архип сүрәт — бир уйғур айал мәктәп балилирини елип кетиватқан көрүнүш. улар хитай рәиси ши җинпиңниң хотәндики «иттипақ йеңи кәнти»дә бир түркүм уйғур мойсипитлар билән қол тутушуп турған сүритиниң алдидин өтмәктә. 2018-йили 20-сентәбир.
хитайниң тил җәһәттики ассимилйатсийә қилиш һәрикити давамлиқ илгирилимәктә.
2026-йили 21-феврал, софи ричардсон, «дипломат» тори
хитай һөкүмити 21-феврал хәлқаралиқ ана тил күнини қандақ тәбрикләватиду? ана тилларни йоқитишни қанунлаштуруш арқилиқ.
NPC Observer ниң хәвиригә қариғанда, 2025-йили декабирда мәмликәтлик хәлқ қурултийи даимий комитети әслидә 2000-йили қобул қилинған «дөләт ортақ тил-йезиқ қануни» ға киргүзүлгән түзитишләрни тәстиқлиған. бу түзитишләр йәрлик милләтләрниң шу тилларни мәктәпләрдә оқутуш вастиси сүпитидә ишлитишигә рухсәт қилидиған бәлгилимини чиқирип ташлап, бундақ маарипниң «әмди зөрүр әмәсликини» аддийла байан қилған.
моңғул, тибәт вә уйғур тилидики оқутушни хәнзу тили (мандарин) билән алмаштуруштин ибарәт көп йиллиқ йүзлиниш әмди қанунда муқимлаштурулди. бу хәлқләрниң оқуғучилириға әмди ана тили пәқәт бирла мустәқил дәрс сүпитидә өтүлиду; башқа барлиқ дәрсләр хәнзу тилида өтүлиду. мәмликәтлик хәлқ қурултийи йаки мунасивәтлик һөкүмәт органлириниң бу мәсилидә зийанкәшликкә учриғучи милләтләр билән мәслиһәтләшкәнликигә аит һечқандақ пакит йоқ. гәрчә бу хәлқләрниң аилилири бәзидә қош тиллиқ маарипни қоллайдиғанлиқини билдүрсиму, әмма улар өзлириниң ана тилини көрүнәрлик дәриҗидә чәткә қақидиған усулни наһайити аз қоллайду.
мәмликәтлик хәлқ қурултийиниң ана тил маарипини «зөрүр әмәс» дәп сәл қарап бекитиши, дөләт ичидики қанунлар, җүмлидин асасий қанунниң 4-маддиси вә миллий территорийәлик аптономийә қануни, шундақла маариптин баравәр бәһримән болушқа аит хәлқара инсан һәқлири қанунлири билән рошән зиддийәт шәкилләндүриду. хитай коммунистик партийисиниң баш секретари ши җинпиңниң очуқ-ашкарә ассимилйатсийә қилиш истратегийиси йәрлик хәлқләрни кәң көләмдә халиғанчә тутқун қилиш вә ғайиб қилиштин тартип, уларниң етиқадини җинайәт дәп бекитишкичә болған нурғун шәкилләрни алди. бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң әмәлдарлири бу сийасәтләрниң бәзилириниң инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүрүши мумкинликидин әндишә қиливатқанлиқини оттуриға қойди.
тил чәклимиси алаһидә зийанлиқ болуп, у хәлқниң вә кимликниң көп хил тәрәплирини йоқитиш арқилиқ, бу милләтләрниң өзгичә мәдәнийитини йоқитишни нишан қилиду. 2026-йили йаноарда бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң аз санлиқ милләтләр һоқуқи бойичә алаһидә мәлуматчиси елан қилған доклатта, хитай һөкүмитиниң тилларни йоқитиш сийасити «қирғинчилиқ» ниң бир шәкли сүпитидә тилға елинди вә бундақ қилмишларниң «ирқий қирғинчилиқ дәп сүпәтлиниши һәмдә хәлқара җәмийәт тәрипидин шундақ муамилә қилиниши керәклики» оттуриға қойулди.
пүткүл тибәттә, хорлайдиған мустәмликичи йатақлиқ мәктәпләр балиларни ана тилидин мәһрум қалдурмақта, шу сәвәбтин бова-момилар әмди улар билән биваситә алақә қилалмайду. уйғурлар районлуқ даириләрниң өз мәдәнийитини вәйран қилиш, җүмлидин уйғур тилидики дәрсликләрни хитай тилидики дәрсликләр билән алмаштуруш тиришчанлиқиға дуч кәлмәктә, бу болса шеирийәт вә әдәбийаттин тартип диний текистләргичә болған барлиқ нәрсиләрни әвладтин-әвладқа қалдурушни, һәтта уларниң қәдригә йетишни техиму қийинлаштурмақта. ички моңғулда, әмәлдарлар тил вә оқутуш пиланиға өзгәртиш киргүзүшкә башлиғанда намайишлар партлиди; даириләр буниңға намайишчиларни қолға елиш билән җаваб қайтурди.
бу сийасәтләрниң инсаний бәдили аллиқачан айан болди. даңлиқ уйғур алими вә шинҗаң фолклор тәтқиқат мәркизиниң қурғучиси раһилә давут, 2017-йили даириләр тәрипидин ғайиб қилинғандин кейин, «бөлгүнчилик» җинайити билән муддәтсиз қамақ җазасини өтәватиду. шу йили, тибәт тили паалийәтчиси таши ваңчуқ мәктәпләрдә тибәт тилида оқутушни көпәйтишни тәшәббус қилғанлиқи үчүн бәш йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинди. 2024-йили өктәбирдә, чиңхәй өлкисидики бир җәмийәт хәвпсизлик идариси уни иҗтимаий таратқуларда тил һоқуқини тәшәббус қилған синларни йоллиғанлиқи үчүн 15 күн тутуп турди.
моңғул өктичи һада бир йилдин көпрәк вақит илгири ғайиб болған болуп, әйни вақитта униң саламәтлик әһвалиниң йахши әмәслики хәвәр қилинған иди. моңғул кимлики вә мәдәнийитиниң йазғучиси вә тәшәббусчиси болған һада, моңғул мәдәнийитини қоғдаш вә тәшвиқ қилиш үчүн 1995-йилидин башлап 15 йил түрмидә йатқан вә қойуп берилгәндин кейин кечә-күндүз назарәт қилишқа дуч кәлгән.
дунйадики маарип мутәхәссислириниң тәтқиқати шуни көрситип беридуки, балилар алди билән өз ана тилида өгәнгәндә әң йахши өгиниду. маарип һоқуқи, җүмлидин маариптин баравәр бәһримән болуш һоқуқиға аит хәлқара инсан һәқлири қануни ана тил маарипи һоқуқини қоғдайду. хитай һөкүмити бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң «балилар һоқуқи әһдинамиси» вә «һәр қандақ шәкилдики ирқий кәмситишни йоқитиш хәлқара әһдинамиси» гә әза дөләт болуп, булар бейҗиңни бу хәлқләрни йетәрлик вә һәқиқий қош тиллиқ маарип билән тәминләшкә мәҗбурлайду.
хитай һөкүмитиниң балилар һоқуқи комитети тәрипидин әһдинаминиң иҗра қилиниш әһвалини баһалаш үчүн тәкшүрүлүш вақти өтүп кәтти, әмма бейҗиң комитетниң бу темидики өтмүштики тәвсийәлиригә көпинчә сәл қариди. комитетниң хизмәт бесими вә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң давамлишиватқан мәбләғ кризиси сәвәбидин, тәкшүрүш техи бекитилмиди.
шундақтиму, балилар һоқуқи әһдинамиси (CRC) ни тәкшүрүш қолдин берип қоймаслиқ керәк болған бир пурсәт билән тәминләйду. муһаҗирлар вә тапавәтсиз тәшкилатлар хитай һөкүмитиниң ана тил маарипи һоқуқиға қандақ дәхли-тәруз қилғанлиқини паш қилидиған доклатларни сунуши керәк. мунасивәтлик һөкүмәт мәсуллири җәрйанларни көзитиши һәмдә кишилик һоқуқ кеңишидә бейҗиңни җавабкарлиққа тартиш вә хитай сиртидики ана тил маарипини қоллашқа йардәм бериш үчүн конкрет тәдбирләрни қоллинишқа тәййарлиқ қилиши керәк.
хәлқара ана тил күни бейҗиңниң қанун чиқириш оргини әмдила инкар қилған нәрсини: тил вә мәдәнийәтниң көп хиллиқини тәстиқлаш үчүн мәвҗуттур. мәсилә шуки, дунйаниң қалған қисми бу тоғрисида немә қилишни халайду.
софи ричардсон (Sophie Richardson), хитай кишилик һоқуқ қоғдиғучилири тәшкилатиниң бирликтә иҗраийә мудири.
