хитай пуқраси гуән хең мушу йилниң бешида америка қошма иштатлиридин сийасий панаһлиқ алди. у 2020-йили шәрқий түркистандики уйғурлар қамалған бир қанчә җаза лагерлирини һөҗҗәтлик филим қилип ишлигәндин кейин, бейҗиң даирилириниң еғир зийанкәшликигә учриған иди.
хитай пуқраси гуән хең 2020-йили шәрқий түркистандики уйғурлар қамалған җаза лагерлири һәққидә һөҗҗәтлик филим ишләш җәрйанида өз һайатини хәтәргә тәвәккүл қилған. панаһлиқ тилимәкчи болуп америкаға қечип барғандин кейин, гуән хең өткән йили авғустта америка таможна вә көчмәнләр иҗраийә идарисиниң (ICE) мәсулийити астида угандаға сүргүн қилиниш хәвпигә дуч кәлгән иди.
2017-йили билән 2019-йили арисида, кәм дегәндә бир милйондин артуқ уйғурниң һечқандақ әйибләш йаки сотлиниш болмастин, көпинчиси шәрқий түркистанға җайлашқан 380 дин артуқ җаза лагериға «алдини елиш» мәқситидә қамалғанлиқи мөлчәрләнмәктә. бу лагерлар «тәрбийәләш арқилиқ өзгәртиш мәркәзлири» дәп аталған болуп, кәң көләмлик «террорлуққа қарши туруш» һәрикитиниң бир қисмидур. бейҗиң даирилири бу һәрикәтни 2013-йили вә 2014-йили йүз бәргән, шәрқий түркистан ислам һәрикити вә түркистан ислам партийәсигә (TIP) четишлиқ террорлуқ һуҗумлиридин кейин йолға қойған иди. бу һуҗумларниң биринчиси 2013-йили 28-өктәбирдә бейҗиңдики тийәнәнмен мәйданида йүз берип, бәш кишиниң өлүшини кәлтүрүп чиқарған иди.
уйғур мәсилисидики сир ашкарилиғучи
2021-йили гуән хең YouTube қанилида шәрқий түркистандики уйғурлар қамалған 18 җаза орни көрситилгән 20 минутлуқ бир син елан қилди. бу орунлар Buzzfeed вә австралийә истратегийәлик сийасәт институти (ASPI) сүний һәмраһ тәсвирлири арқилиқ бирликтә бекиткән хәритиләрдин елинған иди.
бу сүрәтләр аптомобил ичидин йаки сомкиға йошурулған камера арқилиқ тартқан болуп, йол бойидики көзәткүчи мунарлири вә тикәнлик симлар билән қоршалған лагерларни намайан қилиду. бу биналарниң биридә «әмгәк арқилиқ өзгәртиш, мәдәнийәт арқилиқ өзгәртиш» дәп хәт йезилған.
гуән хең өзи чүшәндүргинидәк, хитай пуқраси болғанлиқи үчүн, хитай даирилири чәт әллик таратқу хадимлириниң киришини чәклигән бу орунларға гуман қозғимай йеқинлишалиған. бу син торда нурғунлиған хитай тор ишләткүчилиригә йетип барди. бирақ гуән хең тезла зийанкәшлик нишаниға айлинип, униң кимлики, туралғуси вә кәспий учурлири торда ашкариланди. тәйвәндә йашайдиған анисидин башқа, хәйнән өлкисидики аилә әзалири даириләр тәрипидин сорақ қилинди.
хитай зулуми билән америка арисида
2021-йили гуән хең хитайдин қечип чиқип, шйаңгаң, еквадор вә баһама арқилиқ филоридаға барди вә америкаға кирди. у йәрдә сийасий панаһлиқ тилигән болсиму, лекин өткән йили авғустта нийуйорк иштатиниң албани шәһири әтрапида ICE хадимлири тәрипидин тутқун қилинғандин кейин панаһлиқ тәлипи қобул қилинди.
декабир ейида җәмийәтниң бесими билән ICE гуән хеңни угандаға сүргүн қилиш пиланидин ваз кәчти. бундақ бир сүргүн қилиш уни бейҗиң даирилириниң чәт әлдики зийанкәшлик қилиш хәвпигә дуч қалдурған болатти. хитай һөкүмитиниң бу хил бесим сийасити һазирму хитай ичи вә сиртидики уйғур мәсилисини йақлайдиған авазларға қарита давамлашмақта.
уйғур ирқий қирғинчилиқиниң символи болған лагерлар
бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссариниң 2022-йилдики доклатида бәзи лагерларниң тақалғанлиқи ейтилған болсиму, лекин кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати (HRW) 2022-йилиниң оттурилирида йәнила 500 миңға йеқин кишиниң лагерларда тутуп турулуватқанлиқини, қийнаш вә мәҗбурий туғут чәкләш җинайәтлириниң давамлишиватқанлиқини ашкарилиди.
бу бастуруш мәдәнийәт вә диний паалийәтләргичә кеңәйгән болуп, уйғурларниң барлиқини системилиқ йоқитишни нишан қилмақта. 2017-йилидин башлап, даириләр «динни хитайлаштуруш» сийасити намида райондики 15 миң 500 мәсчитниң үчтин бирини чеқивәткән йаки вәйран қилған. америка қошма иштатлири қатарлиқ бир қанчә дөләтләр бейҗиңниң бу сийаситини 1948-йилдики әһдинамигә асасән «ирқий қирғинчилиқ» дәп атмақта.
хитай һөкүмитиниң мәтбуат хадимлирини бастуруши
нөвәттә кәм дегәндә 121 журналист тутуп турулуватқан хитай, дунйада әң көп мәтбуат хадими қамалған дөләт болуп қалди. «чеграсиз мухбирлар» тәшкилатиниң 2025-йилдики дунйа мәтбуат әркинлики көрсәткүчидә, хитай 180 дөләт арисида 178-орунға тизилди.
гәрчә хитай асасий қанунида «сөз вә мәтбуат әркинлики» капаләткә игә қилинған болсиму, лекин бейҗиң даирилири «җасуслуқ», «дөләт һакимийитини ағдурушқа урунуш» йаки «террорлуқ» дегән сөзләр билән өктичиләрни сүкүткә мәҗбурлимақта. рабийә қадир башчилиқидики дунйа уйғур қурултийи «террорлуқ тәшкилати» дәп әйибләнмәктә, шундақла илһам тохтидәк мөтидил зийалийларму 2014-йили «бөлгүнчилик» билән әйиблинип муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған иди.
