хитайниң даккада елип барған һейтлиқ хәйр-сахавәт паалийити униң ташқи дунйадики «сехийлиқ» ниқаби билән өз дөлити ичидики бастуруш қилмишлири оттурисидики зиддийәтлик селиштурмини ашкарилап қойди.
2026-йили 26-март
йазғучи: куңкон кармакер (Kongkon Marmaker)
баңладеш пайтәхти дакканиң мирпур райониниң һава очуқ, әмма нәм нисбити наһайити йуқири болған бир чүштин кейинлики йүзләрчә төвән киримлик аһалә бир мәктәп мәйданиға җәм болди. улар гүрүч, май вә пурчақ қатарлиқ һейтлиқ йемәклик боғчилирини елиш үчүн сәврчанлиқ билән өчрәттә турмақта иди. бу сахавәт вә меһрибанлиқниң символи болған роза һейт мәзгилидики тонушлуқ бир көрүнүш иди.
бирақ бу қетимқи йардәм тарқатқучи тәрәп алаһидә диққәтни тартти, у болсиму хитай әлчиханиси иди.
бир қарашта бу аддийла бир сехийлиқ һәрикитидәк көрүнсиму, әмма мурәккәп геополитика дунйасида, һәтта сахавәтниңму өз нишани болиду. геополитикиниң сиртида, бу әһвал техиму чоңқур бир соални пәйда қилиду: бу меһрибанлиқ хитайниң өз ичидики мусулман аз санлиқ милләтләргә, хусусийәтән шинҗаңдики уйғурларғиму кеңийәмду?
дәл мушу нуқтида, киши писәнт қилмай өтүп кәткили болмайдиған бир ташқи вә ички селиштурма намайан болиду.
шинҗаңдин чиқидиған мустәқил учурлар интайин чәклик. мәлум болған учурлар болса уйғурлар вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләргә қаритилған системилиқ бастуруш һәрикәтлирини—йәни түркүмләп тутқун қилиш, мәҗбурий әмгәк, мәдәнийәт қирғинчилиқи вә йуқири техникилиқ назарәт қилишларни тәсвирләйдиған доклатлардин келиду.
BBC ниң 2022-йиллиқ бир доклатида байан қилинишичә, бир милйондин артуқ уйғур дөләт тәрипидин «қайта тәрбийәләш лагерлири» дәп аталған җайларда тутуп турулмақта. ашкариланған сақчи һөҗҗәтлиридә қаттиқ қоғдилидиған ашу әслиһәләр, һәтта қечишқа урунғанларни «етип өлтүрүш» бәлгилимилири тәсвирләнгән.
бейҗиң даирилири барлиқ әйибләшләрни рәт қилип кәлмәктә.
шундақтиму хәлқаралиқ әндишиләр техиму чоңқурлашти. америка, әнглийә, канада вә голландийә қатарлиқ дөләтләр хитайни ирқий қирғинчилиқ билән әйиблиди.
2025-йили өктәбирдә, бирләшкән дөләтләр тәшкилати уйғур мәдәнийәт ипадилириниң җинайәткә айландурулуватқанлиқидин агаһландуруш бәрди. униңда музикиси сәвәбидин түрмигә ташланған сәнәткар йашар шөһрәт вә ғайиб болуп кәткән, һазир өмүрлүк қамақ җазасини өтәватқанлиқиға ишиниливатқан мәшһур алим раһилә давут қатарлиқларниң делолири мисал қилинди.
уларниң җинайити дәп қаралған нәрсә әмәлийәттә өз миллий кимликини сақлап қелиш иди.
түрлүк доклатларда йәнә миңлиған мәсчитләрниң чеқиветилгәнлики, диний паалийәтләрниң җинайәт дәп бекитилгәнлики вә уйғур тилиниң чәкләнгәнлики көрситилди. мушундақ бир шараитта, һейт бир җамаәт байрими әмәс, бәлки әң йахши дегәндиму, қаттиқ контрол астидики бир көзитиш паалийитигә айлинип қалған.
мана бу мирпурдики мәнзирини шунчә күчлүк зиддийәткә игә қилған асаслиқ сәвәбтур.
хитай даккада һейтлиқ йемәклик тарқитиватиду. шинҗаңда болса, һейтниң маһийитини бәлгиләйдиған ашу етиқадни назарәт қилиш вә чәкләш билән әйиблиниватиду.
бу пәқәтла бир зиддийәт әмәс, бәлки алдин пиланланған сийасий «образ тактикиси» дур.
хитайниң баңладештики паалийәтлири униң техиму кәң даирилик тәсир көрситиш истратегийәсини әкс әттүриду. бу йәрдики «йумшақ күч» абстракт бир уқум әмәс, бәлки әмәлий тутқили болидиған бир нәрсидур. қийинчилиқта қалған бир аилигә берилгән бир халта йемәклик чоң типтики ул әслиһә қурулушлири қилалмайдиған ишни қилалайду, йәни у миннәтдарлиқ, йеқинчилиқ вә унтулғусиз әслимә пәйда қилиду.
бу паалийәтләр хәлқниң төвән қатлимидин башлап сийасий қанунийлиқ асаси бәрпа қилиду.
хитай шуни наһайити йахши чүшинидуки, тәңсизлик мәвҗут җәмийәтләрдә, еһтийаҗ чүшкән дәқиқиләрдә һазир болуш йирақтики чоң мәбләғ селишлардин бәкрәк әһмийәткә игә. һейттәк чоңқур иҗтимаий вә диний әһмийәткә игә пәйттә кишиләргә йеқинлишиш арқилиқ, хитай өзини сехийлиқ вә һәмдәмликниң вәкили қилип көрсәтмәктә.
бирақ бу меһрибанлиқ вә һәмдәмлик хитай чеграсиға кәлгәндә туйуқсиз тохтайду.
чәтәлдә һейт байримиға һәмдәм болуватқан ашу дөләт, өз ичидә бу байрамни чәкләш билән әйибләнмәктә. чәтәлдики мусулман җәмийәтлиригә йемәклик тарқитиватқан ашу һөкүмәт, шинҗаң ичидики исламий кимликни бастуруш әйибләшлиригә дуч кәлмәктә.
бу икки йүзлимилик тасадипий болған бир әһвал әмәс, бәлки пиланлиқ бир лайиһәниң нәтиҗисидур.
хитайниң баңладештики иқтисадий күчи—йәни ул әслиһә, енергийә вә «бир бәлбағ бир йол» түрлири арқилиқ—аллибурун дөләт қатлимидики тәсир күчини капаләткә игә қилған иди. һейтлиқ йардәмгә охшаш тәшәббуслар болса бу тәсирни кишиләрниң күндилик турмушиға сиңдүрүш, тәнқидләрни йумшитиш вә омумий қарашни қайтидин шәкилләндүрүш ролини ойнайду.
булар геополитикидин айрилған ишлар әмәс, бәлки геополитикиниң дәл өзидур.
бирақ баңладеш хәлқи бу әһвалдин пүтүнләй бихәвәр әмәс.
дөләт ичидә уйғурларниң учраватқан муамилисигә қарита әндишә билдүридиған авазлар аңлинип туриду. сивил җәмийәт, паалийәтчиләр вә җәмийәтниң бир қисим қатламлири бу зиддийәтни тонуп йәтмәктә. әмма дөләтләр мәлум реал чәклимиләр ичидә һәрикәт қилиду.
баңладеш пайтәхти дакка үчүн ейтқанда, бу мәсилиниң һесаби бир қәдәр мурәккәптур.
иқтисадий еһтийаҗлар, тәрәққийатниң алдинқи нишанлири вә район реаллиқи қудрәтлик шерикләр билән һәмкарлишишни тәләп қилиду. муқимлиқ, өсүш вә истратегийәлик тәңпуңлуқ көпинчә йирақтики кишилик һоқуқ мәсилилиридин үстүн орунға өтүп кетиду. риқабәт күчлүк болған геополитикилиқ муһитта, баңладеш башқа нурғун дөләтләргә охшаш, миллий пиринсип билән әмәлий мәнпәәтни таразиға селишқа мәҗбур.
хитай болса һечқандақ сийасий шәрт қоймиған асаста шериклик тәминләйду.
дөләт идарә қилиш һәққидә дәрс бериш йоқ, ички сийасәткә бесим қилиш йоқ. пәқәт мәбләғ, йардәм вә күчлүк мәвҗутлуқла бар. кишини биарам қилидиған соаллар мәвҗут болсиму, бу әһвал хитайни җәлпкар бир шериккә айландуриду.
мана бу нуқтида хитайниң тактикиси алаһидә үнүмлүк болуватиду.
хитай өзиниң ташқи образини ички қилмишидин пүтүнләй айриветиду. чәтәлдә сехийлиқ ойуни қойиду, дөләт ичидә қаттиқ контроллуқ орнитиду. бири йәнә бирини йоққа чиқармайду, әксичә бири йәнә бирини пәрдазлап ниқаблайду.
нәтиҗидә, әстайидиллиқ билән қуруп чиқилған бир хил тәсвир оттуриға чиқиду: дунйаға йардәм бәргүчи сахавәтчи, өз ичидә болса қаттиқ тәртип орнатқучи.
шуңа, мирпурдики бу мәнзирә пәқәтла хәйр-сахавәткә мунасивәтлик әмәс, бәлки сийасий җәһәттин өзини көрситиштур.
йемәклик тапшурувалған аилиләргә нисбәтән, у пәйттики йардәм һәқиқий вә зөрүр иди. әмма буниң арқисида техиму аччиқ бир һәқиқәт йошурунған: «инсанпәрвәрлик» ниқабидики һәрикәтләр билән бастуруш қилмишлири бирла вақитта мәвҗут болуп туралайду, чәтәлдики көрүнүшлүк сахавәт дөләт ичидики җимиқтурушларни ниқаблап қойалайду.
хитайниң чәтәлгә бәргән учури аддий, әмма истратегийәликтур: пайдилиқ йәрдә өзини көрситиш, зийанлиқ йәрдә сирлиқ қелиш.
мана бу зиддийәтниң мәркизий түгүнидур.
чүнки гүрүч билән пурчақ чеградин асанла өтәлигини билән, сийасий җавабкарлиқ туйғуси ундақ асан өтәлмәйду.
ахирида келип чиқидиған хуласә шуки, соал хитайниң йардими пайдилиқму-йоқ дегән мәсилидә әмәс, чүнки униң пайдилиқ икәнлики ениқ. әксичә, соал мундақ сахавәт һәрикәтлиригә шинҗаңдики реаллиқтин айрилған һалда қарашқа боламду-йоқ? дегән нуқтидур.
барғансери, бундақ қарашниң мумкинчилики қалмимақта.
даккада тарқитилған һәр бир һейтлиқ боғчиниң көләңгисидә, шинҗаңдин кәлгән йәнә бир сүкүт ичидики мәнзирә йатиду—у йәрдә етиқад, кимлик вә әркинлик йәнила қаттиқ назарәт астида.
бу селиштурма пәқәт кишини биарам қилипла қалмай, бәлки мәсилиниң әсли маһийитини ечип бериду.
хәткүшләр: баңладеш, хитай, мәдәнийәт бастуруши, дакка, дипломатийә, һейт, ташқи йардәм, геополитика, кишилик һоқуқ, йумшақ күч, уйғурлар, шинҗаң.
куңкон кармакер (Kongkon Karmaker):
аптор баңладештики дөләтлик вә районлуқ хәвәрчилик саһәсидә 22 йилдин артуқ тәҗрибигә игә, мукапатқа еришкән тәкшүрүш вә хәвәр журналистидур. у дөләт идарә қилиш, аз санлиқ милләтләр һоқуқи, муһит, сағламлиқ вә иҗтимаий адаләт темилири бойичә мәхсус хәвәр ишләйду. у елан қилған мақалиләр җәмийәттики талаш-тартишларға түрткә болуп, дөләтниң сийасәтлиригә тәсир көрситип кәлмәктә. у баңладештики алдинқи қатардики телевизийә қаналлири вә мәтбуатларда хизмәт қилған. мақалидики көз қарашлар апторниң шәхсий қариши болуп, мәзкур нәшрийатниң мәйданиға вәкиллик қилмайду.
мәнбә: The Borderlens
