түркистан таймиз, 2-апрел, истанбул: 2026-йили март ейида канадаға мусапир болуп кәлгән уйғур аман қалғучи сулайман (тәхәллуси) өзиниң бешидин кәчүргән кәчүрмишлири арқилиқ, канада баш министири марк карний (Mark Carney) билән парламент әзаси майкил ма (Michael Ma) ниң хитай сийаситигә һәмдә уларниң мәҗбурий әмгәкни инкар қилишиға күчлүк рәддийә бәрди.

«The Bureau» хәвиридә оттуриға қойулушичә, сулайман мәзкур агентлиқ билән өткүзгән икки саәтлик синлиқ сөһбитидә, шәрқий түркистандики сақчи дөлитиниң зулуми астида ишләшкә мәҗбурланған завут вә деһқанчилиқ мәйданлиридики һайатини, шундақла камбоджадики қуллар тор алдамчилиқи лагерида хитай җинайи гуруһлири тәрипидин қандақ қийнаққа учриғанлиқини тәпсилий байан қилған.

сулайман сөһбәт җәрйанида канада хәлқигә интайин муһим бир сигнални йәткүзди. у майкил маниң парламентта уйғур мәҗбурий әмгикини инкар қилиши вә марк карнийниң хитайниң електиронлуқ аптомобил келишимини йақлишиға қарита күчлүк наразилиқини ипадилиди. хәвәрдә тилға елинишичә, сулайманни қутулдурушқа йардәм қилған уйғур паалийәтчи руқийә турдуш арқилиқ тәрҗимә қилинған сөзидә, хитайниң електиронлуқ аптомобиллирини көрситип мундақ деди: «әгәр сиз шу машинини һәйдәватқан болсиңиз, у машиниға уйғурларниң қени арилашқан.» у йәнә: «шу машинини һәйдигәндә қандақму көңлүңлар арам тапиду? қандақму хушал болалайсиләр? бу машинини йасаш үчүн мәҗбурий әмгәккә селинғанларниң һечқайсиси буниңға қошулмиған; улар езилгән, уларниң қени шу машинида,» дәп тәкитлиди.

сулайманниң сөзигә қошумчә қилип, руқийә турдушму канадалиқларға кәскин чақириқ қойди. у канаданиң хитай билән болған содисини оғридин мал сетивалғанға охшитип: «әгәр бирәр җинайәтчи бир нәрсини оғрилап сизгә сатса, бу канадада қанунсиз һесаблиниду. хитайму дәл мушундақ қиливатиду,» деди. турдушниң ейтишичә, хитай һөкүмити адәм өлтүрүватиду, уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селип мәһсулат ишләпчиқириватиду; кишиләрниң бу малларни сетивелиши болса оғриниң қолидин мал сетивалғандәк бир иш икән. у мундақ агаһландурди: «көпрәк адәм сетивалғанчә, бу қилмишни ақлиған болисиләр; хитай техиму көп мәҗбурий әмгәкни қоллиниду вә техиму көп уйғур шу йәрләрдә ишләшкә мәҗбур болиду. шуңа бу малларни сетивелиш мәҗбурий әмгәкниң техиму әвҗ елишиға йардәм бәргәнликтур.»

сулайман баш министир марк карнийниң нөвәттики мәйданиға вә майкил маниң уйғурларға қаритилған мәҗбурий әмгәкни инкар қилишиға қарита һечқандақ мурәссә қилмиди. у канада һөкүмитиниң бу реаллиқни билип турупму сүкүт қиливатқанлиқини әйибләп мундақ деди: «әгәр канада һөкүмити хитайниң електиронлуқ машинилирини қобул қилса, улар мәҗбурий әмгәкниң вә ирқий қирғинчилиқниң мәвҗутлуқини билиду, уларда испат бар.» у өзиниң дәл мушу зулумниң җанлиқ испати икәнликини тәкитләп: «мән өзүм тирик испат, шундақ туруқлуқму улар бу келишимни қобул қилип, машиниларни әкелип һәйдәватиду, бу җинайәткә шерик болғанлиқтур. улар өз виҗданиға қандақ җаваб бериду?» дәп күчлүк соал қойди.

«The Bureau»ниң учурлирида көрситилишичә, сулайманниң бу гуваһлиқ сөзлириниң елан қилиниш вақти интайин сәзгүр бир пәйткә тоғра кәлгән. йеқинда, ахбарат васитилиригә йепиқ һаләттә өткүзүлгән либераллар партийәсиниң мәбләғ топлаш паалийитидә, баш министир марк карний майкил мани исмини атап махтиған. карний мәхпий син көрүнүшидә майкил маниң «башқиларни йетиштүрүш қиммәт қаришиға йетәкчилик қилидиғанлиқини» вә «нәтиҗигә йүзләнгән шәхс» икәнликини ейтип, буларниң түп либерал вә канада қиммәт қарашлири икәнликини, шуңа маниң партийәдин орун алғанлиқини тәкитлигән. мәзкур махташ сөзлири дәл майкил маниң уйғур мәҗбурий әмгикини инкар қилған, тәнқидчиләр тәрипидин бейҗиңниң рәсмий мәйдани билән бир хил дәп қаралған сөзлири пүтүн мәмликәттә күчлүк ғулғула қозғиған бир вақитта оттуриға чиққан.

хәвәрдә йәнә, шу қетимлиқ мәбләғ топлаш паалийитидә бир қисим гуманлиқ әһвалларниң көрүлгәнлики, майкил ма билән марк карнийниң канада дөләт хәвпсизлик тәкшүргүчилири тәрипидин хитайниң торонто сайлимиға арилишиш қилмиши билән алақидар дәп қаралған шәхсләр билән биллә сүрәткә чүшкәнлики байан қилиниду. «The Bureau» агентлиқи тәкшүргән сүрәтләргә қариғанда, бу шәхсләр торонтодики бир қисим тәшкилатларға вакалитән бейҗиңдики хитай бирликсәп бөлүминиң йуқири дәриҗилик йиғинлириға көп қетим қатнашқан кишиләр икән. баш министир марк карний нөвәттә канаданиң сода тәрәққийатини бейҗиң билән болған иқтисадий мунасивәтни чоңқурлаштурушқа бағлиғанлиқи үчүн интайин җиддий хәлқаралиқ сийасий синаққа дуч кәлмәктә.

вашингтонму канаданиң бу қәдәмлирини йеқиндин көзәтмәктә; шуниң билән биргә, йәттә һәптә илгири канадаға панаһланғучи сүпитидә кәлгән сулайманму бу сийасий ойунларни йеқиндин көзитип турмақта. гәрчә сулайманниң бәдинидики ток вә резинкә тайақ зәрбисидин қалған җараһәт излири асасән әслигә келип суслашқан болсиму, әмма униң роһий азаби техичә йеңи. шундақтиму у канададики әркин һайатидин хушаллиқ һес қилмақта вә канада хәлқигә чәксиз миннәтдарлиқ билдүрмәктә. сулайман шәрқий түркистанда йүз бәргән еғир зулумларни ашкарилаш үчүн өз аилисиниң бихәтәрликини хәтәргә тәвәккүл қилип, майкил маниң инкарлириға тақабил туруш вә марк карнийниң хитай билән болған електиронлуқ машина келишимигә өзиниң гуваһлиқини оттуриға қойуш үчүн мәйданға чиқти.

у йәнә канадалиқларға өзиниң торонто кочилирида маңғанда қандақ һессийатта болғанлиқини сөзләп бәрди. шәрқий түркистанда, әгәр телефониңизға натонуш бир номурдин телефон келип, сизниң сулайман икәнликиңизни сориса, бу кишини дәрһал вәһимигә салидиған бир иш иди. чүнки бу сақчиларниң сизни издәватқанлиқиниң бешарити болуп, нурғун кишиләр мушундақ телефонлардин кейин из-дерәксиз йоқап кәткән иди. у йәрдә кочида кетиватқанда бирәр сақчи сизни йирақтин көрүп қалсила дәрһал тохтитип, телефониңиздики барлиқ сөзлишиш хатирилирини вә сүрәтләрни гуманлиқ бирәр нәрсә тепиш үчүн бир-бирләп тәкшүрәтти.

сулайман торонтодики һайатини тәсвирләп: «бу йәрдә мән сақчиханиниң қәйәрдикиниму билмәймән, уни ойлапму бақмидим. һечким мени тохтитип нәрсилиримни тәкшүрмәйду,» дәп әркинликтин һузурланди. у күлүмсиригән һалда канада сақчилири билән болған учришишини тилға елип, алдинқи қетим кочида икки сақчини көргәндә қорқуп кәткәнликини, әмма уларниң өзигә пәқәт күлүмсирәп салам қилғанлиқини вә өзиниңму салам қайтуруп өтүп кәткәнликини сөзләп бәрди. у бу әркинликкә ишинәлмәй: «мән бу зади қандақ дөләтту дәп ойлидим, өзүмни шунчилик әркин һес қилимән; канада мениң һайатимни қутулдурди,» деди.

қандақла болмисун, сулайман канада һөкүмитиниң хитай билән болған мунасивитини әслигәндә йүзидә аччиқлиниш әкс етип: «уларниң хитай билән мушундақ муамилә қилиши мени азрақ азаблайду,» деди. уни қутқузуп чиққан вә мәҗбурий әмгәк системисини узун йиллардин буйан тәтқиқ қиливатқан руқийә турдушму, баш министир марк карнийниң бу сийасәтлиридин кейин әйнәккә қандақ йүз келәләйдиғанлиқини сорап, сийасий абстрактлиқни бир чәткә қайрип қойуп кәскин соал оттуриға қойди. сулайман вә турдушниң «The Bureau» агентлиқиға бәргән сөһбити вә гуваһлиқи 2026-йили 21-март күни «уйғурларға қилинған инсанийәткә қарши җинайәт вә ирқий қирғинчилиқни тәкшүрүш комитети» алдида қәсәмйад қилинған йазма байанатқа асасланған болуп, хитайниң уйғурларға қаратқан пүткүл зулум җәрйанини әң тәпсилий байан қилип бәргән.

хәвәрдә оттуриға қойулған байанлар, сулайманниң шәрқий түркистандики балилиқ чағлиридики мәҗбурий әмгәктин тартип, дөләт тәшкиллигән әмгәк күчлирини йөткәш пирограммисиғичә, андин җинайи гуруһларниң адәм әткәсчилики арқилиқ уни камбоджадики қуллар лагериға қандақ елип барғанлиқини вә у йәрдики дәһшәтлик қийин-қистақларни өз ичигә алиду. сулайман әзиз 1996-йили 4-март күни қәшқәр вилайитиниң мәкит наһийәсидә туғулған. у уйғур вә хитай тиллирида сөзләйдиған болуп, йәрлик оттура мәктәптә оқуш пүттүргән, һечқандақ тәшкилатқа қатнашмиған аддий бир пуқра иди.

сулайман балилиқ вақтидин башлапла, уйғур деһқанлириниң «һашар» дәп атилидиған мәвсумлуқ, һәқсиз вә мәҗбурий әмгәккә селинидиғанлиқиға шаһит болған. бу һашар түзүми хитай аилилиригә әмәс, пәқәт уйғур аилилиригила қаритилған болуп, һәр бир аилә бир кишини чиқиришқа мәҗбур иди. сулайман кичик вақтида униң аниси бу мәҗбурий әмгәккә баратти. ишләйдиған җайлар йезидин тәхминән 50 километир йирақлиқта болуп, бәзиләр кәчтә өйигә қайталайдиған болсиму, нурғунлиған кишиләр у йәрдә узун муддәт қелишқа, тазилиқ вә йатақ шараити йоқ тәклимакан қумлуқида айларчә йетип қелишқа мәҗбур болатти. униң үстигә һечқандақ һәқму берилмәйтти.

сулайманниң анисиму келип-кетиш кира һәққини төләшкә пули болмиғачқа, нурғун вақитларда өйгә қайталмайтти. сулайманни әң азаблайдиғини өзиниң тутулуп завутта ишлигән чағлиридики җапа-мушәққәт әмәс, бәлки кичикидин тартип көргән вә һашарға берип баштин кәчүргән, болупму ашу йашанған айалларниң тартиватқан азаблири иди. у бу һәқтә мундақ деди: «мениң калламдин һеч чиқмайдиғини тәклимакан қумлуқидики мәнзирә. мән өзүмни йаки башқа йашларни әмәс, болупму у йәргә дәрәх тикиш үчүн барған 50, 60 йаштин ашқан айалларни ойлаймән; улар өйгә қайталмай, бир нәччә ай очуқ далида йетишқа мәҗбур болатти.»

у сөзини давамлаштуруп: «улар өйидин әкәлгән йемәкликлири түгәп кәтсә қайтип беришқа пули йоқ, башқилардин қәрз елип йаки тиләп йәп җан бақатти. уларниң бәзилири кесәл, ишләйдиғанға мағдури йоқ иди. мән буни көрәләйттим, әмма улар "мән кесәл, баралмаймән" дәп рәт қилалмайтти. әгәр ундақ десә, уларға "сән йалған ейтиватисән, сән һөкүмәт қануниға маслашмидиң, идийә җәһәттә мәсиләң бар" дәп төһмәт қилинатти,» деди. сулайман оттура мәктәп мәзгилидиму өзи һашарға тутулған болуп, һашарға беришни рәт қилишниң қандақ ақивәт елип келидиғанлиқини һәммә адәм ениқ биләтти.

у һашарниң зулумини тәсвирләп: «бу қандақтур сизни бир тинч ишқа орунлаштурғанлиқ әмәс, бәлки бир тәһдит, қорқунчлуқ бир қисмәт болуп, қечип қутулғили болмайду. канадада кишиләр әркин, халиған нәрсигә "йақ" дейәләйду; әмма бизгә нисбәтән "йақ" дейиш мумкин әмәс иди. мән өзүмни худди пәқәтла мәҗбурлиниш үчүн, шу хил һайатни йашаш үчүнла йаритилғандәк һес қилаттим,» дәп өзиниң писхикилиқ бесимини чүшәндүрди. бу рәһимсиз реаллиқ 2021-йили декабирда техиму еғирлашти. мәкит наһийәлик мәһәллә иш беҗириш башқармиси тәрипидин чақиртилған сулайман, хитай һөкүмитиниң рәсмий әмгәк күчлирини йөткәш пирограммиси арқилиқ хитайниң ичкири өлкисидики бир өй қушлирини пишшиқлап ишләш завутиға ишләшкә мәҗбурий әвәтилди.

хәвәрдә ейтилишичә, сулайман 2021-йили декабирдин 2024-йили мартқичә хитайниң ичкирисидики шу завутта тутуп турулди; у йәрдики кишиләрниң бихәтәрликини қоғдаш үчүн, у өлкиниң исмини ашкарилимиди. у йәрдә мааш йоқ, завуттин айрилиш әркинлики йоқ, тохтимай исмена қошуп ишләш бар болуп, һәрбийләштүрүлгән башқуруш вә кечә-күндүзлүк назарәт астида иди. хитай дөлити буни «әмгәк күчлирини йөткәш пирограммиси» йаки «хизмәт пурсити» дәп атисиму, сулайман буниң әмәлийәттә сап мәҗбурий әмгәк икәнликини тәкитлиди. 2024-йили мартта, амав (Amao) исимлик бир хитай сулайманға «бу йәрдә турмушуң йахши әмәскән, башқа йәргә барсаң пул таписән» дәп йалған вәдә берип уни алдиди.

шуниң билән улар тағлардин һалқип йол йүрди. сулайман қачан дөләт чеграсидин чиқип кәткәнликини сәзмәй қалди; пәқәт йол бәлгилиридики тонумайдиған йезиқларни көргәндила андин хитайдин чиқип кәткинини һес қилди. у әйни вақитта бесип өтүватқан дөләтниң вийетнам икәнликини билмәйтти. бир кечә тохтап арам алғандин кейин, у нурғунлиған йашлар билән биллә чоң бир аптобусқа бесилди. аптобус тохтимай йеңи йашларни алатти; уларниң һәммиси йахши хизмәт пурситини хийал қилған, әмма өзлириниң әткәс малға айлинип сетилип кетиватқанлиқини билмәйдиған қурбанлиқлар иди. завуттин айрилип төт күндин кейин камбоджаға йетип барғанда, сулайман әслидә амав тәрипидин 17 миң долларға «луң чйаң гуруһи» (Long Qiang Group) дәп атилидиған хитай җинайи гуруһиға тор алдамчилиқи үчүн сетиветилгәнликини андин билди.

«The Bureau» тәминлигән учурларға асасланғанда, сулайман камбоджадики қуллар лагериға киргәндә, бу йәрдики җинайи гуруһларниң биваситә хитай һөкүмити билән бағланғанлиқиниң бәлгилирини көрди; мәсилән, у киргән биналарниң сиртида ши җинпиңниң «бир бәлбағ, бир йол» тәшәббусиниң тәшвиқат тахтилири есилған иди. америка малийә министирлиқиниң ембарго һөҗҗәтлиридә көрситилишичә, бу хил «бир бәлбағ, бир йол» ға бағланған торлар хитай дөлити билән четилидиған тәшкиллик җинайи гуруһ шәхслири (мәсилән «чишсиз» ләқәмлик вән көк кой) билән мунасивәтлик болуп, камбоджа, бирма вә шәрқий җәнубий асийада паалийәт қилиду. бу җайларда хитай дөләт капитализми билән хитай тәшкиллик җинайәт гуруһлири охшаш бир йолдин меңиватқан болуп, сулайман кирип қалған бу тор алдамчилиқи лагери дәл мушу ғайәт зор дәриҗидики чегра һалқиған җинайәт системисиниң бир түгүни иди.

сулайман лагердики тунҗи күнила компйутер вә йетәкчи китабчә тапшурувалди. китабчидә кишиләрни қандақ алдаш, нишанларға қандақ йеқинлишиш усуллиридин сирт, әгәр кечикип қалса, рухсәтсиз һаҗәтханиға барса йаки бәлгиләнгән вәзипини орундийалмиса қандақ җазалинидиғанлиқиму йезилған иди. хитай хизмәтдашлири уни өзара хитайчә «гу түй» (итниң пути йаки йалақчи мәнисидә) дәп һақарәтлигән болуп, у буни аңлап чүшәнсиму сүкүт қилди. әмма икки-үч күн өткәндә вәзийәтниң нормал әмәсликини, буниң сап алдамчилиқ икәнликини тонуп йәткәндин кейин, гуруппа башлиқиға берип өзиниң бундақ ишни қилғили кәлмигәнликини ейтип қаршилиқ көрсәтти.

бу қаршилиқ униң үчүн қиммәткә тохтиди. гуруппа башлиқи шавбәй исимлик, бурун хитай армийәсидә әскәр болған бир адәмни чақирди. шавбәй қолиға машина чақидәк қелин резинкә тайақни елип, сулайманни көпчиликниң алдида мәҗбурий турғузуп, униң арқисиға он мәртивә қаттиқ урди. сулайман мундақ дәп әслиди: «шуниңдин кейин уларниң маңа болған позитсийәси өзгәрди. улар мени өзлириниң һөкүмранлиқи астидики қул дәп билип, халиған вақитта мушундақ уралайдиғанлиқини һес қилдурмақчи болди. мән шу адәмни бәк өч көрдүм, әмма һечнемә қилалмайттим.» сулайман натонуш кишиләрни алдашни виҗданиға сиғдуралмиғачқа, һәргиз вәзипини орундийалмиди. шуниң билән җаза дәриҗиси ешип берип, ахири ток билән қийнашқа йәтти; ток тайиқиниң зәрбиси алди билән он қетим, андин йигирмә қетим болуп тәдриҗий ешип, әң йуқири болғанда сәксән қетимға йәткән иди.

хәвәрдә тәпсилий байан қилинишичә йәнә , қоғдиғучилар ток тайиқи арқилиқ башқа хитай ишчиларни қийниғанда токни үч-төт секунт бесипла қойуп берәтти; әмма сулайман бир уйғур болғанлиқи вә улар тәрипидин төвән көрүлгәнлики үчүн, худди қәстән қиливатқандәк токни узунрақ бесип тохтитип, андин йәнә бесип, узун муддәт вәһшийләрчә қийниған. сулайманниң қолидики ток зәрбисидин қалған җараһәт излири асасән йоқалған болсиму, арқисидики резинкә тайақтин қалған қара дағлар техичә туратти. у бир йилға йеқин вақит фәйисбук (Facebook) арқилиқ чәтәлдики уйғур затларға йардәм сорап хәт йазған болсиму, көпинчиси рәт қилған йаки җаваб бәрмигән. үмидсизликкә петип қалған пәйттә, торонтоға җайлашқан уйғур паалийәтчи руқийә турдуш билән алақилишип қалған.

руқийә турдуш хәлқара көчмәнләр тәшкилати, канада көчмәнләр идариси вә б д т мусапирлар мәһкимиси қатарлиқ орунларға мураҗиәт қилған болсиму, һечқандақ нәтиҗә чиқмиған. ахирида сулайман лагердикиләрниң ишлийәлмәйдиғанларни деңизға апирип әзалирини сетиветидиғанлиқи һәққидә қорқунчлуқ хәвәр бәргәндин кейин, турдуш икки күн ухлимай чиқиш йоли издәп, ахири лагер башлиқи билән биваситә баһалишишқа мәҗбур болған. үч-төт күнлүк җапалиқ сөһбәттин кейин, у хитай башлиқ тәләп қилған 17 миң долларлиқ бәдәл пулини 5 миң долларға чүшүрүп келишип, пәқәт сулайманни ишик алдиға елип чиққандила андин пулни өткүзүп беридиғанлиқини ейтип, уни мувәппәқийәтлик қутқузуп чиққан.

камбоджада бир нәччә ай йошурунуп йүргәндин кейин, 2026-йили февралда сулайман канадаға мусапир болуп кәлгән. гәрчә у қутулған болсиму, аилисидикиләрдин төт нәпириниң шәрқий түркистанда еғир зулумға учриғанлиқини ашкарилиди: бири сақал қойғанлиқи үчүн 17 йиллиқ, йәнә бири қисқа йопка кийишни рәт қилғанлиқи үчүн 15 йиллиқ, үчинчиси өйидә җайнамаз қойғанлиқи үчүн 12 йиллиқ кесилгән, төтинчиси болса қийин-қистақта икки көзи кор болуп қалған. хитай һөкүмити униң қечишини «чеградин қанунсиз өтүш» вә «мәҗбурий әмгәктин қечиш» дәп қариғачқа, у һазир аилиси билән һечқандақ алақилишәлмәйду.

хәвәрдә оттуриға қойулушичә, руқийә турдуш майкил маниң «мәҗбурий әмгәк мәвҗут әмәс» дегән сөзлириниң хата болупла қалмай, бәлки қәстәнлик икәнликини көрситип: «уйғурларға қаритилған мәҗбурий әмгәк дунйадики башқа мәҗбурий әмгәкләргә охшимайду. бу түзүм мәлум бир милләткә, ирқий нишанға қаритилған болуп, ирқий қирғинчилиқниң рошән муддиаси бар — у болсиму уйғурларни йоқитиштур,» деди. у бу механизмниң көп қатламлиқ икәнликини, йаш уйғур әрлири вә айаллирини хитайниң ичкири өлкилиригә териқтәк чечиветиш арқилиқ уларниң той қилип пәрзәнт көрүшиниң алдини алидиғанлиқини, һәмдә кичик балиларни ата-анисидин айриветип аилә қурулмисини вә омумий уйғур җәмийитини вәйран қилидиғанлиқини тәкитлиди.

сулайман ахирида өзиниң йенидики ақ чәйнәкни мисалға елип: «бу худди мундақ бир иш: бу чәйнәк ақ, әмма улар қара дәйду. хитайда һөкүмәт буни қара десә мән "йақ бу ақ" дейәлмәйттим, мәҗбурий һалда қара дәп қобул қилаттим. әмма канадада, һазир бирәрси шуни десә мән әркин пикир қилалаймән. гәрчә өйдики аиләмни хәтәргә иттирсәмму, мән йәнила дунйаға раст гәпни қилип: бу нәрсә ақ, чүнки у қара әмәс, дәймән,» дәп, өзиниң канада һөкүмити, болупму баш министир марк карний вә майкил маниң сийасәтлири алдида һәқиқәтни қоғдайдиғанлиқини җәсурларчә җакарлиди.

хәвәр астидики инкаслардиму нурғун канадалиқ карний һөкүмитиниң хитай билән болған мунасивитидин әндишә қиливатқанлиқини вә уйғур зийанкәшликигә учриғучи сулайманниң гуваһлиқиниң муһимлиқини оттуриға қойди.

техиму тәпсилий учурлардин вақип болуш үчүн әслидики мәнбәгә мураҗиәт қилиң