«ирқий қирғинчилиқ» тин сүкүткичә: марко рубийониң йеңи сийаситидә уйғурларниң орни барму?
түркистан вақит гезити, 2026-йили, 14-феврал, мийунхен
мийунхен бихәтәрлик йиғини (MSC) йеқинқи күнләрдә чоң дөләтләр оттурисидики шиддәтлик геополитикилиқ тиркишиш сәһнисигә айланди. америка ташқи ишлар министири марко рубийо билән хитай ташқи ишлар министири ваң йи «йеңи дунйа» тәртипи һәққидә бир-биригә тамамән зит болған икки хил тәсәввурни оттуриға қойди. рубийониң һессийатқа толған, шундақла «бүркүтчә» реализмға асасланған нутқи вашингтон билән бирйуссел оттурисида күнсери кеңийиватқан йерилишни әслигә кәлтүрүшкә урунди.
бирақ, бу тиришчанлиқ реал сийасәтниң синиқиға дуч кәлди: йавропа рәһбәрлири барғансиз өз йолини сизишқа башлиди. германийә баш министири фридрих мерз йиғинниң ечилиш нутқида «қаидигә асасланған тәртип әмди мәвҗут әмәс» дәп җакарлиди вә йавропани өзиниң «қәтий ирадисини» тепишқа чақирди. урсула фон дер лейен болса йавропа иттипақиниң иқтисади вә демократийәсини қоғдаш үчүн «йеңи йавропа мустәқиллиқи» ни тәләп қилди. йавропа иттипақи ташқи сийасәт мәсули каҗа каллас бу җиддий вәзийәттә «йавропа бихәтәрликиниң барлиқ тәрәплири» ни өз ичигә алған йеңи истратегийәни көрсәтти. емануел макрон «истратегийәлик аптономийә» үчүн күч чиқириватқан бир пәйттә, бир чағлар рубийониң әхлақ күришиниң мәркизи болған уйғур киризиси әтрапидики сүкүт диққәтни тартти. бу шәрқий түркистандики ирқий қирғинчилиқ, җүмлидин «кишилик һоқуқ» мәсилисиниң барғансири дөләт мәнпәәтиниң соғуқ тәлипи алдида иккинчи орунға чүшүп қеливатқанлиқидин бешарәт бәрмәктә.
дөләт мәнпәәти: рубийониң мәдәнийәт бағланмиси
марко рубийониң нутқи ғәрбниң совет коммунизми үстидин ғәлибә қилишиға түрткә болған «ортақ мәқсәт» кә бәкрәк тайанди. шундақтиму, униң сөзидә күчлүк бир агаһландуруш бар иди: «чеграсиз» йәршарилишиш дәври ахирлашти. рубийо миллий дөләт кимликини пәқәт сода-сетиқ биләнла алмаштурушниң бир «хийал» икәнликини вә буниң ғәрбкә қиммәткә чүшкәнликини оттуриға қойди. у америка билән йавропаниң йилтизи 1776-йилидин бурунла бирлишип кәткәнликини тәкитләп, тирамп һөкүмитиниң иттипақдашлиққа садиқ икәнликини, әмма бу иттипақниң йәршарилишиш қаидилиригә әмәс, бәлки дөләт мәнпәәти асасида «қайта қурулуши» керәкликини билдүрди.
чоң бурулуш: «валий» карний вә әнглийә ортақ гәвдисиниң оттура йоли
рубийо мәдәнийәт бирликини тәкитләватқан билән, әмәлийәттә ғәрб иттипақдашлири техиму прагматик (әмәлийәтчил) бир йолни таллимақта. америкиниң әң йеқин иттипақдашлири йеқинқи айларда бейҗиң билән болған мунасивитини муқимлаштурушқа вә чоңқурлаштурушқа тиришти. емануел макрон вә әнглийә баш министири кер стармер хитайда зийарәттә болди. уларниң сепигә канада баш министири марк карнийму қошулди вә ши җинпиң билән тарихий әһмийәткә игә истратегийәлик һәмкарлиқ келишимигә имза қойди.
карнийниң хитай електронлуқ машинилири (EV) үчүн канада мәһсулатлириниң таможна беҗини төвәнлитиш келишими вашингтонда ғайәт зор ғалҗирлиқ қозғиди. президент тирамп канада маллириға %100 таможна беҗи қойидиғанлиқи билән тәһдит селип, канадани америкиниң «51-шитати», карнийни болса «валий карний» дәп атиди. тирамп йәнә хитайниң канадани «тирик питлайдиғанлиқини» агаһландурди. шундақтиму, карний канаданиң «дунйаниң һазирқи реаллиқиға» қарап иш тутуши керәкликини ейтип бош кәлмиди.
реализм вә реторика: шәрқий түркистан мәсилисидики өзгириш
мийунхен йиғинидики әң гәвдилик өзгиришләрдин бири, рәһбәрләр йеңи тәртип вә дөләт мәнпәәтини тәкитләп, кишилик һоқуқ мәсилисидики еһтийатчан позитсийә болди. америка уйғур мәсилидә күчлүк әйибләш позитсийәсидә болуп кәлгән; 2021-йили йанварда америка ташқи ишлар министирлиқи хитайниң уйғурларға қарита «ирқий қирғинчилиқ» елип бериватқанлиқини рәсмий бекиткән иди. марко рубийониң өзи кеңәш палатасида болған мәзгилдә «уйғур кишилик һоқуқ сийасити қануни» вә «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни» ниң мақуллинишида түрткилик рол ойниған асаслиқ шәхс иди.
бирақ, йеқинқи рубийо-ваң йи учришишида кишилик һоқуқ әмәс, бәлки «геополитикилиқ риқабәтни башқуруш» алдинқи орунға өтти. илгирики шәрқий түркистан киризисигә болған күчлүк диққәт, әмдиликтә икки чоң дөләт оттурисидики риқабәтни тәңшәш зөрүрийити билән тинҗиғандәк қилиду. ташқи ишлар министирлиқиниң қануний бекитмилири йәнила күчкә игә болсиму, лекин нөвәттики дипломатик алдинқи шәрт «қизил сизиқ» вә «муқим йол» бәрпа қилишқа бурулди.
бу бурулуш бир ечинишлиқ соални оттуриға қоймақта: шәрқий түркистанниң тәқдири ғәрбниң әхлақ күчиниң түврүки болуштин қелип, бара-бара «дөләт мәнпәәти» ниң қошумчә темисиға айлинип қалдиму? америка билән хитай алий дәриҗилик учришишқа тәййарлиқ қиливатқан бир пәйттә, бир чағлар лавулдап турған әхлақий ғәзәп истратегийәлик сүкүт басқучиға қәдәм қойди. бу болса райондики кишилик һоқуқниң кәлгүсини назук бир реализм тәңпуңлуқиға ташлап қойди.
