вашингтон [америка], 22-феврал  (ANI): һәр йили 21-феврал күни UNESCO тәрипидин елан қилинған «хәлқара ана тил күни» мунасивити билән, шәрқий түркистандики уйғур оқуғучиларға тәсир көрситиватқан маарип сийасәтлиригә болған әндишиләрниң күчийишигә әгишип, тил көп хиллиқи һәққидики муназириләр йеңидин җиддийләшти.

X  торида һәмбәһриләнгән бир синда, шәрқий түркистандики аһалиләр, җүмлидин бир оқуғучи, өзлириниң барғансери пәқәт хитай тилидила оқутулидиған маарип системисиға орунлаштурулуватқанлиқини, бу йәрләрдә ана тилда оқутушниң көрүнәрлик дәриҗидә азайтилғанлиқини йаки пүтүнләй әмәлдин қалдурулғанлиқини байан қилди. бу тәдбирләр уйғур тилиниң рәсмий маарип системисидин системилиқ һалда чәткә қеқилғанлиқидин дерәк бериду.

бир оқуғучи: «ана тил һәмишә мәдәнийәт, тарих вә коллектип әслимиләрни йәткүзүшниң асаслиқ васитиси болуп кәлгән. дунйадики нурғун җамаәтләр үчүн, өз ана тилида өгиниш кимлик вә тәвәлик туйғусиниң асаси дәп қарилиду» деди.

«ирқий қирғинчилиқни көзитиш» (Genocide Watch) тәшкилатиниң билдүрүшичә, хитай компартийәси (х к п) уйғурларни системилиқ ассимилйатсийә қилиш һәрикитини давамлаштуруватқан болуп, уларниң мәдәнийити, тили вә диний әнәнилириниң орниға хитай мәдәнийити вә коммунист идеологийәсини дәссәтмәктә. уйғурларниң иҗтимаий вә сийасий аппаратлири вәйран қилинип, униң орниға х к п контроллуқидики қурулмилар алмаштурулуп, бу җамаәтниң кимлики вә аптономийәси йимирилмәктә.

мақалидә дейилишичә, 1990-йиллардин буйан, «ғәрбий шимални кәң көләмдә ечиш пилани» бойичә милйонлиған хитай көчмән шинҗаңға көчүрүлгән болуп, бу уйғур нопусиға болған нопус вә мәдәнийәт бесимини күчәйтивәткән. х к п йүз миңлиған, бәлким милйонлиған уйғурни «қайта тәрбийәләш» дәп аталған мәркәзләргә қамиған, шуниң билән бир вақитта, өктичиләрни бастуруш үчүн уйғурларниң өйлиригә хитай назарәтчиләр мәҗбурий орунлаштурулған. «ирқий қирғинчилиқни көзитиш» тәшкилатиға асасланғанда, әмәлдарлар бу тәдбирләрни «террорлуққа қарши туруш» һәрикити дәп ақлимақта, әмма дәлил-испатлар уларниң уйғурларни бир миллий вә диний гуруппа сүпитидә нишан қилғанлиқини көрситип бериду.

«ирқий қирғинчилиқни көзитиш» тәшкилатиниң хәвиригә асасланғанда, бу бастурушниң чоңқур тарихий йилтизи бар. 1997-йили, уйғурларниң әнәниви байрамлириниң чәклиниши наразилиқ намайишини кәлтүрүп чиқарған вә бу намайишлар зораванлиқ билән бастурулуп, 200 дин артуқ адәмниң өлүши вә кәң көләмлик қолға елишларни кәлтүрүп чиқарған. 2009-йили үрүмчидики миллий тоқунушлар вәзийәтни техиму кәскинләштүрүп, кәм дегәндә 200 адәмниң өлүшини кәлтүрүп чиқарған.

бүгүнки күндә, шинҗаң дунйадики әң қаттиқ назарәт қилинидиған районларниң бири. уйғурлар сүний әқил системилири, биометрик санлиқ мәлумат топлаш вә һәммә йәрни қаплиған «қолайлиқ сақчи понкитлири» арқилиқ назарәт қилиниду, бу понкитлар һәрикәтни контрол қилиду вә х к п ниң сийасәтлирини иҗра қилиду. мақалидә йәнә дейилишичә, 2017-йилдин буйан, тәхминән 800 миңдин 2 милйонғичә уйғур кәң көләмлик тутуп туруш орунлириға қамалған болуп, у йәрдә улар мәҗбурий сийасий тәшвиқат, җисманий хорлуқ, җинсий зораванлиқ вә системилиқ мәдәнийәт йоқитишқа дуч кәлгән. бу мәркәзләрдә уйғур тили чәкләнгән, тутқунлар ислам динидин ваз кечишкә мәҗбурланған. нурғунлиған мәсчитләр чеқип ташлинип, диний паалийәт вә әркинлик техиму чәкләнгән. 

 –  ANI ишәнчлик мәнбә