тәһрири: д. абдуреһим дөләт
америка қошма иштатлири хәлқара диний әркинлик комитети 2026-йили 3-айда вашингтонда өзиниң әң йеңи йиллиқ тәтқиқат нәтиҗиси болған «2026-йиллиқ хәлқара диний әркинлик доклати»ни рәсмий елан қилди. мәзкур йиллиқ доклат йәршари миқйасидики диний әркинлик вәзийитигә омумйүзлүк илмий баһа бәргән болуп, мәхсус һалда хитайниң, болупму шәрқий түркистандики уйғур вә башқа түркий милләтләргә қаратқан системилиқ қирғинчилиқ сийасәтлирини чоңқур паш қилған. бу доклатниң дунйави әһмийити шуки, у пәқәтла аддий бир кишилик һоқуқ хатириси болуп қалмастин, бәлки америка қошма иштатлири һөкүмити, парламенти вә сийасәт түзгүчилири үчүн дипломатийә, иқтисад вә қанун иҗраси саһәлиридә конкрет вә кәскин қәдәмләрни бесишқа биваситә илмий вә қануний асас билән тәминләйду 3. шуниң билән бир вақитта, мәзкур мәнбә дунйави киризислар көпийиватқан бир пәйттә, хитай коммунистик партийәсиниң диний етиқадни дөләтниң мәвҗутлуқиға хирис қилған хәтәрлик тәһдит дәп қарайдиған мустәбит сийасий идеологийәсини чоңқур тәһлил қилип, шәрқий түркистан хәлқи тартқан зулумниң ирқий вә мәдәнийәт йоқитиш маһийитини хәлқара сәһнидә йәнә бир қетим күчлүк рәвиштә оттуриға чиқирип бәрди.
хитайниң системилиқ диний зулум рамкиси вә «хитайлаштуруш» истратегийәси
доклатта оттуриға қойулған нуқтиларға асасланғанда, хитай дөлити дунйа бойичә диний әркинликни әң еғир, системилиқ вә рәһимсиз дәриҗидә дәпсәндә қиливатқан мустәбит һакимийәтләрниң бири сүпитидә гәвдиләндүрүлгән.
хитай һөкүмити диний етиқадни контрол қилиш үчүн пәқәтла мәмурий буйруққила тайинип қалмастин, бәлки интайин мурәккәп вә торлашқан қанун, низам вә сийасәтләр системисини бәрпа қилип, пүткүл диний һайатни дөләт машинисиниң мутләқ назарити астиға алған. бу хил қанунлаштурулған дөләт терроризми арқилиқ, хитай коммунистик партийәси һәр қандақ мустәқил диний паалийәтни өзиниң сийасий һакимийитигә қилинған биваситә хирис вә тәһдит дәп қарайду шундақла уни дәрһал вә рәһимсизләрчә йоқитишқа тиришиду.
доклатта тәкитлинишичә, хитай һөкүмитиниң нөвәттики әң хәтәрлик һәмдә кеңәймичилик характеригә игә сийасити униң мәҗбурий характердики «динни хитайлаштуруш» истратегийәсидур. мәзкур «динни хитайлаштуруш» сийасити әмәлийәттә диний етиқадни хитай коммунистик партийәсиниң мустәбит сийасий идеологийәси билән йуғурушни, шу арқилиқ динниң мәниви вә әхлақий маһийитини пүтүнләй өзгәртип, уни партийәгә садиқ бир тәшвиқат қоралиға айландурушни асасий нишан қилған.
бу истратегийәлик сийасәт пәқәт идийәви өзгәртиш биләнла чәкләнмәй, аз санлиқ милләтләрниң өзгичә диний әнәнилирини қопаллиқ билән чәкләш, мәсчит вә башқа ибадәтханиларни вәйран қилиш йаки мәҗбурий һалда хитайчә услубта өзгәртиш қурулушлирини елип бериш қатарлиқ физикилиқ йоқитиш һәрикәтлириниму өз ичигә алиду. диққәт қилишқа тегишлики шуки, хитай дөләт рәиси ши җинпиң 2025-йили шәрқий түркистан вә тибәткә қилған зийарити җәрйанида, бу икки райондики «динни хитайлаштуруш» түриниң мувәппәқийәтлирини мәхсус тилға елип тәриплиши, мәзкур қирғинчилиқ сийаситиниң биваситә дөләтниң әң алий рәһбириниң ирадиси вә көрсәтмиси билән йуқиридин төвәнгә қарап иҗра қилиниватқанлиқини ениқ испатлайду. буниңдин башқа, хитай һөкүмити интернет вә учур саһәсини контрол қилишниму мисли көрүлмигән дәриҗидә күчәйткән болуп, 2025-йили сентәбирдә елан қилинған йеңи бәлгилимә арқилиқ диний затларниң һөкүмәт тәстиқлимиған һәр қандақ тор бекити йаки суписида, йәни торда диний паалийәт елип беришини қаттиқ мәни қилип, рәқәмлик дунйадики азғинә пикир вә етиқад бошлуқиниму пүтүнләй боғуп ташлиди.
шәрқий түркистандики мәҗбурий ассимилйатсийә вә ирқий қирғинчилиқ
мәзкур хәлқаралиқ сийасий анализ доклатида шәрқий түркистан вәзийити интайин йадролуқ вә муһим орунға қойулған болуп, хитайниң бу кәң райондики рәзил қилмишлири очуқ-ашкара һалда хәлқара қанунға хилап системилиқ ирқий қирғинчилиқ вә мәдәнийәт йоқитиш һәрикити дәп муһакимә қилиниду.
доклатта көрситилгән санлиқ мәлуматлар вә әмәлий дәлилләргә диққәт қилсақ, нөвәттә кәм дегәндә йерим милйон уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа түркий милләт хәлқи шәрқий түркистандики йиғивелиш лагерлири вә түрлүк шәкилдики түрмә әслиһәлиридә давамлиқ тутуп турулмақта һәмдә еғир инсан қелипидин чиққан қийин-қистақларни баштин кәчүрмәктә 6. гәрчә хитай һөкүмити хәлқара җәмийәтниң бесими сәвәбидин йиғивелиш лагерлирини тақиғанлиқини йаки өзгәрткәнликини давамлиқ дәва қилип келиватқан болсиму, әмма доклаттики әмәлий пакитлар хитайниң ғайәт зор сандики бигунаһ пуқраларни түрмиләргә көпләп йөткәш арқилиқ зулумни йеңи, йошурун бир басқучқа көтүргәнликини тәһқиқләйду.
бир пүтүн җәмийәтни түрмигә айландуруш билән биргә, хитай һөкүмити йәнә кәң көләмлик мәҗбурий әмгәк пирограммилирини системилиқ изчиллаштуруватқан болуп, йәрлик мусулман милләтләрни мәҗбурий қуллуқ әмгикигә селиш арқилиқ уларниң җисманий вә мәниви ирадисини сундурушни мәқсәт қилған.
доклатта тәкитләнгән йәнә бир нуқта шуки, хитай даирилири сәбий балиларни аилисидин мәҗбурий айрип, дөләтниң қаттиқ башқурушидики йатақлиқ мәктәпләргә қамап йеңи бир әвладни ассимилйатсийә қилиш һәрикитини техиму кеңәйткән. милләтниң нопус қурулмисини сүний усулда бузуш вә милйонлиған сәбий балиларни өз тили, етиқади вә ата-анисидин айриветиш хәлқара қанунлар бойичә ирқий қирғинчилиқниң әң еғир, әң рәзил шәкиллириниң бири болуп һесаблиниду. бу хил түзүлмиви вә толуқ ассимилйатсийә қилиш истратегийәсиниң уйғур хәлқиниң мәдәнийәт вә диний кимликини йәр шаридин мәңгүлүк йоқитишқа урунуш җинайити икәнлики, мәзкур һөҗҗәттә илмий вә сийасий җәһәттин толуқ оттуриға қойулған реаллиқтур.
күндилик диний һайатни җинайәтләштүрүш вә дөләт террори
шәрқий түркистанда шәхсләрниң күндилик, аилә ичидики әң аддий диний паалийәтлириму хитай коммунистик партийәси һөкүмити тәрипидин дөләт бихәтәрликигә қарши елип берилған еғир җинайәт вә дүшмәнлик һәрикити сүпитидә қарилип пәвқуладдә еғир сийасий баһаниләр билән җазаланмақта.
доклатта муһакимә қилинған мәлуматларға көрә, 2025-йили 1-айда мустәқил таратқулар ашкарилиған интайин вәһимилик бир делода, уйғур мусулман айал сәйлихан рози пәқәт өз пәрзәнтлиригә вә бир қошнисиға күндилик намазға ишлитилидиған бир қанчә қуран айәтлирини өгәткәнлики үчүнла сотлинип 17 йиллиқ еғир қамақ җазасиға мәһкум қилинған. ана болғучиниң өз пәрзәнтигә аилә ичидә күндилик әнәниви ибадәт билимлирини өгитишидәк әң әқәллий инсаний һәқ-һоқуқниң 17 йиллиқ түрмә билән җазалиниши, хитайниң террорлуққа қарши туруш нами астида елип бериватқан тәшвиқатиниң маһийәттә ислам дининиң өзигә вә мусулманларниң мәвҗутлуқиға елан қилинған ашкара уруш икәнликини чоңқур шәрһләп бериду. сәйлихан розиниң бу ечинишлиқ делоси хитай дөлитиниң сийасий вә қанун системисиниң адаләт йүргүзүшни әмәс, бәлки ашкара дүшмәнликни асас қилидиған, пуқраларниң етиқад вә қәлб дунйасиниму қорал күчи билән контрол қилишқа урунидиған вәһимилик бир бастуруш аппаратиға айланғанлиқиниң җанлиқ мисалидур.
йәнә бир тәрәптин, хитайниң уйғур хәлқиниң әнәниви диний байрам вә айлириға қаратқан чәклимилири инсан әқлигә сиғмайдиған бинормал дәриҗигә йәткән болуп, хусусән муқәддәс рамизан ейидики сийасий зулум вә контроллуқ өзиниң әң паҗиәлик йуқири чекигә йәткән вә системилашқан.
доклаттики типик мәлуматларға асасланғанда, 2025-йили 3-айда, хитай даирилири шәрқий түркистандики уйғур мусулманлиридин рамизан мәзгилидә қаттиқ тәкшүрүш елип барған вә улардин роза тутмиғанлиқини испатлайдиған синлиқ дәлилләрни (видеолуқ испат) тәййарлап мәҗбурий тапшурушни рәсмий буйруған.
бир мустәбит һөкүмәтниң өз пуқралиридин диний ибадәтни тәрк әткәнликигә вә өз етиқадиға асийлиқ қилғанлиқиға даир синлиқ испат тәләп қилиши, дунйа сийасий тарихида көрүлүп бақмиған дәриҗидики чәктин ашқан писхикилиқ зораванлиқ җинайити һесаблиниду. бу хил қорқунчлуқ искәнҗә шәхсниң виҗданини сундуруп, уларниң миллий вә диний ғурурини йәр билән йәксан қилишни вә дөләт машиниси алдида шәртсиз тәслим болған, кимликидин айрилған роботларни барлиққа кәлтүрүш сийасий муддиасиниң интайин қараңғу бир қисмидур.
дөләт һалқиған бастуруш, хәлқаралиқ сиңип кириш вә дезинформатсийә һәрикити
хитай коммунистик партийәсиниң системилиқ бастуруш истратегийәси йалғуз хитай чеграси ичи биләнла чәклинип қалмастин, бәлки күчлүк иқтисадий вә сийасий тәсиригә тайинип, хәлқара қанунларға ашкара хирис қилидиған дөләт һалқиған тәшкиллик бастуруш һәрикитигә айланған.
доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмити йуқири техника вә хәлқаралиқ гумаштилири арқилиқ чәтәлдә, йәни әркин дунйада вә муһаҗирәттә йашаватқан уйғур шундақла тибәт қатарлиқ диний, миллий аз санлиқларни системилиқ көзитиш, паракәндә қилиш вә тәһдит арқилиқ сүкүт қилдурушқа урунмақта.
-2025йили 2-айда йүз бәргән бир вәқә хитайниң хәлқаралиқ сиңип киришиниң әң көрүнәрлик вә рәзил мисали болуп, тайланд һөкүмити еғир җазаға вә қийин-қистаққа учраш хәвпи барлиқини ениқ билип туруп, хәлқара кишилик һоқуқ қанунлирини дәпсәндә қилған һалда 40 нәпәр уйғурни мәҗбурий хитайға өткүзүп бәргән. бу қанлиқ мәҗбурий қайтуруп бериш паҗиәси хитайниң шәрқи җәнубий асийа дөләтлиригә болған күчлүк дипломатик вә иқтисадий бесиминиң инсан һоқуқи пиринсиплиридин үстүн орунни игиләп кәткәнликини, һәмдә уйғурларниң хәлқара җәмийәттиму әң түп һайатлиқ капалитидин мәһрум қилиниватқанлиқини көрситип бериду.
хитай һөкүмити йәнә демократик дөләтләрдики дийаспора қошуни ичигә йошурун җасуслуқ тори қуруш, туғқанлири арқилиқ писхикилиқ тәһдит селиш усуллириниму хәлқара миқйасида кәң көләмдә қолланмақта. мәсилән, 2025-йили 2-айда шивейтсарийә һөкүмити хитай дөләт бихәтәрлик вә истихбарат органлириниң уйғур вә тибәтләрни изчил көзитиватқанлиқи вә уларни өз җәмийити ичидә, қериндашлири үстидин җасуслуқ қилишқа мәҗбурлаватқанлиқини ашкара оттуриға қойған. шуниң билән бир вақитта, 2025-йили 5-айда түркийә даирилири өз территорийәси ичидә муһаҗирәттики уйғурларни мәхпий назарәт қиливатқан бир хитай җасуслуқ торини паш қилған вә қәтий тәдбир арқилиқ битчит қилған 8. бу вәқәләр хитай дөләт аппаратиниң игилик һоқуқлуқ башқа дөләтләрниң қанунлириға қилинған еғир, системилиқ иғвагәрчиликидур. буниңдин сирт, хитай йәнә хәлқарада өзиниң ирқий қирғинчилиқ җинайәтлирини йошуруш үчүн, ғайәт зор дөләт мәблиғигә вә таратқулириға тайинип торда сахта учур тарқитиш вә дезинформатсийә һәрикитини кәң көләмдә қанат йайдуруп, шәрқий түркистандики зулумға алақидар пакитларни бурмилашқа урунған.
америка қошма иштатлириниң сийасий инкаси, қануний тәдбирлири вә хәлқараниң мәйдани
америка қошма иштатлири һөкүмити хитайниң бу рәзил вә чәктин ашқан инсан һоқуқи таҗавузчилиқлириға тақабил туруш, җүмлидин шәрқий түркистан хәлқини қоғдаш үчүн қәдәмму-қәдәм сийасий, қануний вә иқтисадий җаза тәдбирлирини қоллинип кәлгән.
сийасий вә дипломатик тәдбир җәһәттә, 2025-йили 3-айда, америка қошма иштатлири дөләт ишлири катипи марко рубийо тайландтики уйғурларниң хитайға қайтурулуш вәқәсигә қарита қаттиқ инкас қайтуруп, уйғур қатарлиқ диний аз санлиқларни мәҗбурий қайтурушқа қатнашқан йаки шерик болған хәлқаралиқ әмәлдарларға қаритилған йеңи, қаттиқ виза чәклимиси сийаситини рәсмий елан қилди. бу тарихий сийасәт пәқәт хитай әмәлдарлиринила җазалап қалмастин, бәлки хитайниң дөләт һалқиған бастуруш һәрикитигә маслашқан һәр қандақ үчинчи дөләт шериклириниму қануний җаза даирисигә киргүзгәнлики билән алаһидә күчлүк хәлқаралиқ агаһландуруш вә тосуш ролиға игә сийасий тәдбирдур.
иқтисадий вә мәмурий җаза җәһәттә, америка дөләт ички бихәтәрлик министирлиқи 2025-йили 8-айда «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни» ни техиму қаттиқ иҗра қилишта, тәкшүрүлидиған вә җиддий диққәт қилинидиған йеңи йуқири хәтәрлик нуқтилиқ саһәләрни елан қилип, хитайниң қуллуқ әмгики арқилиқ хәлқара базардин хунхорлуқ билән пайда елиш йоллирини техиму чиң қистиди. америка қанун чиқириш оргини болған америка авам палатасиму бу һәққидә мәхсус аваз бериш өткүзүп, 2025-йили 9-айда қош партийә әзалириниң ортақ қоллиши астида «2025-йиллиқ уйғур сийасити қануни» (H.R. 2635) ни мақуллиди, бу қанун лайиһәси америка дөләт мәһкимисидин уйғур мәсилисини ташқи сийасәтниң әң муһим күнтәртипигә киргүзүшни қануний нуқтидин тәләп қилиду.
хәлқара җәмийәт вә бирләшкән дөләтләр тәшкилати қармиқидики кишилик һоқуқ аппаратлириму хитайниң бу хил мустәбит қилмишлириға техиму йеқиндин диққәт қилишқа башлиған болуп, 2025-йили 2-ай вә 7-айларда беришкән дөләтләр тәшкилатиниң мутәхәссислири хитай тәрәптин тутқундики дунйаға тонулған уйғур зийалийси илһам тохтиниң делоси қатарлиқ муһим кишилик һоқуқ делолириниң әһвалини ашкарилашни җиддий тәләп қилған.
хуласә
омумән қилип ейтқанда, америка қошма иштатлири хәлқара диний әркинлик комитети тәрипидин елан қилинған бу 2026-йиллиқ доклат хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан вәһимилик ирқий қирғинчилиқ вә мәдәнийәт йоқитиш һәрикитини дунйа җамаәтчиликигә қайтидин, техиму чоңқур вә рәт қилғусиз сийасий дәлилләр билән көрситип бәрди. хитайниң дөләт дәриҗилик зулум вә йоқитиш аппарати пәқәт шәрқий түркистан хәлқи үчүнла әмәс, бәлки йәршаривий инсан һоқуқи қиммәт қарашлири вә демократик система үчүнму әң биваситә вә реал тәһдиткә айланғанлиқи бу һөҗҗәт билән бир қетим илмий йәкүнләнди. америка башчилиқидики демократик әркин дөләтләр вә хәлқара җәмийәт хитайниң бу инсанийәткә қарши террорлуқ қилмишлириға қарши пәқәтла дипломатик байанат, йазма тәнқидләр биләнла чәклинип қалмай, чоқум сийасий, иқтисадий вә қануний җәһәттин иттипақлишип әң күчлүк әмәлий тәдбир қоллиниши, кечиктүрүшкә болмайдиған тарихий бурчтур. пәқәт хәлқараниң техиму қаттиқ, бирликкә кәлгән вә системилиқ арилишиши вә җазаси арқилиқла, шәрқий түркистандики милйонлиған бигунаһ уйғур вә башқа түркий милләтләрниң иззәт-һөрмитини, тил-йезиқини, етиқад әркинликини вә йашаш һоқуқини һәқиқий түрдә қутулдуруп қалғили, шундақла дунйаниң адаләт вә қанун тәртипини қоғдиғили болиду.
мәнбә:
USCIRF (2026). 2026 Annual Report of the U.S. Commission on International Religious Freedom. Washington, DC: U.S. Commission on International Religious Freedom.
