бейҗиң, 7-март (IANS) - шәнбә күни елан қилинған бир доклатта көрситилишичә, хитайниң шәрқий түркистанда рамизан ейида елип берилған бастурушлириниң тонуш, әмма кишини чөчүтидиған дәриҗидә көпәйгәнлики, хотән вилайитиниң өзидила шәхсий роза тутуш вә йиғилиш қатарлиқ «қанунсиз диний паалийәтләр» сәвәблик 500 дин артуқ уйғурниң тутқун қилинғанлиқи мәлум болған.
доклатта йәнә мәсчитләр әтрапидики тәкшүрүш понкитлириниң көпәйтилгәнлики, шуниң билән бир вақитта аһалиләрниң «һалал йемәклик йаки диний текистләр» үчүн қалаймиқан ахтурулуп, үзлүксиз қорқунч вәһимиси йаритилғанлиқи қошуп қойулған.
«импакт хәлқара» (Impact International) ниң доклатиға асасланғанда, «муқәддәс айдики қоршав» рамизанниң роһий әһмийитини қоралға айландурған болуп, хитай даирилири тәрипидин «ойлиниш вә нәпсини тийиш» җазалинидиған қилмиш сүпитидә муамилә қилинған.
доклатта мундақ дейилгән: «хитайниң муқәддәс айдики қоршавида уйғурларниң тутқун қилинишиға қарита йәршари миқйасида сигнал күчәйди. рамизан мәзгилидә хитайниң шинҗаң районидики уйғур мусулманлириға қилинған бастурушларниң күчийиши кәң көләмдә хәлқараниң диққитини тартти һәмдә диний бесим вә кәң көләмлик тутқун қилиш әндизисини гәвдиләндүрди».
доклатта йәнә мундақ дейилгән: «техиму кәң дөләт сийаситиниң бир қисми сүпитидә иҗра қилиниватқан бу тәдбирләр, бу муқәддәс айни назарәт қилиш вә зорлаш күчәйтилгән бир мәзгилгә айландуруп, кәң көләмлик кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һәққидә тәхирсиз соалларни пәйда қилди. кишилик һоқуқни тәшәббус қилғучи гуруппиларниң доклатлирида асасий диний паалийәтләр үчүн миңлиған кишиниң тутуп турулуватқанлиқи тәпсилий байан қилинған болуп, бу бейҗиңниң уйғур җәмийитигә тутқан позитсийәсиниң системилиқ характерини гәвдиләндүриду».
доклатта көрситилишичә, 2017-йилидин буйан хитайниң шинҗаңдики сийасити кәң көләмлик йиғивелиш лагерлири қурушни өз ичигә алған болуп, мөлчәрлинишичә бир милйондин артуқ уйғур вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләр рәсмий һалда «кәспий тәрбийәләш мәркизи» дәп аталған орунларда тутуп турулмақта.
униңда мундақ тәпсилий байан қилинған: «бу лагерлар райондики пат-пат йүз бәргән зораванлиқларға тақабил туруш үчүн қурулған дәп көрситилсиму, әмма тәнқидчиләр буларниң бихәтәрлик үчүн әмәс, бәлки мәдәнийәт җәһәттә ассимилйатсийә қилиш қорали сүпитидә хизмәт қилидиғанлиқини оттуриға қоймақта. дөләт сийасити йүз тонуш, сүний идрак (AI) арқилиқ назарәт қилиш вә сақчи тәкшүрүш понкитлири арқилиқ уйғур нопусиниң йүздин 80 пирсәнтини қаплайдиған омумйүзлүк көзитиш системилирини өз ичигә алидиған дәриҗидә кеңәйтилгән».
доклатта дейилишичә, рамизанға охшаш диний паалийәтләр мәзгилидә, хитай даирилири роза тутушни чәкләш, намаз оқуш буйумлирини мусадирә қилиш вә мәсчитләрни назарәт қилиш үчүн учқучисиз айропилан (дирон) ишлитиш арқилиқ чәклимиләрни күчәйтидикән.
доклатта мундақ тилға елинған: «бу хил күчәйтиш бейҗиң әсәбийлик дәп тәсвирлигән нәрсини тизгинләшни мәқсәт қилған узун муддәтлик дөләт сийасити билән мас келиду, гәрчә мустәқил анализлар униң исламий адәтләрни йоқитиш нийитидә икәнликини ашкарилисиму. 2026-йилиға кәлгәндә, контрол қилиш ул әслиһәлири башқа мәқсәттә ишлитилгән йаки чеқиветилгән диний сорунларни өз ичигә алған болуп, сийасәт йолға қойулғандин буйан тәхминән 16 миң мәсчит буниң тәсиригә учриған, бу уйғурларниң бинакарлиқ вә роһий мираслириға қилинған еғир һуҗумға вәкиллик қилиду».
доклатта хитай даирилириниң уйғурларға қиливатқан бастурушиниң күчийиватқанлиқи гәвдиләндүрүлүп йәнә мундақ дейилгән: «бу һәрикәтләр йәккә һалда йүз бәрмәйду, бәлки көп йиллиқ ул әслиһә қурулуши, җүмлидин диний кийим-кечәк йаки һәрикәтләрни бәлгиләйдиған сүний әқил (AI) системиси үстигә қурулған. буниң нәтиҗиси болса, қоршавдики бир җәмийәт болуп, һәтта үнсиз дуа қилишму қолға елиниш хәвпигә дуч келиду, бу диний ипадиләшни иттипақлиққа тәһдит дәп қарайдиғанла дөләт сийаситини гәвдиләндүриду. кишилик һоқуқ тәшәббускарлири бу әндизиләрни узундин буйан һөҗҗәтләштүрүп, уларниң иттипақлиқ үчүн бекитилгән вақитларда иҗтимаий риштиләрни қандақ бузуп ташлайдиғанлиқини тәкитләп кәлмәктә».
