байанат, уйғур инсан һәқлири түри (UHRP)
2026-йили 27-март
уйғур кишилик һоқуқ қурулуши (UHRP) канада парламент әзаси майкил ма (Michael Ma) ниң йеқинда елан қилған, хитайдики мәҗбурий әмгәк, җүмлидин уйғур мәҗбурий әмгикигә аит дәлил-испатларни инкар қилған сөзлиридин қаттиқ әпсуслиниду.
2026-йили 26-март күни өткүзүлгән парламент испат аңлаш йиғинида, әпәнди ма майкил хитай истратегийәлик хәтәрләр тәтқиқат орнидики маргарет мәккуәйг-җонстон (Margaret McCuaig-Johnston) ханимдин униң хитайдики мәҗбурий әмгәкни өз көзи билән көргән-көрмигәнликини қайта-қайта сорап, униң мутәхәссислик гуваһлиқидин гуманланған. мәккуәйг-җонстон ханим кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң тәтқиқатлирини мисал кәлтүргәндә, ма әпәндиниң: «мән доклатларға ишәнмәймән, пәқәт өз көзүм билән көргән нәрсиләргила ишинимән» дегәнлики хәвәр қилинди.
ма әпәндиниң бу сөзлири толуқ һөҗҗәтләштүрүлгән дәлил-испатларға қәстән көз йумушни йаки хитай һөкүмитиниң уйғур мәҗбурий әмгикини өз ичигә алған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини йошуруш вә инкар қилиш урунушлири билән маслишип қалғанлиқини әкс әттүриду. хитай даирилири хәлқаралиқ кишилик һоқуқ тәкшүрүшлирини изчил тосуп кәлмәктә вә зийарәтчиләрдин системилиқ зулумларни йошурмақта.
уйғур мәҗбурий әмгики нурғунлиған доклатлар арқилиқ кәң көләмдә испатланған. буларниң ичидә доктор адриан зенз вә айлин линниң 2024-йиллиқ йеза-игилик мәһсулатлиридики мәҗбурий әмгәк доклати, шундақла «нйу-йорк вақит гезити», тәкшүрүш журналистлири ишханиси вә «дер спигел» ниң 2025-йиллиқ бирликтә елип барған, хитайниң уйғурларни нишан қилған дөләт рәһбәрликидики «әмгәк күчи йөткәш» пиланиниң кеңийиватқанлиқини ашкарилиған тәкшүрүшлири бар. доктор лавра мурфи башчилиқидики тәтқиқатчилар гурупписи қуйаш енергийәси, пахта вә аптомобил санаитиниң уйғур мәҗбурий әмгикигә четишлиқ икәнликини оттуриға қойди. «уйғур мәҗбурий әмгикини чәкләштин бирлики» йеза-игиликидин ойунчуққичә болған 17 дин артуқ йәр шари характерлик кәсипниң хитай дөлити қоллиған мәҗбурий әмгәккә четишлиқ икәнликини йазди. һәтта мушу йанвар ейидила, б д т мутәхәссислири хитайдики уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа гуруппиларниң давамлишиватқан мәҗбурий әмгикидин әндишә қилидиғанлиқини билдүрди.
канада хитай һөкүмитиниң уйғурларға тутқан муамилисини рәсмий һалда «ирқий қирғинчилиқ» дәп етирап қилған он нәччә дөләтниң биридур. шуңа, бу зулумларни кичиклитип көрситидиған һәр қандақ сөз кишини алаһидә әндишигә салиду.
ма әпәнди кейинчә кәчүрүм сорап, өзиниң уйғур районини әмәс, бәлки алаһидә шенҗенни көздә тутқанлиқини ейтқан болсиму, әмма CBC хәвәрлириниң «хитайда мәҗбурий әмгәкниң барлиқиға ишинәмсиз?» дегән соалиға биваситә җаваб беришни рәт қилған.
ма әпәндиниң сөзлири йәнә канада пуқраси вә уйғур паалийәтчиси һүсәйин җелилниң хитай даирилири тәрипидин тутқун қилинип түрмигә ташланғанлиқиниң 20 йиллиқиға тоғра кәлгәнлики үчүн техиму ечинишлиқтур.
«биз ма әпәндиниң хәлқаралиқ мутәхәссисләр, кишилик һоқуқ тәшкилатлири, тәкшүрүш журналистлири вә зийанкәшликкә учриғучиларниң гуваһлиқлири арқилиқ испатланған ғайәт зор дәлилләргә көз йумған сөзлирини қаттиқ әйибләймиз» деди уйғур кишилик һоқуқ қурулуши иҗрайийә мудири өмәр қанат. «бундақ ениқ пакитларни һечқандақ ишәнчлик қарши дәлил көрсәтмәстин инкар қилиш кишини қаттиқ биарам қилиду вә номус қиларлиқ әһвалдур.»
уйғур кишилик һоқуқ қурулуши ма әпәндини сөзидин толуқ йенишқа вә кишилик һоқуққа болған вәдисини җәзмләштүрүшкә чақириду. уйғур кишилик һоқуқ қурулуши йәнә барлиқ канада әмәлдарлирини хата учурларға тақабил турушқа, дәлил-испатларни асас қилған сийасәт бәлгиләшни қоғдашқа вә мәҗбурий әмгәк билән ишләнгән малларниң канада базириға киришини тосуш үчүн әмәлий тәдбир қоллинишқа үндәйду.
