ANI | 2026-йили 29-март, мийунхен, германийә (ANI) — дунйа уйғур қурултийи өзиниң һәптилик хәвәрнамисини елан қилип, хитайниң уйғурларға қаратқан давамлишиватқан бастурушлирини паш қилишни мәқсәт қилған бир қатар хәлқаралиқ паалийәтлирини тонуштурди вә хәлқара җәмийәтниң хитайниң шәрқий түркистандики сийасәтлиригә болған диққитини техиму күчәйтти.
охшимиған қитәләрдики уйғур җамаити өткән һәптә роза һейт вә норуз байримини хилмухил мәдәнийәт паалийәтлири билән тәбриклиди. хитайниң шәрқий түркистандики бастурушлири күнсери күчийиватқан болсиму, йавропа, шималий америка вә оттура асийада өткүзүлгән бу тәбрикләш паалийәтлиридә уйғурларниң әнәниви уссул, музика, шеирийәт вә таам мәдәнийити намайан қилинди. бу паалийәтләр муһаҗирәттики уйғурларниң өз кимликини сақлап қелиштики қәтий ирадисини әкс әттүрмәктә.
бу паалийәтләрниң әң гәвдилик қисми дунйа уйғур қурултийи мәдәнийәт комитети вә йавропа уйғур мәдәнийәт мәркизи тәрипидин уйуштурулған чоң типтики консерт болуп, униңға йавропаниң һәрқайси җайлиридин кәлгән 200 дин артуқ меһман вә сәнәткарлар қатнашти. йашлар бу паалийәттә муһим рол ойнап, кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қаримай, миллий мирасни намайан қилиш арқилиқ уйғур җәмийитиниң қәйсәрликини көрсәтти.
бу мәдәнийәт паалийәтлири билән бир вақитта, дунйа уйғур қурултийи вә уйғур демократийә вә кишилик һоқуқ мәркизи париж, лаһәй вә амстердам қатарлиқ шәһәрләрдә дипломатик паалийәтләрни елип барди. вәкилләр өмики сийасәт бәлгилигүчиләр вә әмәлдарлар билән көрүшүп, мәҗбурий әмгәк, назарәт қилиш вә чәт әлдики уйғурларға қаритилған тирансмиллий бастуруш әйибләшлирини оттуриға қойди. йавропалиқ мәнпәәтдарлар хитайниң райондики сийасәтлири үстидин хәлқаралиқ тәкшүрүшни давамлаштурушниң зөрүрлүкини тәкитлиди.
бу һәптә йәнә уйғур рәһбири долқун әйсаниң туғқанлири хуштар әйса вә йалқун әйсаниң зорлап ғайиб қилинғанлиқиниң ечинишлиқ бир йиллиқи болуп хатириләнди. тутқун қилинғиниға он йил болған болсиму, уларниң нәдә икәнлики йәнила намәлум болмақта. кишилик һоқуқ гуруппилири уларниң сийасий ғәрәзләр билән һөкүм қилинғанлиқини илгири сүрүп, ашкарилиқ вә азад қилишни тәләп қилди.
йәнә бир паалийәттә, паалийәтчи рошән аббас хитай дөлити қоллаватқан мәҗбурий әза әткәсчилики әйибләшлиригә қарита агаһландуруш берип, тутқундики уйғурларни нишан қилған системилиқ зийанкәшликләргә даир шаһитлиқ сөзлири вә доклатларни дәлил қилип көрсәтти. бу дәвалар хитай контроллуқидики территорийәләрдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә болған хәлқаралиқ әндишиләрни техиму күчәйттәктә.
әнглийә парламентида кирис еванс (Chris Evans) вә мари риммер (Marie Rimmer) қатарлиқ парламент әзалири хитайға нисбәтән техиму күчлүк дипломатик бесим ишлитишкә чақирди. улар диний әркинликкә қойулған чәклимиләрни вә системилиқ дәпсәндичиликләрниң «нормаллишип кетиши»ни алаһидә тәкитлиди.
шуниң билән бир вақитта, канада парламентида әмәлдарлар вә паалийәтчиләр канада пуқраси уйғур имам һүсәйин җелилниң тутқун қилинғанлиқиниң 20 йиллиқини хатирилиди. консулхана билән көрүшүш һоқуқи рәт қилинған һүсәйин җелил йәнила түрмидә йатмақта. һоқуқ йақлиғучилири униң һайатлиқиға даир испат беришни вә аилиси билән биваситә алақилишишигә йол қойушни тәләп қилди. (ANI)
