрүнүшидур. 80 йилдин артуқ тарихқа игә бу тәртип һазир униң қурғучиси тәрипидин вәйран қилиниватиду. дунйа һазир «вәйран қилиш сийасити» (wrecking-ball politics) дәвригә қәдәм қойди [4].

бу сийасий еқим пәқәт америка биләнла чәкләнгән әмәс, ғәрбтики нурғун дөләтләрдә хавийер милей (Javier Milei) ға охшаш рәһбәрләр «зәнҗирсиман һәрә» көтүрүп чиқип, мәвҗут органларни ислаһ қилиш әмәс, бәлки түптин йоқитиш арқилиқ өзгириш йасашни тәшәббус қиливатиду. бу хил «тез һәрикәт қилиш вә вәйран қилиш» логикиси, амминиң демократик түзүмләрниң үнүмидин үмидсизлиниши вә тәдриҗий ислаһатларға болған ишәнчисини йоқитишидин озуқланған. мийунхен хәвпсизлик көрсәткүчи (Munich Security Index) ниң санлиқ мәлуматлириға қариғанда, йәттә дөләт гуруһи (G7) дики пуқраларниң мутләқ көпчилики һазирқи һөкүмәтлириниң кәлгүси әвладлар үчүн техиму йахши шараит йаритип берәләйдиғанлиқиға ишәнмәйду. болупму фирансийә, әнглийә вә германийәдә бу хил үмидсизлик вә «коллектип йалғузлуқ» туйғуси интайин күчлүк [5].

бу җәрйанда, ғәрб җәмийитидә «мәдәнийәт уруши» әвҗ елип, либерал идийәләр, көп мәдәнийәтлик вә җинсий баравәрликкә қарши туруш күчәйди. MAGA (америкини қайтидин улуғ қилиш) һәрикитиниң маһийити әмәлийәттә өтмүштики «ақ тәнлик хиристийан» җәмийитини қайта тирилдүрүшни мәқсәт қилған болуп, улар бу мәқсәттә мәвҗут түзүмләрни, иттипақдашлиқ мунасивәтлирини вә мәбләғ селиш түрлирини вәйран қилиштинму баш тартмайду. бу хил «вәйран қилиш истики» (Zerstörungslust) һазирқи заман сийаситидә бузғунчилиқ қилишни қобул қилишқа болидиған бир хил васитигә айландуруп қойди [6].

америка: йәршариви системиниң «қоғдиғучиси» дин «вәйран қилғучиси» ға

доклатта алаһидә тәкитләнгинидәк, америка қошма иштатлири әмдиликтә дунйа тәртипиниң қоғдиғучиси әмәс, бәлки униң әң чоң вәйран қилғучисиға айланди. америка ташқи ишлар министири марко рубийо (Marco Rubio) ниң сөзи билән ейтқанда, америка «қалаймақанчилиқ ичидин йеңи бир әркин дунйа» бәрпа қилишни нишан қилған болуп, бу җәрйанда кона түзүмниң йимирилишини қобул қилишқа болидиған бәдәл дәп қараватиду. [7]

трамп һөкүмитиниң ташқи сийасити хәлқара һәмкарлиқниң үч чоң түврүкигә (кантчә тинчлиқ үчбулуңи) биваситә һуҗум қилди: көп тәрәплимилик органлар, очуқ иқтисад вә демократик қиммәт қарашлар. америка «милләтләрниң үстүнлүки» ни тәкитләп, 66 хәлқаралиқ тәшкилат вә келишимдин чекинип чиқти. буниң ичидә дунйа сәһийә тәшкилати, париж килимат келишими вә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң килимат өзгириши рамка әһдинамиси қатарлиқ муһим механизмлар бар [8].

техиму еғир болғини, америка хәлқара йардәм мәһкимиси (USAID) ниң тақилишидур. бу қарар дунйа миқйасида еғир инсанпәрвәрлик киризисини кәлтүрүп чиқарған болуп, мөлчәрлинишичә, USAID ниң йардиминиң тохтап қелиши 2030-йилғичә 14 милйон адәмниң (болупму айаллар вә балиларниң) өлүмигә сәвәб болуши мумкин [9]. суданға охшаш дөләтләрдә америка йардиминиң кесилиши сәвәбидин миңлиған ашханилар тақилип, милйонлиған адәм ачарчилиқ хәвпигә дуч кәлди [10].

америкиниң хәлқара дипломатийәсидики кәспийликниң орнини шәхсийәтчилик вә сийасий садақәтмәнлик игилиди. «2025-йиллиқ пилан» (Project 2025) ниң тәсиридә, америка ташқи ишлар министирлиқидики йүзлигән кәспий дипломатлар иштин бошитилди вә уларниң орниға сийасий тәйинләнгүчиләр қойулди. бу әһвал, америкиниң йәршариви мәсилиләрни һәл қилиш иқтидарини аҗизлаштурупла қалмай, бәлки униң иттипақдашлири билән болған ишәнчниму зийанға учратти [11].

«донро пиринсипи» вә хәлқара қанунниң дәпсәндә қилиниши

трамп һөкүмитиниң һәрикәтлири хәлқара қанунниң әң асасий пиринсиплири — земин пүтүнлүки вә игилик һоқуқини дәпсәндә қилмақта. доклатта байан қилинишичә, америка армийәсиниң венезуела пирезиденти николас мадурони тутуп кетиш үчүн елип барған һәрбий һәрикити, хәлқара қанунға қилинған очуқ-ашкара һуҗум дәп қаралған. бу хил сийасәт «донро пиринсипи» (Donroe  Doctrine ) йәни (монро пиринсипи билән доналд трампниң исминиң бирикиши) дәп аталған болуп, америкиниң ғәрбий йерим шарда мутләқ һөкүмранлиқ орнини қайта тикләш урунушини билдүриду [12].

америкиниң гренландийәни сетивелиш һәққидики қайта-қайта тәһдитлири вә рәт қилинған тәқдирдә таможна беҗи арқилиқ йавропа дөләтлирини җазалаш пилани, иттипақдашлар арисида зор әндишә қозғиди. америка пирезиденти һәтта мексика, коломбийә қатарлиқ қошна дөләтләргә һәрбий күч ишлитиш, канадани 51-иштат сүпитидә қошувелиш һәққидә пәрәзләрни қилған [13].

буниңдин башқа, америка әнәниви демократик иттипақдашлири билән болған мунасивәтни суслаштуруп, әксичә мустәбит рәһбәрләр билән болған мунасивәткә бәкрәк әһмийәт бериватиду. украина пирезиденти виладимир зеленский ақсарайда соғуқ муамилигә учриған бир пәйттә, русийә пирезиденти виладимир путинниң алйаскида қизил гиләм билән күтүвелиниши, йавропадики иттипақдашларни қаттиқ чөчүтти. бу хил «қиммәт қараш дипломатийәси» дин ваз кечип, «сода дипломатийәси» гә өтүш, америкиниң «әркин дунйаниң рәһбири» лик орнидин өзлүкидин ваз кәчкәнликини көрситип бәрди [14].

данийә истихбарат органлири һәтта америкини «йошурун дөләт хәвпсизлики тәһдити» қатарида баһалиған болуп, бу шималий атлантик әһди тәшкилати (NATO) тарихида мисли көрүлмигән әһвалдур [15]. америка пирезидентиниң «хәлқара қанунға еһтийаҗим йоқ, мениң һоқуқумниң чеки пәқәт өзүмниң әхлақи» дегән мәзмундики сөзлири, хәлқара системиниң асасий қаидилириниң түптин инкар қилинғанлиқиниң испатидур [8].

йавропаниң истратегийәлик қийинчилиқи: «рәт қилиш билән қобул қилиш» арисида

йавропа дөләтлири нөвәттә вашингтондин кәлгән зиддийәтлик сигналлар арисида қисилип қалди. бир тәрәптин, америка йавропани өз мудапиәсигә өзи мәсул болушқа мәҗбурлимақта; йәнә бир тәрәптин, америка йавропаниң мудапиә санаитиниң мустәқиллиқини чәкләп, уларни америка қораллирини сетивелишқа қистимақта. америка һөкүмитиниң NATO әзалиридин мудапиә чиқимини миллий ишләпчиқириш омумий қиммитиниң 5 пирсәнтигә йәткүзүшни тәләп қилиши, гәрчә бәзи дөләтләрни һәрбий хамчотини ашурушқа мәҗбурлиған болсиму, әмма бу тәләп йавропа иқтисадиға еғир йүк елип кәлди [16].

украина мәсилисидә, америкиниң қоллишиниң суслишиши вә йардәмләрниң тохтап қелиши йавропани җиддий тәдбир қоллинишқа мәҗбурлиди. «PURL» (алдинқи орунға қойулған украина еһтийаҗлири тизимлики) намлиқ йеңи механизм арқилиқ, йавропа дөләтлири өз пулиға америкидин қорал сетивелип украинаға әвәтидиған, бәдилигә америкидин кейинчә толуқлима алидиған бир система шәкилләнди. бу әмәлийәттә америкиниң украинаға йардәм бериш йүкини йавропаниң зиммисигә, шуниң билән биргә йавропаниң пулини америка һәрбий санаитигә йөткигәнликини көрситиду [17].

униң үстигә, америкиниң қоллиши астида ашкариланған «28 нуқтилиқ тинчлиқ пилани» йавропа рәһбәрлирини қаттиқ чөчүтти. бу пиланда украинаниң земинлиридин ваз кечиши вә NATO ға киришиниң чәклиниши тәләп қилинған болуп, бу русийәниң мәнпәәтигә техиму уйғун иди. бу әһвал йавропалиқларниң «вашингтон бизниң иттипақдишимизму йаки хәтәрлик амилму?» дәп ойлинишиға сәвәб болди [18].

америка муавин пирезиденти җ.д. вансниң мйунхенда қилған сөзи, америкиниң йавропаға болған көз қаришиниң түптин өзгәргәнликини көрсәтти. у йавропаниң ташқи тәһдитләрдин әмәс, бәлки өз қиммәт қарашлиридин чекинишидин әнсирәйдиғанлиқини ейтип, йавропа рәһбәрлирини һәйран қалдурди. бу хил идеологийәлик ихтилап, тиранисатлантик (атлантик окйан һалқиған) мунасивәтниң асасини тәвритип, «ғәрб» уқуминиң өзиниму гуман астиға еливатиду[19].

һинди-тинч окйан: «шәртнамиму йаки хам хийалиму?»

һинди-тинч окйан районида вәзийәт техиму мурәккәп. америкиниң райондики ишәнчликликиниң төвәнлиши вә хитайниң күчийиши, йапонийә, корейә вә филиппин қатарлиқ дөләтләрни қийин таллаш алдида қойди. хитайниң тәйвәнгә қаратқан һәрбий бесими вә җәнубий деңиздики иғвагәрчиликлири күчәйгән болсиму, америкиниң хитай билән сода келишими түзүш үчүн райондики шериклириниң мәнпәәтини қурбан қиливетиш еһтималлиқи йуқири [20]. хитайниң һәрбий хамчотиниң ешиши вә йадро қораллирини көпәйтиш пилани, районниң күч тәңпуңлуқини бузуватқан асаслиқ амилға айланди [21].

америка сода министирлиқиниң йапонийә вә корейәгә қарита йуқири таможна беҗи қойуши (һәтта иттипақдаш дәп аташни рәт қилиши), бу дөләтләрниң иқтисадиға еғир зәрбә бәрди. йапонийә иқтисади 2025-йилиниң ахирида тарийиш һалитигә өтти [22]. бу әһвалда, һиндистан қатарлиқ дөләтләр хитай билән болған мунасивәтни йахшилашқа мәҗбур болуп, райондики «америка күнлүки» ниң әмәлийәттә мәвҗут әмәсликини тонуп йәтти. шуңа, нурғун дөләтләр өзлириниң һәрбий хамчотини ашуруп, һәтта корейәгә охшаш дөләтләрдә йадро қоралиға игә болуш чуқанлири күчәйди (корейә хәлқиниң 76 пирсәнти йадро қоралини қоллайдиғанлиқини билдүргән([23].

доклатта көрситилишичә, америкиниң «һинди-тинч окйан истратегийәси» әмәлийәттә америкиниң мәнпәәтинила көзләйдиған «сода характерлик» мунасивәткә айлинип қалған. бу райондики дөләтләр, йавропаға охшаш NATO йаки йавропа иттипақидәк күчлүк қурулмиларға игә болмиғачқа, өзлириниң мудапиә иқтидарини ашуруш вә йеңи шериклик мунасивәтлирини орнитиш арқилиқ бихәтәрлик капалити издимәктә. бу җәрйанда, хитай өзини «муқимлиқниң нәмуниси» сүпитидә көрситишкә урунуватқан болуп, шәрқий җәнубий асийа дөләтлири билән сода мунасивитини күчәйтмәктә [24].

йәршариви иқтисад: «азадлиқ күни» вә сода уруши

2025-йили 2-апрел, пирезидент трампниң «азадлиқ күни» (Liberation Day) дәп елан қилиши билән йәршариви сода системиси рәсмий вәйран болуш басқучиға кирди. америка барлиқ импорт таварлириға оттура һесаб билән 15 пирсәнт таможна беҗи қойди, бу 1930-йиллардин буйанқи әң йуқири сәвийә иди [25]. бу сийасәт пәқәт хитайғила әмәс, бәлки йавропа, йапонийә, һиндистан вә биразилийә қатарлиқ иттипақдашларғиму қаритилди. биразилийәниң сабиқ пирезиденти болсонарониң сотлинишиға наразилиқ сүпитидә, америка биразилийәгә 50 пирсәнтлик җаза таможна беҗи қойди [26].

бу хил иқтисадий мәҗбурлаш сийасити (coercion), йәршариви тәминләш зәнҗирини үзүп ташлиди вә иқтисадий ениқсизлиқни тарихтики әң йуқири чәккә йәткүзди. хәлқара пул фонди тәшкилати (IMF) ниң мөлчәричә, бу хил ениқсизлиқниң өзила йәршариви иқтисадқа зор зийан салиду [27]. гәрчә қисқа муддәттә америка буниңдин баҗ киримигә еришкәндәк қилсиму, әмәлийәттә баһа өсүп, америка истемалчилири буниң бәдилини төләшни башлиди. буниңдин башқа, америкиниң бузғунчилиқ характерлик сода сийасити, дунйа сода тәшкилати (WTO) ниң қаидилиригә очуқ-ашкара хилаплиқ қилип , дунйа сода тәртипини қалаймиқанлаштурувәтти [28].

хуласә: харабилик үстидики тәвриниш вә йеңи иттипақларниң зөрүрийити

2026-йиллиқ мийунхен хәвпсизлик доклатиниң хуласиси шуки, дунйа һазир «вәйран қилиш сийасити» ниң еғир ақивәтлиригә дучар болуватиду. америка қошма иштатлириниң бир тәрәплимә, шәхсийәтчи вә вәйран қилғучи сийасити, дунйани қаидисиз, пәқәт күчлүкләрниң сөзи өтидиған бир орман қануниға иттириватиду. бу хил сийасәт қисқа муддәттә бәзи тосалғуларни сүпүрүп ташлиғандәк көрүнсиму, узун муддәттә у инсанийәтниң ортақ мәнпәәтигә, болупму килимат өзгириши вә йуқумлуқ кесәлликләргә тақабил туруш иқтидариға еғир зийан йәткүзиду [29].

йавропа вә башқа демократик күчләр үчүн ейтқанда, әмди америкиға қарап олтурушниң вақти өтти. улар чоқум өзлириниң күчини бириктүрүп, йеңичә һәмкарлиқ әндизисини бәрпа қилиши, болупму мудапиә вә иқтисадта америкиға болған тайинишчанлиқтин қутулуши керәк. әгәр ундақ қилмиғанда, доклатта агаһландурғинидәк, улар чоң күчләрниң ойунидики «пичка» ға айлинип қелиши йаки харабилик астида көмүлүп қелиши мумкин [30]. хәлқара тәртипни қоғдашни халайдиған күчләр үчүн йалғуз америкиға тайинип қелиш әмди тоғра таллаш әмәс, бәлки улар өзлириниң «қурулушчи» лиқ ролини җари қилдуруши керәк [31].

пайдиланған мәнбәләр: