түркистан вақт тори, 2026-йили 26-феврал: америка қошма иштатлиридики сийасий панаһлиқ системисида йилларчә қапсилип қалған уйғурларниң вәзийити күнсери җиддийләшмәктә. уйғур кишилик һоқуқ қурулуши (UHRP) тәрипидин доктор һенрик шадзийевиски тәййарлиған бир доклатта көрситилишичә, нөвәттә 500 дин 1000 ғичә уйғур америка көчмәнлик системисиниң бошлуқида теңирқап қалған болуп, уларниң бәзилири өз делолириниң бир тәрәп қилинишини сәккиз йилдин артуқ вақиттин буйан тәқәззалиқ билән күтмәктә. бу узунға созулған күтүш мусаписи панаһланғучиларға җисманий вә роһий җәһәттин еғир зәрбә болупла қалмай, чәклик кирим сәвәбидин уларни иқтисадий җәһәттин тичирландуруп қойған. мәзкур хәвәрдә, доклаттики муһим байқашлар вә уйғурларниң америкадики панаһлиқ мусаписидә дуч келиватқан ечинишлиқ қисмәтлири тәпсилий байан қилиниду.
америкадин панаһ тилигән бу уйғурлар әслидә шәрқий түркистандики системилиқ зийанкәшлик вә ирқий қирғинчилиқтин җенини алиқанға елип қачқан кишиләрдур. 2016-йилидин башлап шәрқий түркистандики вәзийәт техиму йаманлишип, хитай һөкүмитиниң қилмишлири ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт сәвийәсигә йәткән. панаһланғучилар дәл мушундақ дәһшәтлик хәтәрдин қутулуш үчүн американи панаһгаһ таллиған. 2022-йили йанвардики мөлчәргә асасланғанда, тәхминән 800 уйғур намәлум муддәтлик күтүш рәт тәртипидә қалған. шималий виргинийәгә җайлашқан уйғур америка җәмийити (UAA) ниң билдүрүшичә, һәр бир дело бир аилигә вәкиллик қилидиған болғачқа, бу һәл қилинмиған делолар әмәлийәттә 500 дин 1000 ғичә шәхсниң һайат-маматиға четилиду.
бу панаһланғучиларниң көпинчиси өз вәтинидә алий мәлумат алған вә муқим кәсип билән шуғулланған җәмийәт сәрхиллиридур. уларниң ичидә тәҗрибилик карханичилар, хәлқаралиқ ширкәт вәкиллири, университет пирофессорлири вә тәтқиқатчилар бар болуп, көпинчиси бейҗиң йаки шинҗаң университетиға охшаш даңлиқ билим йуртлирини пүттүргән. гәрчә улар дөләт характерлик кәмситишләргә қаримай өз тиришчанлиқи билән зор утуқларға еришкән болсиму, хитай һөкүмити уларниң кәспий мувәппәқийәтлирини йошурун тәһдит дәп билип, уларни нишанлиқ бастурған. бәзи панаһланғучилар өзлириниң һечқандақ қанунға хилаплиқ қилмиғанлиқини, пәқәт диний китабларни сақлиғанлиқи үчүнла тутқун қилинип, ток калтәк билән вәһшийанә қийин-қистаққа елинғанлиқини ашкарилиған.
шәрқий түркистандин америкаға йетип келиш мусаписиму хәтәрлик синақларға толған. бәзи уйғурлар 2016-йилидики паспорт мусадирә қилиш сийаситидин аввал биваситә америкаға кәлгән болса, йәнә бәзилири әрәб бирләшмә хәлипилики, йапонийә вә түркийә қатарлиқ дөләтләр арқилиқ америкаға йетип кәлгән. бу үчинчи дөләтләрдиму уйғурлар хитайниң дөләт һалқиған бастуруш сийаситиниң нишаниға айланған; мәсилән, йапонийәдә сақчилардин қоғдаш тәләп қилип рәт қилинған болса, түркийәдә хитай билән болған мунасивәткә дәз кәтмәслики үчүн сақчиларниң агаһландурушиға учриған. шуңа, уйғурлар американи хитайниң узун қоли йетәлмәйдиған бирдинбир аманлиқ макани дәп билип, барлиқ тиришчанлиқи билән мушу йәргә кәлгән.
америкаға кириш җәрйанидики мушәққәтләрму панаһланғучиларни еғир бәдәл төләшкә мәҗбур қилған. көпинчә кишиләр сода йаки сайаһәт визиси билән келип панаһлиқ тилигән болса, йәнә бәзилири мексика чеграси арқилиқ хәтәрлик йолларни бесип америкаға қәдәм қойған. мәсилән, йүсүп исимлик бир панаһланғучи чеградин киргәндин кейин көчмәнләрни тутуп туруш орнида төт ай қамалған вә 10 миң доллар кепиллик пули төләп, путиға електиронлуқ из қоғлаш үскүниси тақаш шәрти билән қойуп берилгән. бундақ соғуқ муамилиләр уларниң әркинликкә болған дәсләпки үмидлиригә қаттиқ зәрбә бәргән.
америкаға кәлгәндин кейин, бу уйғурлар американиң мурәккәп вә аста ишләйдиған бийурократик системисиға дуч кәлгән. америка қануни бойичә, панаһлиқ тилигүчиләр бир йил ичидә илтимас сунуши керәк болуп, панаһлиқ ишханиси әслидә делони 180 күн ичидә ахирлаштуруши керәк иди. әмма, йеқинқи йилларда йүз бәргән сийасәт өзгиришлири вә системидики ғайәт зор дело дөвилинип қелиш мәсилиси түпәйлидин, бу бәлгилимиләр пәқәт қәғәз йүзидила қалған.
болупму 2018-йили трамп һөкүмити мәзгилидә йүргүзүлгән «әң ахирида кәлгәнни аввал бир тәрәп қилиш» (LIFO) сийасити уйғур панаһланғучиларға әң еғир зәрбә болған. бу сийасәтниң мәқсити сахта илтимасларни чәкләш болсиму, әмма узун йиллардин бери күтүватқан уйғурларниң делолири рәт тәртипиниң әң ахириға сүрүлүп кәткән. нәтиҗидә 2015-йилидин башлап илтимас сунған нурғун кишиләрниң күтүш вақти йәттә йилдин ешип кәткән болуп, бу әслидила дәһшәтлик лагер вә түрмиләрдин қорқуп кәлгән кишиләр үчүн қобул қилғили болмайдиған бир зийанкәшликтур.
гәрчә 2022-йили байдин һөкүмити системини ислаһ қилип, җәрйанни алтә айға қисқартишни нишанлиған болсиму, әмма илгири дөвилинип қалған делолар техичә һәл қилинмиди. мәсилән, алимҗан исимлик панаһланғучи 2015-йили илтимас сунуп, сәккиз йил күтүштин кейин андин сот күни алалиған. у: «бу система кашилаға учриған, бизниңму өз һайатимизни нормал башлашқа һоқуқимиз бар» дәп өз наразилиқини байан қилған. йәнә бир панаһланғучи айнурниң сот күниму тоққуз йиллиқ күтүштин кейин андин бекитилгән.
бу хил чәксиз ғувалиқ уйғур панаһланғучиларниң роһий вә җисманий сағламлиқини йимирип ташлимақта. панаһлиқ системисидики теңирқашқа шәрқий түркистандики туғқанлири билән болған алақиниң үзүлүши қошулуп, уларда еғир роһий бесим, чүшкүнлүк вә «аман қалғучиларниң гунаһкарлиқ туйғуси» ни пәйда қилған. хитайниң чәтәлдикиләр билән алақә қилғанларни тутқун қилиш сийасити түпәйли, улар өзлириниң америкаға келиши сәвәбидин аилә әзалириниң җазалиниватқанлиқини ойлап кечә-күндүз азаблиниду.
доклаттики мисаллар бу паҗиәниң чоңқурлуқини көрситип бериду. панаһланғучи һошур өзиниң панаһлиқ тилигәнлики сәвәблик бәш қериндишиниң лагерға қамалғанлиқини, уларниң һайатиниң вәйран болғанлиқини ойлап уйқусидин қалғанлиқини ейтиду. алимҗан болса ата-анисиниң вапат болғанлиқ хәвирини намәлум кишиләрдин аңлиған болуп, бу хәвәрни җәзмләштүрүш имканийитиниң болмаслиқи униң дәрдини техиму еғирлаштурған.
уйғур панаһлиқ тилигүчиләрниң көпинчисидә чүшкүнлүк, унутқақлиқ вә системилиқ уйқусизлиқ мәсилилири көрүлгән. бир панаһланғучи өз үмидсизликини: «қачанла ухлисам, америка пуқраси болғанлиқимни чүш көримән» дәп байан қилиду. гәрчә улар писхикилиқ йардәмгә еһтийаҗлиқ болсиму, әмма әң төвән иш һәққи билән җан бақиватқан бу кишиләр үчүн қиммәт баһалиқ сағламлиқ суғуртиси вә писхикилиқ давалиниш бир җинәйиттәк туйулиду.
иқтисадий қийинчилиқ вә қәрәллик һөҗҗәт йеңилаш бесимиму панаһланғучиларни тиркәш қилмақта. сийасий панаһлиқ салаһийити бекитилмигәнликтин, улар ишләш иҗазәтнамисини йеңилаш үчүнла һәр йили миңлиған доллар хәҗлимәктә. мәсилән, мурат билән айали йәттә йил җәрйанида пәқәт ишләш рухсити үчүнла 7000 доллардин артуқ пул сәрп қилған. бәзидә иҗазәтнаминиң кечикип чиқиши уларни хизмәтсиз вә турағусиз қелиш хәвпигә дучар қилған.
хитай һөкүмитиниң паспортни қорал қилип дөләт һалқиған бастурушни күчәйтиши әһвални техиму мурәккәпләштүргән. консулханилар уйғурларниң паспортини йеңилашни рәт қилип, уларни хитайға қайтишқа мәҗбурлимақта. нәтиҗидә нурғун уйғурлар дөләтсиз қалған болуп, паспортсиз йашашниң роһий азабини вә йөткилиш әркинликиниң чәклимисини тартмақта. америка даирилириниң бу мәмурий тосалғуларни баһанә қилип делоларни созуши кишиләрниң күчлүк наразилиқини қозғимақта.
көчмәнләр идариси хадимлириниң уйғурлар дуч келиватқан ирқий қирғинчилиқ вәзийитини йетәрлик чүшәнмәслики кишини әң үмидсизләндүридиған нуқтидур. панаһланғучиларниң қаришичә, бәзидә мәмурлар уйғурлар билән адәттики хитай пуқралири оттурисидики пәрқни айрийалмайду. әхмәт исимлик бир панаһланғучи: «америка һөкүмити вәзийитимизни ирқий қирғинчилиқ дәп етирап қилған турса, немә үчүн көчмәнләр идариси бу җиддийликни һес қилмайду?» дәп күчлүк соал қойған.
бу адаләтсиз кечиктүрүшләргә қарши, америкадики уйғур җәмийити изчил тиришчанлиқ көрситип кәлмәктә. UHRP вә UAA даириләргә хәт йезип вә парламентта испат берип, бу делоларни тезлитишкә чақирған. шуниң билән биргә, панаһлиқ тилигүчиләр арлиңтондики көчмәнләр идариси алдида көп қетим тинч намайиш қилип, өз авазини аңлатқан. әмма, бу намайишлар сәвәблик бәзи панаһланғучилар хитай сақчилириниң йирақтин қилинған телефон вә електиронлуқ тәһдитлиригә дуч кәлгән.
шуңлашқа, бу доклатниң мәркизий темиси — уйғур панаһланғучиларниң әмди тәхир қилғудәк вақти қалмиғанлиқидур. хитайниң бесими астида туруватқан бу кишиләр пәқәтла шәхсий бихәтәрликигә еришишни вә өз вәтинидики зийанкәшликкә учриғучилар үчүн әркин сөзләш пурситигә еришишни арзу қилиду. бир панаһланғучи ейтқандәк: «биз америкаға төһпә қошуватимиз вә техиму көп төһпә қошушни халаймиз, биз сәдиқигә моһтаҗ әмәс.» улар пәқәтла һайатини нөлдин башлаш үчүн адил бир пурсәт күтмәктә.
нурғун панаһланғучилар өз илтимаслири тәстиқланғандин кейинки гүзәл кәлгүсини тәсәввур қилиду. уларниң әң чоң арзуси хитайниң зийанкәшликидин тамамән қутулуп, йеңи, бихәтәр бир һайатни башлаштур. мурат, айнур вә абдуллаларға охшаш кишиләр йахширақ хизмәт тепиш, пәрзәнтлирини оқутуш вә өзлирини қоғдиған бу дөләткә хизмәт қилиш арзулирини байан қилған. адил ейтқандәк: «мениң чоң арзуйум йоқ, пәқәт нормал бир адәмдәк йашисамла болатти.»
америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси нури түркәл бу мәсилә үстидә тохтилип, америка қилалайдиған әң ениқ вә аддий йардәмниң — системида дөвилинип қалған уйғурларгә панаһлиқ бериш икәнликини тәкитлигән. у америка һөкүмитиниң бу кишиләрниң азабини йениклитиш қудритигә игә икәнликини көрситип өткән.
доклатта америка парламенти вә мәмурий тармақлириға көплигән конкрет тәвсийәләр берилгән. парламентниң көчмәнләр идарисини ирқий қирғинчилиқ аман қалғучилириниң илтимасини алдин бир тәрәп қилишқа йетәклиши, қошумчә мәбләғ аҗритиши вә «панаһлиқ тилигүчиләрниң ишләш һоқуқи қануни» ни мақуллиши тәләп қилинған.
америка мәмурий тармақлириға нисбәтән, ақсарайниң «вәһшийликниң алдини елиш хизмәт гурупписи» ни бу мәсилигә диққәт қилишқа чақирилған. шундақла, көчмәнләр идарисиниң барлиқ офитсерлирини хитайниң уйғурларға қарши җинайәтлири һәққидә мәхсус тәрбийәлиши вә уйғурлар үчүн қолайлиқ сөһбәт җәдвили йаритиши тәләп қилинған.
ахирида, әдлийә министирлиқиниң материйалларни йеңилап, сотчиларниң тоғра учурларға тайинишиға капаләтлик қилиши, дөләт хәвпсизлик министирлиқиниң уйғур җәмийити билән болған алақини күчәйтиши көрситилгән. шундақла, пуқралар җәмийити вә сахавәт органлириниң уйғурларға роһий йардәм вә қануний мәслиһәт бериш җәһәттә һәмкарлишиши тәвсийә қилинған.
хуласилигәндә, уйғур панаһланғучиларниң америкадики кәчүрмишлири ноқул бир көчмәнлик мәсилиси әмәс, бәлки инсанпәрвәрлик киризисиниң давамидур. ирқий қирғинчилиқтин җенини елип қачқан бу кишиләр, әркинликниң симовули болған америка туприқида бийурократик тосалғуларниң қурбаниға айланмаслиқи керәк. улар йәнила америка җәмийитигә күч қошуш вә парлақ келәчәк йаритиш үмидини йоқатмиди. шуңа, америка һөкүмитиниң бу тарихий бурчни ада қилип, уйғурларниң панаһлиқ делолирини дәрһал һәл қилиши тәхирсиз бир вәзипидур.
доклатниң инглизчә толуқ нусхисини бу йәрдин көрәләйсиз
