мәнбә: ройтерс / дилара шәнкайа (Dilara Senkaya)
2026-йили 6-март
хитайниң «муқәддәс айдики қоршави»да уйғурларниң тутқун қилиниши дунйави әндишини күчәйтти. рамизан мәзгилидә хитайниң шинҗаң (шәрқий түркситан) районидики уйғур мусулманлириға қаритилған бастурушниң күчийиши кәң көләмлик хәлқаралиқ әндишини қозғиған болуп, бу әһвал хитайниң диний бастуруш вә кәң көләмлик тутқун қилиш сийаситини йәнә бир қетим гәвдиләндүрди.
техиму кәң миқйаслиқ дөләт сийаситиниң бир қисми сүпитидә иҗра қилиниватқан бу тәдбирләр, муқәддәс айни күчәйтилгән назарәт вә мәҗбурлаш мәзгилигә айландуруп, кәң көләмлик кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарита җиддий соалларни пәйда қилди. кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң доклатлирида миңлиған кишиниң пәқәт аддий диний паалийәтләр үчүнла тутқун қилинғанлиқи тәпсилий байан қилинған болуп, бу бейҗиңниң уйғур җәмийитигә қаратқан зәрбә бериш һәрикитиниң системилиқ характерини тәкитләйду.
шинҗаңдики сийасәтләрниң тарихий арқа көрүнүши
2017-йилидин башлап хитайниң шинҗаңдики дөләт сийасити ғайәт зор йиғивелиш лагерлирини қурушни өз ичигә алған болуп, мөлчәрлинишичә, 1 милйондин артуқ уйғур вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләр рәсмий һалда «кәспий маһарәт тәрбийәләш мәркәзлири» дәп аталған орунларға қамалған.
бу лагерлар райондики пат-пат йүз берип туридиған зораванлиқ вәқәлиригә тақабил туруш үчүн қурулған дейилсиму, әмма тәнқидчиләр уларниң бихәтәрлик мәқситидә әмәс, бәлки мәдәнийәт җәһәттин ассимилйатсийә қилиш қорали сүпитидә хизмәт қиливатқанлиқини оттуриға қоймақта. дөләт сийасити техиму кеңийип, йүз тонуш техникиси, сүний әқил (AI) арқилиқ назарәт қилиш вә сақчи тәкшүрүш понкитлири арқилиқ уйғур нопусиниң %80 ни қаплиған омумйүзлүк назарәт системисини өз ичигә алди.
рамизанға охшаш диний мәзгилләрдә бу контроллар техиму күчийидиған болуп, даириләр роза тутушни чәкләйду, намаз буйумлирини мусадирә қилиду вә мәсчитләрниң үстидә учқучисиз айропиланларни чарлитиду. бу дәриҗиси өскән зәрбә бериш һәрикити бейҗиң «әсәбийлик» дәп тәсвирлигән нәрсиләрни тизгинләшни мәқсәт қилған узун муддәтлик дөләт сийасити билән бирдәк болсиму, мустәқил анализлар униң техиму чоңқур мәқситиниң ислам етиқади әмәлийитини йоқитиш икәнликини ашкарилиди.
2026-йилиға кәлгәндә, контрол қилиш ул әслиһәлири башқа мәқсәттә өзгәртилгән йаки чеқиветилгән диний сорунларниму өз ичигә алған болуп, бу сийасәт йолға қойулғандин буйан тәхминән 16,000 мәсчит буниң зийиниға учриған. бу әһвал уйғурларниң бинакарлиқ вә мәниви мираслириға қилинған еғир зәрбигә вәкиллик қилиду.
дөләт сийасити йәнә аилиләрни парчилаш, мәҗбурий әмгәк пирограммилири вә коммунистик партийәгә садиқ болушни алдинқи орунға қойидиған мәҗбурий «вәтәнпәрвәрлик тәрбийәси» курслиригичә кеңәйди. мәҗбурий туғут чәкләш вә аилә әзалириниң тутқун қилиниши сәвәбидин, 2017-йилидин буйан уйғурлар асаслиқ олтурақлашқан районларда туғулуш нисбити тәхминән %60 төвәнлигән.
бу амиллар бирлишип нопус қурулмисини сүний өзгәртиш мәнзирисини һасил қилған болуп, дөләтниң муқимлиқини қоғдаш нами астида кишиләрниң аилә, етиқад вә аптономийә һоқуқи системилиқ түрдә тартип елинмақта.
2026-йиллиқ рамизан: муқәддәс айдики қоршавниң ашкарилиниши
2026-йилдики рамизанда бурунқидәкла тутуш вә бастурушниң кишини чөчүтидиған дәриҗидә күчәйгәнлики көрүлди. доклатларда көрситилишичә, пәқәт хотәнниң өзидила шәхсий һалда роза тутуш йаки йиғилишқа охшаш «қанунсиз диний паалийәтләр» билән 500 дин артуқ адәм тутқун қилинған. мәсчит әтрапидики тәкшүрүш понкитлири көпәйтилгән болуп, аһалиләр һалал йемәкликләр йаки диний текистләр үчүн халиғанчә ахтурулушқа дуч келип, давамлиқ бир вәһимә ичидә йашашқа мәҗбур болмақта. бу «муқәддәс ай қоршави» рамизанниң мәниви әһмийитини қоралға айландуруп, диний ойлиниш вә нәпсини тизгинләш (роза тутуш) ни җазалинидиған җинайәткә айландурди.
ашкарилинип кәткән сақчи санлиқ мәлуматлириға асасланғанда, бу мәзгилдә назарәт қилиш йуқири пәллигә чиқидиған болуп, нишанлиқ районларда тутуп туруш нисбити %20 тин %30 кечә ашидикән. уйғурлар өзлириниң роза тутмиғанлиқини испатлаш үчүн аммиви сорунларда ғизалинишқа мәҗбурланғанлиқини, балиларниң болса дөләт башқурушидики меңә йуйуш орунлириға елип кетилиш үчүн аилисидин айриветилгәнликини мәлум қилмақта.
бу йәрдики дөләт сийасити өзиниң ениқ нишанини ашкарилиди: даириләр әң муқәддәс айни нишанлаш арқилиқ писхикилиқ бесимни күчәйтип, қорқутуш арқилиқ бойсундурушни кеңәйтмәктә. сүний һәмраһ сүрәтлири рамизандин бурун лагер сиғиминиң кеңәйтилгәнликини дәлиллигән болуп, бу бастурушниң алдин пиланланғанлиқини көрситип бериду.
бу һәрикәтләр туйуқсиз йүз бәрмигән, бәлки көп йиллиқ ул әслиһә қурулушиға, җүмлидин диний кийим-кечәк йаки һәрикәтләрни пәрқ етидиған сүний әқил (AI) системисиға тайанған. нәтиҗидә, бир милләт пүтүнләй қоршав астида қалған болуп, һәтта ичидә оқулған дуаму тутқун қилиниш хәвпини пәйда қилиду. бу дәл диний ипадиләшни иттипақлиққа тәһдит дәп қарайдиғанла дөләт сийаситини гәвдиләндүриду. кишилик һоқуқ тәшәббускарлири бу әндизиләрни узундин буйан һөҗҗәтләштүрүп кәлгән болуп, буниң иттипақлишидиған мәзгилләрдә җәмийәт риштисини қандақ вәйран қилидиғанлиқини тәкитләп кәлмәктә.
бастурушниң көлими вә истатистикиси
миқдарлаштурулған пакитлар зәрбә беришниң нәқәдәр зорлиқини гәвдиләндүриду. бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң баһалишичә, 2017-йилидин буйан тутқун қилинғанларниң омумий сани 1 милйондин ашқан болуп, рамизан мәзгиллиридә лагерларға елип кетилгәнләрниң сани изчил өрләп турған.
шинҗаңда назарәт системилири һәр күни %80 уйғурни көзитип, алдин сигнал беридиған сақчи системиси үчүн нәччә петабайт (Petabyte) лиқ санлиқ мәлуматларни һасил қилиду. сүний һәмраһ анализлири арқилиқ дәлиллинишичә, чеқиветилгән мәсчитләрниң сани 16,000 ға йәткән болуп, мәсчитләрниң %65 азийиши диний һайатни вәйран қилған.
мәҗбурий әмгәк йүз миңлиған кишигә четилидиған болуп, уйғурлар пүтүн хитайдики завутларға йөткилип, пахта, електирон мәһсулатлири вә қуйаш енергийәси тахтилири қатарлиқ йәршари тәминат зәнҗирини тәминлимәктә. иқтисадий көрсәткүчләр уйғур районлирида ешишниң тосалғуға учриғанлиқини, буниң әксичә хәнзуларниң көпләп көчүп келиватқанлиқини көрситип, хитайниң ассимилйатсийә нишанидин бешарәт бериду. сағламлиқ санлиқ мәлуматлири өзини өлтүрүвелиш нисбити вә роһий зәрбә билән мунасивәтлик кесәлликләрниң өрлигәнликини ашкарилиди, шундақла кишилик һоқуқ доклатлирида тутуп туруш орунлиридики қийин-қистақлар тилға елинди.
рамизан мәзгилидики тутуш долқунлири—мәсилән, 2025-йили хотәндики 500 дин артуқ дело—бу хил һәрикәтләрниң йәрликтә қанчилик шиддәтлик болидиғанлиқини көрситип бериду һәмдә көпинчә һалларда әрзимәс баһаниләр билән болиду. аман қалғанларниң гуваһлиқ сөзлири вә қечип чиққан әмәлдарларниң һөҗҗәтлиридин елинған бу санлиқ мәлуматлар, хитайниң алдини елиш характерлик контрол қилиш сийаситини дәлилләйду, бу йәрдә диний паалийәтләр билән шуғуллиниш ағдурулмичилиқ билән баравәр көрүлиду. йиғилип қалған зийанлар мәдәнийәт йоқилишиниму өз ичигә алиду: әвладлар қайта меңә йуйушқа учриғансери әнәниви уссул, тил вә йемәк-ичмәкләр йоқилишқа йүзләнмәктә.
контрол қилиш вә назарәт қилиш механизми
хитайниң дөләт сийасити зәрбә бериштә әң илғар техникиларға тайиниду. «бир гәвдиләштүрүлгән бирләшмә һәрикәт суписи» камера, әпләр вә ахбаратчилардин санлиқ мәлумат топлап, шәхсләргә «әсәбийлик» номури бериду. рамизан ейида алгоризмлар мәсчит әтрапини алдинқи орунға қойуп, учқучисиз айропилан чарлашлири вә тез сүрәттә тутқун қилишни қозғитиду. бу хил техника йетәкчиликидики усул қаршилиқни әң төвән чәккә чүшүрүп, назарәт қилинидиған районларда бойсунуш нисбитини %100 кә йеқинлаштуриду.
физикилиқ ул әслиһәләр рәқәмлик назарәтни толуқлайду: һалқисиман қоршав шәклидики тәкшүрүш понкитлири, кәнтләрни орап турған тикәнлик симлар вә қайта тәрбийәләш лагерлири һәр йәрдә учрайду. роза тутуш вақтида тәшвиқат дәрслиригә мәҗбурий қатнаштуруш дунйави идеологийәни техиму күчәйтип, ислам динини заманивилиққа сиғмайду дәп тәрғиб қилиду. тутуп турулуватқанларниң уйқусиз қалдурулуши, тайақ йейиши вә диний байрамларға қаритилған идеологийәлик бомбардиманларға бәрдашлиқ бериши билән кишилик һоқуқ әндишилири бу йәрдә әң йуқири чәккә йетиду.
сийасәтниң үнүмдарлиқи мәркәзлик қоманданлиқ қилиштин келип чиққан болуп, йәрлик рәһбәрләр «муқимлиқни қоғдаш» көрсәткүчи арқилиқ өстүрүлүшкә риғбәтләндүрүлиду. ашкарилинип кәткән йолйоруқлар тутуш көрсәткүчини (кувота) ашкарилиған болуп, хизмәттә өсүш бастуруш нәтиҗисигә бағланған. бу бийурократик механизм қоршавни сақлап қелип, рамизанни садақәтмәнликни синайдиған өлчәмгә айландурди.
уйғур кимлики вә җәмийитигә көрситидиған тәсири
муқәддәс айдики қоршав уйғур кимликиниң йадросиға зәрбә берип, коллектип һайатни бәлгиләйдиған ислам дини билән болған риштини үзүп ташлайду. роза вә намаз чәклимилири аилиләрни парчилап, балиларни қуран айәтлириниң орниға партийә қәсәмлирини йадлашқа мәҗбур қилмақта. мәдәнийәтни йоқитиш һәрикити тезләшмәктә: тарихий китаблар көйдүрүлүп, кийим-кечәкләргә чәклимә қойулуп, байрамлар дөләт паалийәтлири үчүн тартивелинди.
буниң җәмийәттики йаман тәсирлири өзара ишәнчниң йоқилиши, йошурун диний паалийәтләр вә кәң көләмдә чәтәлгә қечиш урунушлирини өз ичигә алиду. айаллар техиму көп тәкшүрүшкә дуч келип, пиланлиқ туғут буйруқлири астидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә бағланған туғут чәкләш оператсийәлиригә мәҗбурланмақта. иқтисадий җәһәттин һоқуқсиз қилишму тәңла йүз бәргән болуп, дөләт карханилириға алаһидә етибар берилиш сәвәбидин уйғурлар йәрлик содидин чәткә қеқилмақта.
узун мәзгилдин қариғанда, бу дөләт сийасити йашларни үмидсизлик ичидә радикаллишиш хәвпигә йүзләндүрүп, бейҗиңниң бихәтәрлик асасиға зит кәлмәктә. сүргүндики җамаәтләр өз мираслирини рәқәмлик һаләттә сақлап қалған болсиму, ел ичидики йетим қалдурулуш бу милләтни йоқилиш гирдабиға берип тақиди. муқәддәс айниң айақ асти қилиниши, йашаш үчүн мәдәнийәт җәһәттин өзини өлтүрүш тәләп қилиниватқан техиму кәң миқйаслиқ мәвҗутлуқ хирисиниң символи болуп қалди.
дунйави инкас вә гео-сийасий ақивәтләр
йәршариви әндишә ембарго, сода чәклимилири вә дипломатик йетим қалдуруш тиришчанлиқлирини кәлтүрүп чиқарди. ғәрб парламентлири қирғинчилиқни етирап қилиш мәсилисини музакирә қилип, йардәмләрни ашкарилиқ тәлипигә бағлимақта. иқтисадий алақини үзүш шинҗаң мәһсулатлирини нишанлиған болуп, иқтисадий тәптиш қилиш ширкәтләрни нәччә милйард зийанға учратсиму, әмма уларниң шерикчиликини паш қилди.
хитай буниңға тәнқидләрни дөләтниң ички ишиға арилишиш дәп әйибләш билән қайтурма зәрбә бәрди һәмдә мусулман дөләтлириниң сүкүт қилишини қолға кәлтүрүш үчүн «бир бәлбағ, бир йол» қурулушидики мунасивәтләрдин пайдиланди. бу пәрқ кишилик һоқуқниң омумйүзлүк қиммити билән дөләтниң игилик һоқуқи дәваси оттурисидики тоқунушни пәйда қилип, америка-хитай җиддийликини улғайтти. бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңиши қатарлиқ мунбәрләрдә рәт қилиш һоқуқи (вето) сәвәблик қарарлар тосалғуға учримақта.
карханиларниң инкаси һәрхил болди: бәзилири мәбләғни чекиндүрсә, бәзилири тәкшүрүшләргә бойсунди. «шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири» гә охшаш ашкариланған материйаллар арқилиқ кишилик һоқуқ чақириқлири күчийип, бесим давамлашмақта. шундақ болсиму, йәршариниң өзара беқиниш мунасивити ирадини аҗизлаштурғачқа, иҗра қилишта бошлуқлар мәвҗут.
җавабкарлиқни сүрүштүрүш вә ислаһаттики хирислар
бейҗиңниң шәфафсизлиқи (йепиқлиқи) мустәқил көзәткүчиләрниң тәкшүрүшини тосуп қоймақта. гәрчә анализчилар буни әсәбийликни түгитишниң әмәс, бәлки бастурушниң нәтиҗиси дәп қарисиму дөләт ичидики тәшвиқатта террорлуқ вәқәлириниң азайғанлиқини мисал қилип, лагерлар мувәппәқийәтлик болди дәп көрситилмәктә —. дөләт сийаситиму аста-аста өзгирип, ашкара лагерларниң орнини «мәһәллә түзитиш» мәркәзлири алмақта.
кишилик һоқуқни қоғдаш йоллири йәнила җапалиқ: сотлар пакит топлисиму, әмма җавабкарлиққа тартиш тәс болмақта. сүргүндикиләрниң гуваһлиқ сөзлири паалийәтләргә күч қошсиму, әмма башқа киризисләр билән риқабәтлишиш давамида һерип-чарчаш көрүлмәктә. сиҗил өзгириш йасаш үчүн қуруқ сөздин һалқиған, бирликкә кәлгән иқтисадий бесим механизми керәк.
уйғурларниң азаб-оқубити давамлашмақта, рамизан мәзгилидики тутқун қилишлар йоқилишқа қарши көрситилгән қәйсәранә қаршилиқниң намайәндисидур. дунйави сәгәклик чоқум конкрет механизмларға айлиниши вә хитайниң дөләт сийаситигә түптин хирис қилиши керәк.
хәвәрниң ингилизчә мәнбәси:
