түркистан вақт тори, 13- март 2026 – истанбул: хитай һөкүмити 2026-йили 3-айда бейҗиңда ечилған мәмликәтлик хәлқ қурултийи йиғинида «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни» ни рәсмий мақуллап иҗра қилишқа башлиди [1]. гәрчә бу қанун аталғу җәһәттин «иттипақлиқ» вә «тәрәққийат» дәп пәрдазланған болсиму, әмәлийәттә у хитайниң нәччә он йиллардин бери йүргүзүп кәлгән көп милләтлик дөләт моделидин пүтүнләй ваз кечип, мәҗбурий ассимилйатсийәни дөләтниң түп қануний мәҗбурийитигә айландурғанлиқиниң рошән көрүнүшидур [2]. хәлқаралиқ көзәткүчиләр вә кишилик һоқуқ тәшкилатлири агаһландурғандәк, бу йеңи қанун уйғур, тибәт вә моңғул қатарлиқ мустәмликә милләтләрни милләт сүпитидә йоқитиш вә бирла хил милләт гәвдисигә йутуветиш пиланиниң әң алий қануний гәвдилинишидур [3].

бу қанунниң түп идеологийәлик асаси ши җинпиң дәвридә оттуриға чиққан «иккинчи әвлад милләтләр сийасити» гә берип тақилиду. илгирики сийасәтләрдә аз санлиқ милләтләрниң өзгичилики мәлум дәриҗидә етирап қилинған вә қәғәз йүзидә болсиму аптономийә һоқуқи берилгән болса, һазирқи нишан болса барлиқ милләтләрни миллий пәрқләрдин сийрип чиқип, пәқәт бирла хил «җуңхуа миллити» (Chinese Nation) кимликигә мәҗбурий көндүрүштур [4]. хитай һөкүмити әмдиликтә миллий кимликни мәдәнийәт байлиқи әмәс, бәлки дөләтниң бирликигә тәһдит елип келидиған амил сүпитидә көрмәктә һәмдә бу хил ассимилйатсийә қилиш һәрикитини миллий районлардики барлиқ саһәләргә кеңәйтти [5].

йеңи қанунниң әң хәтәрлик йери шуки, у сийасий шоарларни һәр бир пуқра шәртсиз бойсунушқа тегишлик болған дөләтлик қануний мәҗбурийәткә айландурди. қанунниң 6-маддисида «җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи» ниң милләтләр иттипақлиқиниң асаси икәнлики вә дөләт кимликиниң һәр қандақ шәхсий миллий кимликтин мутләқ үстүн туридиғанлиқи бекитилди [6]. бу хил қануний рамка астида, уйғурларниң өз мәдәнийити, тарихи йаки миллий ғурурини қоғдаш йолидики һәр қандақ ипадиси биваситә һалда дөләтниң бирликигә қилинған исйан вә бөлгүнчилик җинайити дәп қарилидиған вә җазалинидиған орунға чүшүп қалди.

бу ассимилйатсийә қануниниң маарип вә тил саһәсидики бәлгилимилири аз санлиқ милләтләрниң ана тилиға әҗәллик зәрбә бериду. қанунниң 15-маддисиға асасән, путуңхуа (хитай тили) маарип вә иҗтимаий һайаттики бирдинбир асаслиқ вә мәҗбурий тил қилип бекитилди һәмдә һәр қандақ тәшкилат йаки шәхсниң хитай тилини өгиниш вә ишлитишкә тосқунлуқ қилиши мәни қилинди [7]. буниң билән илгирики дөләт асасий қанунида берилгән «милләтләр өз тил-йезиқини қоллиниш вә раваҗландуруш әркинликигә игә» дегән вәдиләр әмәлийәттә бикар қилинип, қош тиллиқ маарип нами астидики йалған ниқапму йиртип ташланди [8].

уйғурларға нисбәтән бу тил сийаситиниң реаллиқтики иҗраси толиму рәһимсиздур. йәслидин башлапла барлиқ дәрсләр пүтүнләй хитай тилида өтүлидиған болғачқа, уйғур пәрзәнтлири өз ана тилида пикир қилиш, өгиниш вә мәдәнийәт вариси болуш пурситидин мәңгүлүк мәһрум қилинмақта [9]. йиллардин бери изчил давамлишиватқан пәқәт хитай мәктәплиридила оқутуш системиси (минкавхән әндизиси) әмдиликтә пүткүл йеңи әвладқа мәҗбурий таңлинип, уларниң өз мәдәнийитидин йатлашқан, тилидин җуда болған вә пәқәт хитай мәркәзчиликидики тарихнила билидиған, хитайлаштурулған бир әвлад болуп йетишип чиқиши капаләтләндүрүлмәктә [10].

миллий районларниң иҗтимаий қурулмисини өзгәртиш йеңи қанунниң йәнә бир муһим истратегийәсидур. қанунниң 22- вә 23-маддилирида очуқ һалда «өзара сиңишкән» (mutually embedded) җәмийәт муһити вә олтурақлишиш районлирини бәрпа қилиш оттуриға қойулған [11]. хитай һөкүмити бу маддини баһанә қилип, милләтләр топлишип йашайдиған районларни айрип вә парчилап ташлаш, хитай мәдәнийитидики символларни йәрлик мәһәллиләргә зорлап киргүзүш арқилиқ уйғур җәмийитиниң саплиқини вә мәһәллә мәдәнийитини асасий җәһәттин вәйран қилишқа урунмақта [12].

бу хил иҗтимаий вә нопус қурулуши (Social Engineering) әмәлийәттә системилиқ ассимилйатсийәниң йадросидур. дөләтниң мәқсити уйғурларни «йөткәп ишқа орунлаштуруш» баһанисидә ичкиридики хитай өлкилиригә тарқақлаштуруп йәрләштүрүш, шуниң билән бир вақитта зор сандики хитай көчмәнлирини етибар бериш сийасәтлири билән уйғур елигә йәрләштүрүштур [13]. нәтиҗидә, уйғурлар өз ана земинида асаслиқ нопус болуш орнидин айрилипла қалмай, аста-аста көп санлиқ хитайлар деңизида еритип йоқитилиду.

мәзкур қанун диний етиқад саһәсидиму очуқ-ашкара дөләт контроллуқини орнитиду. қанунниң 46-маддисида барлиқ диний тәшкилатлар, диний мәктәпләр вә паалийәт сорунлириниң чоқум «җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи» ни тәрғиб қилиши керәклики, шундақла җуңгодики динларни «хитайлаштуруш» (Sinicization) йөнилишидә чиң туруп сотсийалистик җәмийәткә маслаштуруши шәртлики қаттиқ бәлгиләнгән[14].  бу мадда арқилиқ, дин пәқәт хитай компартийәсигә садақәт билдүридиған сийасий қоралға айландурулған болуп, сап диний етиқад қанун сиртиға қоғлап чиқирилди [15].

уйғур қатарлиқ мусулман милләтләргә нисбәтән бу сийасәтниң мәсчитләрниң гүмбәз-мунарлирини чеқип ташлап хитайчә пасонға өзгәртиштин тартип, роза тутуш вә намаз оқуш қатарлиқ әң аддий диний паалийәтләрни җинайәт һесаблашқичә болған қәбиһ бастурушларда көрүлүватқанлиқи һәммигә мәлум [16]. йеңи қанун мушу хил вәйран қилиш характерлик һәрикәтләрни қанунлуқ земинға игә қилидиған болуп, ислам динини хитайниң миллий өрп-адәтлири қелипиға киргүзүш арқилиқ, уйғурларниң диний кимликини түптин сүпүрүп ташлашни мәқсәт қилған [17].

дөләт бихәтәрлики билән миллий кимликниң бағланғанлиқи мәзкур қанунниң йәнә бир әң муһим алаһидиликидур. йеңи қанунниң 52-маддисида дөләт бихәтәрликини қоғдаш намида миллий саһәдики «хәвп-хәтәр»ләрни байқаш, баһалаш вә бир тәрәп қилиш механизминиң күчәйтилидиғанлиқи бәлгиләнгән [18]. бу әмәлийәттә миллий кимликни сақлап қелишни тәләп қилған һәр қандақ нидани биваситә һалда «бөлгүнчилик», «радикаллиқ» вә дөләт бихәтәрликигә тәһдит дәп қарашқа қануний йол ачиду һәмдә лагерларға вә түрмиләргә ташлашни «қанунлуқ дөләт бихәтәрликини қоғдаш һәрикити» сүпитидә хәлқараға көрситиду [19].

бу қанун йәнә йуқири техникилиқ назарәт системисиниң күчийишигә түрткә болиду. қанунниң 31-маддисида тор мәшғулатчилири вә техника ширкәтлириниң «милләтләр иттипақлиқиға бузғунчилиқ қилидиған» учурларни тазилаш мәҗбурийити бекитилгән[20]. бу арқилиқ дөләтниң ген (DNA) йиғиши, йүз тонуш камералири вә сүний идрак (AI) техникисини омумйүзлүк ишлитип уйғурларниң һәр бир һәрикитини назарәт қилиш системиси техиму қаттиқ йолға қойулиду [21]. аддий тордашларниң торда йазған өз мәдәнийити һәққидики учурлириму сийасий җинайәт дәлилигә айлинип қелиш хәвпигә йүзлиниду.

кишини техиму җиддий әндишигә салидиғини, бу қанунниң тәсири пәқәт хитай чеграси ичи биләнла чәкләнмәй, бәлки чәт әлләрдики уйғур муһаҗирлириғиму еғир хирисларни елип келиду. қанунниң 10-маддисида дөләт сиртидики күчләрниң хитайниң миллий, диний вә кишилик һоқуқ сийасәтлиригә аталмиш «қара сүркәш», «бесим қилиш» қилмишлириға қарши турулидиғанлиқи вә милләтләр сийаситигә хәлқаралиқ мудахилиниң рәт қилинидиғанлиқи ениқ байан қилинған [22]. бу мадда, чәт әлдики уйғур кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә паалийәтчилириниң доклатлирини вә хәлқаралиқ наразилиқлирини «тәһдит» сүпитидә бекитиш үчүн ишлитилиду.

чәт әлдики уйғурларға қаритилған әң биваситә вә ашкара тәһдит мәзкур қанунниң 63-маддисида әкс әткән болуп, униңда «җуңхуа хәлқ җумһурийити чеграси сиртидики тәшкилат вә шәхсләрниң дөләтниң милләтләр иттипақлиқиға бузғунчилиқ қилған, миллий бөлгүнчилик пәйда қилған қилмишлири үстидин қануний җавабкарлиқ сүрүштүрүлиду» дәп очуқлаштурулған [23]. бу мадда арқилиқ, хитай дөлити өзиниң «дөләт һалқиған бастуруш» (Transnational Repression) сийаситини пүтүнләй қанунлаштуруп, дунйаниң қәйеридә болушидин қәтийнәзәр өз сийаситини тәнқид қилған уйғурларни җазалаш һоқуқини өзигә бәргән вә уни қануний қоралға айландурған [24].

бу қанун лайиһәсиниң әмәлийлишиши чәт әлдики уйғурларниң йашаш вә пикир қилиш әркинликигә еғир писхикилиқ вә реал бесим елип келиду. хитай һөкүмити бу қанунни асас қилип туруп, муһаҗирәттики уйғурларниң вәтинидики уруқ-туғқанлирини гөрүгә елиш, үндидар (WeChat) қатарлиқ тор васитилири арқилиқ уларға тәһдит селип сүкүт қилдуруш вә хәлқара җәмийәттә мәҗбурланған синлиқ йалған иқрарнамиләрни тарқитиш қилмишлирини техиму һәссиләп күчәйтиду [25]. бу, әркин дунйадики уйғур авазлирини дунйави миқйаста тунҗуқтурушни мәқсәт қилған системилиқ қара нийәттур.

хуласилигәндә, хитайниң 2026-йиллиқ «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни» әсла бир тинчлиқ вә тәң-һоқуқлуқ қануни әмәс, бәлки уйғурларға охшаш мустәмликә астидики милләтләрни тили, дини, җәмийәт қурулмиси вә миллий еңи билән қошуп йоқитиш үчүн түзүлгән системилиқ қирғинчилиқ вә мәҗбурий ассимилйатсийә қолланмисидур [26]. бу қанун йалғуз хитай чеграси ичидики милләтләрниң мәвҗутлуқиғила хирис қилип қалмастин, дөләт һалқиған бастуруш маддилири арқилиқ пүтүн дунйадики уйғурларниң һайатий бихәтәрлики вә инсаний һоқуқлириғиму еғир хәвп елип келидиған болуп, хәлқара җәмийәтниң җиддий диққитини қозғиши керәк.