уйғур тәтқиқат институти, 2026-йили 3-апрел

тәһрири: д. ‍абдуреһим дөләт

йеқинқи йиллардин буйан, хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан сийасәтлири хәлқара җәмийәтниң, болупму кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә академик саһәниң күчлүк диққитини тартмақта. мәзкур илмий мақалиниң асаслиқ мәқсити, хитайниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан сийасий, иқтисадий, иҗтимаий вә мәдәнийәт җәһәттики бастуруш һәрикәтлирини хәлқара қанун вә кишилик һоқуқ өлчәмлири асасида тәһлил қилиштин ибарәт. бу тәһлил җәрйанида, хитай һөкүмитиниң қанун вә тәрәққийат ниқаби астиға йошурунған мустәмликичилик, ассимилйатсийә вә ирқий қирғинчилиқ қилмишлири ечип ташлиниду. шуниң билән биргә, бу мақалә хәлқара җәмийәтниң шәрқий түркистандики киризисқа болған тонушини чоңқурлаштуруп, дунйави әдлийә системисиниң бу җинайәтләргә қандақ тақабил туруши керәклики һәққидә нәзәрийәви асас тәминләйду.

хитай коммунистик партийәси дөләт бихәтәрлики вә террорлуққа қарши туруш баһаниси билән, шәрқий түркистандики йәрлик милләтләрниң мәвҗутлуқиға еғир тәһдит елип келидиған кәң көләмлик бастуруш сийасәтлирини йолға қойди. хитай һөкүмити оттуриға қойған аталмиш «җәмийәт муқимлиқи» вә «иқтисадий гүллиниш» шоарлири әмәлийәттә шәрқий түркистан хәлқиниң инсаний қәдир-қиммити, етиқад әркинлики вә миллий кимликини йоқитиш үчүн хизмәт қилмақта. бу хил сийасәтләрниң нәзәрийәви асаси хитайниң дөләт терроризми вә ашқун милләтчилик идийәсигә тайинидиған болуп, униң хәлқара қанун вә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ әһдинамилири билән тамамән зит икәнлики ениқ көрүлүп туриду. дунйаниң һәрқайси җайлиридики көзәткүчиләр вә мутәхәссисләр бу сийасәтләрниң йәрлик милләтләрни тамамән ассимилйатсийә қилиш мәқситидә қурулған системилиқ ирқий қирғинчилиқ икәнликини оттуриға қоймақта ^[1].

хәлқара қанун нуқтисидин елип ейтқанда, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң «ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш вә җазалаш әһдинамиси» гә асасән, бир милләтниң нопус қурулмисиға қәстән бузғунчилиқ қилиш, айалларни мәҗбурий туғут чәкләшкә орунлаштуруш вә балиларни ата-анисидин айрип мәҗбурий ассимилйатсийә қилиш қатарлиқ қилмишлар ениқ һалда ирқий қирғинчилиқ җинайити һесаблиниду. хитайниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан нопус чәкләш, лагерларға солаш вә мәҗбурий әмгәккә селиш қилмишлири бу әһдинамидики бир қанчә маддиға биваситә хилаплиқ қилғанлиқ болуп, бу хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимисиниң рим низамнамисидики инсанийәткә қарши җинайәт өлчәмлиригиму тамамән уйғун келиду. шуңа, хитайниң бу қилмишлирини пәқәтла бир ички сийасәт мәсилиси дәп қарашқа болмайду, бәлки у пүткүл инсанийәтниң ортақ қиммәт қаришиға қилинған еғир таҗавузчилиқтур ^[2].

бу мақалә хитайниң бастуруш сийасәтлирини бәш асасий тема бойичә муһакимә қилиду. биринчидин, хитайниң шәрқий түркистандики мәдәнийәт вә нопус қирғинчилиқиниң қандақ қилип «муқимлиқ» ниқаби астида елип бериливатқанлиқи йорутуп берилиду. иккинчидин, «террорлуққа қарши туруш» намидики җаза лагерлириниң инсанийәткә қарши җинайәт характери хәлқара қанун өлчәмлири билән селиштурулуп тәһлил қилиниду. үчинчидин, хитайниң рәқәмлик дәврдики тәшвиқат васитилирини қоллинип, қандақ қилип сүний вә сахта образ йаритиватқанлиқи йешип берилиду. төтинчидин, мәҗбурий әмгәкниң дунйа тәминләш зәнҗиригә көрситиватқан тәсири вә хәлқара иқтисадий қанунлардики орни муһакимә қилиниду. бәшинчидин, хитайниң шәрқий түркистан арқилиқ оттура асийа вә башқа қошна дөләтләргә қиливатқан геополитикилиқ тәсири анализ қилиниду ^[3].

мәзкур мақалә хәлқара җәмийәттики сийасәт түзгүчиләр, кишилик һоқуқ тәтқиқатчилири вә хәлқара қанун мутәхәссислири үчүн муһим пайдилиниш қиммитигә игә. хитайниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан бу қирғинчилиқ түзүлмисини чоңқур чүшиниш, пәқәтла бир милләтниң тәқдирини қутулдуруш мәсилиси болупла қалмастин, бәлки дунйави кишилик һоқуқ системисиниң келәчики вә ишәнчликликини қоғдаш мәсилисидур. шуңлашқа, бу мақалидә көрситилгән дәлил-испатлар вә нәзәрийәви анализлар хитайниң кишилик һоқуқ җинайәтлиригә қарши хәлқаралиқ бирлик вә һәрикәт йөнилишини бәрпа қилишта илмий асас ролини ойнайду.

биринчи бөлүм: «муқимлиқ» вә «гүллиниш»ниң бәдили

хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан аталмиш «пиланлиқ туғут» (计划生育) вә «нопусни әлалаштуруш» (人口优化) сийасәтлири әмәлийәттә йәрлик уйғур вә башқа түркий милләтләрниң нопусини системилиқ һалда азайтишни мәқсәт қилған сийасий васитидур. бу хил сийасәтләр пәқәтла нопус контрол қилиш сийасити болупла қалмай, бәлки милләтниң кәлгүси мәвҗутлуқини йоқитишни мәқсәт қилған ирқий тазилаш, йәни негатип евгеника (Negative Eugenics) һәрикитидур. хитай коммунистик партийәсиниң һөҗҗәтлиридә нопус қурулмисини өзгәртиш арқилиқ районда «муқимлиқ» йаритиш нәзәрийәси оттуриға қойулған болуп, бу нәзәрийә хәлқара қанундики ирқий қирғинчилиқ җинайитиниң шәртлиригә толуқ чүшиду ^[4].

нопус контрол қилиш җәрйанида, хитай даирилири уйғур айаллириға мәҗбурий һалда балийатқу ичигә селинидиған һамилидарлиқтин сақлиниш һалқиси (IUD) селиш, мәҗбурий туғут чәкләш оператсийәси қилиш вә һәтта һамилини мәҗбурий чүшүрүветиш қатарлиқ ғәйрий инсаний васитиләрни қолланған. тәтқиқатчи адрийан зензниң доклатлирида көрситилишичә, 2017-йилидин башлап шәрқий түркистанниң җәнубидики хотән вә қәшқәр қатарлиқ җайларда уйғурларниң туғулуш нисбити тарихта көрүлүп бақмиған дәриҗидә, йәни йәтмиш пирсәнттин артуқ төвәнлигән. бу хил зор көләмлик вә системилиқ туғулуш нисбитини төвәнлитиш һәрикити хитай дөлитиниң уйғур нопусиниң тәбиий көпийишини қәстән тосуш мәқситидә елип барғанлиқини испатлайду ^[5].

хәлқара кишилик һоқуқ өлчәмлири, хусусән бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң «ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш вә җазалаш әһдинамиси» ниң 2-маддисиниң (д) тармиқида көрситилгән «бир гуруппа ичидә туғулушни чәкләшни мәқсәт қилған тәдбирләрни йүргүзүш» бәлгилимиси хитайниң бу қилмишлириниң ирқий қирғинчилиқ икәнликини қануний җәһәттин муәййәнләштүриду. хитай һөкүмити бу қилмишлирини «айалларниң һоқуқини қоғдаш» вә «әсәбийликни түгитиш» дегән сийасий сәпсәтиләр билән пәрдазлашқа урунған болсиму, әмәлийәттә бу уйғур айаллириниң өз тенигә вә аилә қурушиға болған әң әқәллий кишилик һоқуқлирини еғир дәриҗидә дәпсәндә қилғанлиқтур ^[6].

шуниң билән бир вақитта, хитай һөкүмити нопус қурулмисини өзгәртиш үчүн хитай көчмәнлирини шәрқий түркистанға көчүрүп келиш вә уларға алаһидә имтийазларни бериш сийаситиниму йүргүзмәктә. бу хил көчмәнләр сийасити йәрлик уйғурларниң иқтисадий вә иҗтимаий һайаттики орнини техиму чәткә қеқип, уларни өз земинида аз санлиқ милләткә айландуруп қойуш нишаниға хизмәт қилиду. көчмән хитайларға берилгән туралғу, хизмәт вә параванлиқ имтийазлири йәрлик хәлқниң байлиқлирини тартивелиш бәдилигә кәлгән болуп, бу пүтүнләй мустәмликичилик сийаситиниң типик ипадисидур ^[7].

«мәдәнийәт арқилиқ шинҗаңни озуқландуруш» (文化润疆) шоари астида елип бериливатқан мәдәнийәт қирғинчилиқиму хитайниң райондики бастуруш сийаситиниң йәнә бир муһим тәркибий қисми. бу сийасәтниң мәқсити уйғурларниң тарихий вә мәдәнийәт мираслирини хитай мәдәнийитигә қошуветиш йаки тамамән йоқитиштур. хитай һөкүмити шәрқий түркистандики миңлиған мәсчитләрни, муқәддәс мазарларни вә қәбристанлиқларни чеқивәтти йаки уларниң исламий бинакарлиқ алаһидиликлирини өзгәртип, уларни хитайчә пасонға киргүзди. бу хил қилмишлар хәлқара қанундики мәдәнийәт мираслирини қоғдаш әһдинамилиригә еғир дәриҗидә хилаптур ^[8].

уйғурларниң мәниви һайатида интайин муһим орун тутидиған мазарлар вә мәсчитләр пәқәтла диний ибадәт соруни болупла қалмай, бәлки уйғур мәдәнийитиниң, тарихиниң вә иҗтимаий алақисиниң мәркизий нуқтисидур. бу қурулушларниң вәйран қилиниши уйғурларниң тарихий хатирисини өчүрүп ташлап, уларни өз өтмүшидин мәһрум қилишни мәқсәт қилиду. хитай бу қилмишлирини «хәтәрлик биналарни өзгәртиш» йаки «шәһәр қурулушини гүлләндүрүш» дегәндәк сийасий ниқаблар билән йошурушқа урунған болсиму, сүний һәмраһ сүрәтлири вә гуваһчиларниң испатлири буниң пиланлиқ вә системилиқ бир мәдәнийәт тазилаш һәрикити икәнликини толуқ ашкарилиди ^[9].

бу мәдәнийәт қирғинчилиқи җәрйанида, хитай һөкүмити уйғур зийалийлирини, алимлирини, сәнәткарлирини вә диний затларни нишанлиқ һалда тутқун қилди. раһилә давут, ташполат тейип қатарлиқ йүзлигән, һәтта миңлиған уйғур зийалийлири лагерларға йаки түрмиләргә ташланди. уйғур сәрхиллирини йоқитиш арқилиқ, хитай һөкүмити уйғур миллитиниң келәчәккә болған үмидини вә мәдәнийәт давамлишиш иқтидарини вәйран қилишни көзлимәктә. бир милләтниң зийалийлирини системилиқ һалда йоқитиш, шу милләтниң меңисини кесип ташлиғанлиқ билән охшаш болуп, бу хәлқара җәмийәт тәрипидин әң еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики дәп қарилиду ^[10].

маарип саһәсидики ассимилйатсийәму хитай сийаситиниң муһим бир қисмидур. хитай аталмиш «қош тиллиқ маарип» (双语教育) нами астида уйғур тилини мәктәпләрдин тамамән сиқип чиқирип, пүтүнләй хитай тилида маарип бериш түзүмини йолға қойди. уйғур тилида йезилған китаблар чәкләнди, көйдүрүлди вә нәшр қилиниши пүтүнләй дегидәк мәни қилинди. тил бир милләтниң мәвҗут болуп турушидики әң асасий амилларниң бири болуп, тилни йоқитиш әмәлийәттә милләтниң кимликини йоқитишниң әң тез вә үнүмлүк васитисидур. хитайниң бу сийасити бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң маарип вә мәдәнийәт һоқуқи тоғрисидики низамларға очуқ-ашкара җәң елан қилғанлиқтур ^[11].

«шинҗаң ишләпчиқириш қурулуш биңтүәни» (新疆生产建设兵团) ниң роли шәрқий түркистандики мустәмликә қурулмисини чүшиништә ачқучлуқ әһмийәткә игә. биңтүән хитайниң райондики иқтисадий, сийасий вә һәрбий контроллуқини иҗра қилидиған ғайәт зор йерим һәрбий аппарат болуп, у шәрқий түркистанниң йәр, су вә тәбиий байлиқлирини талан-тараҗ қилишта асаслиқ рол ойнайду. биңтүән тарихтин буйан хитай көчмәнлирини йәрләштүрүш вә уларға муқим иқтисадий мәнбә йаритип бериш үчүн қурулған болуп, йәрлик уйғурларниң тәбиий байлиқлирини асасий җәһәттин монопол қиливалған ^[12].

биңтүән йеқинқи йилларда уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селишта, болупму пахта териш вә тоқумичилиқ санаитидә кәң көләмдә җинайәт өткүзди. уларниң иқтисадий кеңәймичилики йәрлик уйғур деһқанлирини өз йәрлиридин қоғлап чиқирип, уларни биңтүәнниң завутлирида әрзан йаки һәқсиз әмгәк күчигә айландурушни өз ичигә алиду. хәлқара қанун нуқтисидин ейтқанда, бир һөкүмәт йетәкчиликидики қораллиқ тәшкилатниң йәрлик хәлқни системилиқ һалда иқтисадий қуллуққа мәһкум қилиши инсанийәткә қарши җинайәт һесаблиниду вә бу хәлқара әмгәкчиләр тәшкилатиниң қуллуқ түзүмини бикар қилиш әһдинамилиригә хилаптур ^[13].

хитай һөкүмити тәшвиқ қиливатқан райондики аталмиш «иқтисадий гүллиниш» вә «заманивилаштуруш» шоарлири әмәлийәттә пәқәт хитай көчмәнлириниң мәнпәәтигила вәкиллик қилиду. шәрқий түркистанниң байлиқлири хитайниң ичкири өлкилиригә тошулуп, районниң өзи болса хитайниң хам әшйа базисиға айлинип қалди. уйғурлар бу иқтисадий тәрәққийатниң сиртида қалдурулған болуп, улар пәқәтла дөләт башқурушидики мәҗбурий әмгәк күчи сүпитидила муамилә қилинмақта. бу хил ирқий вә миллий айримичилиққа асасланған иқтисадий сийасәт җәнубий африқидики ирқий айримичилиқ (Apartheid) түзүми билән маһийәттә охшаш болуп, хәлқара қанун тәрипидин чәклиниши керәк ^[14].

бу иқтисадий вә иҗтимаий зулум җәрйанида, хитай даирилири уйғурларниң күндилик турмушини инчикилик билән назарәт қилиш системисини қурди. уйғурларниң өйлиригә хитай кадирларни йәрләштүрүш, йәни аталмиш «туғқанлишиш» (结对认亲) һәрикити буниң типик мисали. бу сийасәт арқилиқ уйғур аилилириниң шәхсий бошлуқи тамамән вәйран қилинип, уларниң күндилик һайати, диний етиқади вә идийәси 24 саәт назарәт астиға елинди. бундақ системилиқ аилә ичидики тәқибләш кишилик һоқуқ хитабнамисидә көрситилгән шәхсий мәхпийәтлик вә аилә бихәтәрлики һоқуқиға еғир бузғунчилиқ қилғанлиқтур ^[15].

хуласиләп ейтқанда, хитайниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан «муқимлиқ» вә «гүллиниш» сийасәтлириниң әслий маһийити йәрлик хәлқни җисманий, мәдәнийәт вә иқтисадий җәһәттин тамамән йоқитиш вә ассимилйатсийә қилиштур. хәлқара қанун вә кишилик һоқуқ өлчәмлири нуқтисидин қариғанда, бу сийасәтләр дөләт тәрипидин тәшкилләнгән қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт болуп, хәлқара җәмийәтниң җиддий мудахилә қилишини вә тәкшүрүшини тәләп қилидиған еғир киризистур.

иккинчи бөлүм: террорлуққа қарши туруш ниқаби

хитай һөкүмити шәрқий түркистандики бастуруш һәрикәтлирини қанунлаштуруш үчүн «террорлуққа қарши туруш» (反恐) вә «әсәбийликни түгитиш» (去极端化) сийасәтлирини дөләтниң қанун-түзүм системисиға киргүзди. хитайниң «террорлуққа қарши туруш қануни» вә шәрқий түркистанда йүргүзүлгән «әсәбийликни түгитиш низами» қатарлиқ һөҗҗәтләрдә аталғулар интайин мүҗмәл вә қәстән кеңәйтилгән болуп, һәрқандақ нормал диний ибадәт, мәдәнийәт ипадиси йаки һөкүмәткә болған наразилиқ асанла «террорлуқ» йаки «әсәбийлик» даирисигә киргүзүветилиду. бу хил сийасий логика хәлқара қанунлардики терроризм ениқлимиси билән пәқәтла мас кәлмәйду, бәлки дөләтниң өз пуқралирини халиғанчә җазалиши үчүн қорал қилип ишлитилмәктә ^[16].

хитай коммунистик партийәсиниң «қаттиқ зәрбә бериш» (严打暴恐活动专项行动) һәрикити әмәлийәттә уйғур вә башқа милләтләрни кәң көләмдә җазалаш машинисидур. бу сийасәт астида, сақал қойуш, айалларниң йағлиқ артиши, исламий исимларни қойуш, һалал йемәкликләрни таллаш, һәтта телефонда чәтәлдики туғқанлири билән сөзлишишму «әсәбийлик» ниң ипадиси дәп бекитилип, лагерларға қамашниң йетәрлик сәвәби қилинди. хәлқара кишилик һоқуқ қануни, болупму «пуқралар вә сийасий һоқуқ хәлқара әһдинамиси» гә асасән, һәр бир инсанниң өз диниға етиқад қилиш вә уни ипадиләш әркинлики бар болуп, хитайниң бу һәрикәтлири хәлқаралиқ мәҗбурийәтләрни очуқ-ашкара дәпсәндә қилғанлиқтур ^[17].

«кәспий маһарәт тәлим-тәрбийә мәркизи» (职业技能教育培训中心) нами астида қурулған җаза лагерлири хитайниң террорлуққа қарши туруш сийаситиниң әң вәһший ипадиси болуп һесаблиниду. австралийә истратегийәлик сийасәт тәтқиқат орни (ASPI) сүний һәмраһ сүрәтлири вә башқа пакитларға асасән, шәрқий түркистанда кәм дегәндә 380 дин артуқ мушундақ җаза лагери барлиқини дәлиллиди. бу лагерлар әмәлийәттә егиз там, тикәнлик сим вә қораллиқ сақчилар тәрипидин қаттиқ қоғдилидиған түрмиләр болуп, хитай һөкүмити дәватқандәк «мәктәп» әмәс. бу йәргә қамалған милйонлиған кишиләр сотниң һечқандақ рәсмий сотлишидин өтмәй туруп сийасий, миллий вә диний сәвәбләр биләнла мәҗбурий тутқун қилинған ^[18].

бу лагерларниң ичидики әһваллар кишиниң әқли-һошини лал қилиду. тирик қалған шаһитларниң вә сиртқа ашкариланған һөкүмәт һөҗҗәтлириниң көрситишичә, лагерларда писхикилиқ вә җисманий қийнаш, меңә йуйуш(洗脑), намәлум дориларни мәҗбурий ичкүзүш, айалларға басқунчилиқ қилиш вә һайванларчә муамилә қилиш әһваллири омумйүзлүк мәвҗут. мәһбуслар һәр күни хитай коммунистик партийәсигә садақитини билдүрүшкә, өзлириниң мәдәнийити вә динидин ваз кечишкә мәҗбурлиниду. бу хил идийәви вә җисманий бастуруш бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң «қийнашқа қарши туруш әһдинамиси» гә пүтүнләй хилап болуп, инсанийәткә қарши җинайәтниң типик дәлилидур ^[19].

хитай һөкүмитиниң лагер системиси қурушидики нәзәрийәви асаси болған «мәркәзлик маарип арқилиқ өзгәртиш» (集中教育转化) сийасити әмәлийәттә пүтүн бир милләтниң өзлүкини йоқитиш оператсийәсидур. хитай даирилири уйғурларниң идийәсини «кесәл» йаки «вирус» дәп атап, уларни карантин қилип «давалаш» керәк, дәп тәшвиқ қилди. бу хил радикал сийасий байанлар 20-әсирдики фашистик түзүмләрниң ирқий тазилаш нәзәрийәлири билән интайин охшишип кетидиған болуп, дөләтниң йәрлик милләтләрни инсан қатарида көрмәйватқанлиқини көрситип бериду. бундақ дөләт тәшкиллигән кәң көләмлик инсан қелипидин чиққан сийасәт, хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимиси рим низамнамисиниң 7-маддисидики ениқлимилар бойичә инсанийәткә қарши җинайәт һесаблиниду ^[20].

террорлуққа қарши туруш ниқаби астида елип берилған йәнә бир еғир җинайәт болса, рәқәмлик вә сүний идрак техникиси арқилиқ йолға қойулған омумйүзлүк назарәт системисидур. «бир гәвдиләштүрүлгән бирләшмә җәң қоманданлиқ суписи» (一体化联合作战平台) арқилиқ, хитай һөкүмити шәрқий түркистан хәлқиниң һәр бир һәрикити, йанфон учурлири, йүз рәсими вә ген учурлирини йиғип, уларниң сийасий «ишәнчликликини» баһалайду. әгәр алгоризм (Algorithm) бир кишини «гуманлиқ» дәп һөкүм қилса, шу киши дәрһал лагерға елип кетилиду. бу хил техникилиқ диктаторлуқ дунйа тарихида көрүлүп бақмиған болуп, асасий кишилик һоқуқ вә шәхсий бихәтәрлик һоқуқлирини айақ-асти қилғанлиқтур ^[21].

хәлқара җәмийәттә, бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комитети ишханиси(OHCHR)    2022-йили елан қилған шәрқий түркистандики кишилик һоқуқ әһвали доклатида, хитайниң райондики террорлуққа вә әсәбийликкә қарши туруш сийасәтлириниң йәрлик милләтләрниң асасий һоқуқлирини еғир дәриҗидә дәпсәндә қиливатқанлиқини, лагерларға қамаш вә җисманий қийнаш қилмишлириниң инсанийәткә қарши җинайәт тәшкил қилиши мумкинликини ениқ көрсәтти. гәрчә бу доклат кечикип елан қилинған болсиму, у хәлқара қанун нуқтисидин хитайниң террорлуққа қарши туруш ниқабини йиртип ташлап, униң сийасәтлириниң хәлқара җәмийәт тәрипидин етирап қилинмайдиғанлиқини испатлап бәрди ^[22].

шуни тәкитләш керәкки, хитайниң «террорлуққа қарши туруш» өлчими хәлқаралиқ өлчәмләрдин пәрқлиниду. бирләшкән дөләтләр тәшкилати терроризмни хәлқара тинчлиқ вә бихәтәрликкә болған һәрикәтлик тәһдит дәп қарайду, әмма хитай болса уни партийәниң һакимийитигә вә ассимилйатсийә сийаситигә баш әгмигән һәрқандақ миллий, мәдәнийәт вә диний пәрқни йоқитишниң қорали қиливалди. бу усул, хәлқара қанун системисидики террорлуққа қарши туруш һәмкарлиқ рамкисини сүйиистемал қилип, зулумни қанунлаштурушқа урунуштин башқа нәрсә әмәс ^[23].

шәрқий түркистанда йүз бериватқан бу системилиқ җинайәтләрни хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимиси тәкшүрүши вә җавабкарлиққа тартиши керәклики нурғунлиған қанунчилар тәрипидин оттуриға қойулмақта. гәрчә хитай рим низамнамисида имза қоймиған болсиму, уйғур соти (Uyghur Tribunal) ға охшаш мустәқил хәлқара сот мәһкимилири көплигән шаһитларниң сөзлири вә һөҗҗәтләргә асаслинип, хитайниң қилмишлириниң тамамән ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт икәнликини муәййәнләштүрди. бу һөкүм хәлқара қанун саһәсидә зор тәсир қозғап, ғәрб әллири парламентлириниң бу қилмишларни ирқий қирғинчилиқ дәп етирап қилишиға түрткә болди ^[24].

демәк, хитай һөкүмитиниң террорлуққа қарши туруш ниқабиға оринип шәрқий түркистанда йүргүзүватқан вәһший сийасәтлири хәлқара қанун алдида һечқандақ қануний асасқа игә әмәс. хәлқара җәмийәт бу ниқабни йиртип ташлап, хитай дөләт аппаратиниң өткүзүватқан бу җинайәтлиригә қарши хәлқара кишилик һоқуқ әһдинамилири вә ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш механизмлирини әмәлий һәрикәткә айландуруши җиддий тәләп қилиниду. әгәр бу җинайәтләр тохтитилмиса, хәлқара кишилик һоқуқ системисиниң абруйи вә қиммити еғир зәрбигә учрайду.

үчинчи бөлүм: рәқәмлик тәшвиқат вә образ қурулмиси

рәқәмлик дәврниң келишигә әгишип, хитай һөкүмити шәрқий түркистандики ирқий қирғинчилиқ җинайәтлирини йошуруш вә хәлқара җәмийәтниң диққитини бураш үчүн, ғайәт зор мәбләғ вә техника күчи сәрп қилип, көп қатламлиқ рәқәмлик тәшвиқат вә образ қурулмисини бәрпа қилди. хитай рәһбәрлики оттуриға қойған «шинҗаң һекайисини йахши сөзләш» (讲好新疆故事) тактикиси, әмәлийәттә партийә дөләт машиниси арқилиқ йасап чиқилған сахта тәшвиқат болуп, райондики вәһимә вә зулумни «гүзәл шинҗаң» (大美新疆) мәнзириси билән йөгәшни мәқсәт қилиду. бу хил системилиқ сахта тәшвиқат усули хәлқара қанундики учур әркинликигә вә һәқиқәтни билиш һоқуқиға еғир бузғунчилиқ қилғанлиқтур ^[25].

хитай дөләт медийалиридин башлап тор чолпанлириғичә болған кәң даирилик тәшвиқат системиси, иҗтимаий таратқу супилирини, болупму довйин (Douyin), тикток (TikTok)  вә шйавхуңшу (Xiaohongshu) қатарлиқ супиларни контрол қилип, шәрқий түркистанниң сүний образини йасап чиқмақта. «тор чолпанлири» (网红) вә иҗтимаий тәсир күчкә игә шәхсләр (Influencers) арқилиқ уйғурларниң аталмиш «бәхтлик, нахша – уссулға маһир вә садақәтмән» икәнликини тәшвиқ қилиш, зулумни аддий көңүл ечиш мәзмунлириға айландуруветиштин ибарәттур. хитайниң бу йумшақ тәшвиқат истратегийәси дөләтниң мәдәнийәт мустәмликичиликиниң интайин хәтәрлик бир йөнилиши болуп, у мәдәнийәтни пәқәтла тамаша вә сийасий тәшвиқат қоралиға айландуруп қойиду ^[26].

иқтисадий мәнпәәт вә сайаһәтчиликни мәркәз қилған бу тәшвиқат һәрикити хитай һөкүмитиниң сахта реаллиқ бәрпа қилишидики муһим васитә болуп қалди. хитай мәтбуатлиридики мақалиләрдә көрситилишичә, «тоғра вә дәл җайида» (精准化) тәшвиқат қилиш сийасити бойичә, тор абонтлириниң һессийатини контрол қилип, миллий кәмситиш вә зулумни йошуруш үчүн мәқсәтлик һалда шәрқий түркистанниң сайаһәт нуқтилири, йемәк-ичмәклири вә тәбиий мәнзирилири зор күч билән базарға селинмақта. бу арқилиқ шәрқий түркистан пәқәтла бир сайаһәт мәркизидәк тәсвирлинип, сийасий җинайәтләр ақлиниду вә тор абонтлириниң сийасий чүшәнчиси қәстән бурмилиниду ^[27].

сахта тәшвиқатни хәлқаралаштуруш үчүн, хитай һөкүмити нурғунлиған чәтәллик син көрүнүш ишлигүчилири (Vloggers), мухбирлар вә дипломатларни алдин пиланланған вә алаһидә орунлаштурулған сайаһәтләргә тәшкиллиди. булар дөләт тәййарлап бәргән сенарийә бойичә мәдһийә оқуп, ғәрб медийалири вә кишилик һоқуқ органлириниң доклатлирини «йалған» дәп қарилашқа селинди. бу һәрикәтләр бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә кишилик һоқуқ алий комитетиниң доклатиға зит болуп, хәлқара җәмийәтни қаймуқтуруп, ирқий қирғинчилиқни хәлқаралиқ сорунларда йошурушни мәқсәт қилған дөләт дәриҗилик йалғанчилиқтур ^[28].

рәқәмлик медийада кәң тарқалған тор йумурлири (网络热梗) вә қисқа синлар, мәсилән «нан тили» (馕言文) қатарлиқлар, уйғур тили вә мәдәнийитини мәсхирә қилиш вә чәткә қеқиш түсини алған. бу хил аталмиш көңүл ечиш мәзмунлири әмәлийәттә көп санлиқ хитай миллитиниң аз санлиқ милләтләргә болған үстүнлүк туйғуси вә мәдәнийәт ассимилйатсийәсини гәвдиләндүридиған болуп, уйғурларниң өз мәдәнийити вә тилидики һәқиқий ипадиләш бошлуқиниң дөләт тәрипидин боғуп ташланғанлиқини көрситиду. хәлқара мәдәнийәт һоқуқи қоғдаш пиринсиплири бойичә қариғанда, бир милләтниң мәдәнийитини қәстән сүнийләштүрүш вә һәҗвиләштүрүш (Caricaturization)  шу милләтниң кимликигә қилинған һақарәттур ^[29].

хитай таратқулири, болупму сиртқа йүзләнгән хәлқаралиқ телевизийә торлири (мәсилән, CGTN), давамлиқ түрдә ғәрб тәтқиқатчилирини вә органлирини һуҗум нишани қилип кәлмәктә. улар адрийан зенз вә австралийә истратегийәлик сийасәт тәтқиқат орни қатарлиқларни «йалғанчилар» вә «империйализмниң қорали» дәп әйибләп, хитайниң хәлқара сәһнидики сийасий образини ақлашқа тиришмақта. бирақ, бу хил учур һуҗуми (Information warfare) әмәлий пакитларни өзгәртәлмәйдиған болуп, у пәқәтла хитайниң сөз әркинлики вә илмий тәтқиқат әркинликигә болған дүшмәнлик позитсийәсини ашкарилайду ^[30].

йәнә бир җәһәттин, хитайниң «мәдәнийәтни заманивилаштуруш» баһаниси билән уйғурларниң өрп-адәтлирини пәқәтла сәһнә сәнитигә айландуруветиши хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаттиқ тәнқидигә учриди. йәрлик хәлқниң өз дини вә мәдәнийитини күндилик һайатида әркин йашаш һоқуқи тартивелинған бир шараитта, уйғур муқами, мәшрәпкә охшаш мәдәнийәт мираслирини бирләшкән дөләтләр тәшкилати маарип, илим-пән вә мәдәнийәт тәшкилати (UNESCO) да көз бойамчилиқ үчүн ишлитиш, мәдәнийәт мираслирини қоғдаш әмәс, бәлки уни сийасий йалғанчилиқниң қорали қилиштур ^[31].

рәқәмлик супилар арқилиқ елип бериливатқан бу сахта тәшвиқатларниң йәнә бир хәтәрлик тәрипи шуки, у шәрқий түркистан ичидики хәлқни авазсиз қилип қойди. чәтәлдики уйғурларниң өз аилә-тавабиатлириниң әһвалини билиши пүтүнләй чәкләнди, хәлқаралиқ алақә торлири үзүп ташланди. бу хил учур қамили, йәни «төмүр сепил» вә дөләт монопол қилған бир тәрәплимә учур тарқитиш, кишилик һоқуқ хитабнамисиниң 19-маддисидики учурға еришиш вә тарқитиш әркинликигә қилинған әң еғир таҗавузчилиқ һесаблиниду ^[32].

шуниң билән биргә, хитайниң чәтәлләрдики, йәни ғәрб дөләтлири, оттура шәрқ вә оттура асийа дөләтлиридики әлчиханилири вә дипломатлири арқилиқ елип бериватқан тәшвиқатлири хәлқара мунасивәттә йеңи бир дәриҗидики тәшвиқат урушини кәлтүрүп чиқарди. хитай дипломатлириниң аталмиш « җәң бөриси дипломатийәси» (战狼外交) арқилиқ һәқиқәтни ашкарилиған дөләтләр вә шәхсләргә қиливатқан шәхсий һуҗумлири, дөләт дәриҗилик дипломатийәниң қанчилик төвән сәвийәгә чүшүп қалғанлиқиниң вә қирғинчилиқни йошуруш үчүн һәрқандақ рәзилликтин йанмайдиғанлиқиниң көрүнүшидур^[33].

йиғинчақлиғанда, хитайниң рәқәмлик тәшвиқат вә образ қурулмиси хәлқара җәмийәтни алдаш, дөләт ичидики хәлқләрниң меңисини йуйуш вә қирғинчилиқ җинайитини хәлқара сәһнидә нормаллаштурушни нишан қилған мурәккәп вә системилиқ дөләт терроризминиң бир қисмидур. хәлқара җәмийәт вә таратқу көзәткүчилири чоқум бу сүний йаритилған «гүзәл шинҗаң» пәрдисини ечип ташлап, униң арқисидики зулум вә қанлиқ реаллиқни дунйаға ашкарилаштики мәсулийитини толуқ ада қилиши керәк.

төтинчи бөлүм: мәҗбурий әмгәк вә хәлқара қанун

хитай һөкүмити шәрқий түркистанда йүргүзүватқан мәҗбурий әмгәк түзүми, дөләт йетәкчиликидики заманиви қуллуқ түзүминиң әң вәһший нусхисидур. «намратлиқтин қутулдуруш өткилигә һуҗум қилиш» (脱贫攻坚) вә «ешинча әмгәк күчлирини йөткәп ишқа орунлаштуруш» (富余劳动力转移就业) дегән аталғулар астида, милйонлиған уйғур вә башқа милләт йашлири мәҗбурий һалда өз йуртидин айрилип, район ичи вә хитайниң ичкири өлкилиридики завут-фабрикиларға сүргүн қилинип әмгәккә селинмақта. бу хил һәрикәт хәлқара әмгәкчиләр тәшкилати (ILO) ниң мәҗбурий әмгәкни мәни қилиш тоғрисидики 29- вә 105- номурлуқ әһдинамилиригә еғир дәриҗидә хилаптур ^[34].

шефилд халлам университети (Sheffield Hallam University) елан қилған «пахтини ақлаш» (Laundering Cotton) мавзулуқ доклатида көрситилишичә, хитайниң пахта вә тоқумичилиқ санаити асасән шәрқий түркистандики мәҗбурий әмгәккә тайинидиған болуп, дунйа тоқумичилиқ санаити тәминләш зәнҗиригә сиңип кирип, ғәрбтики нурғунлиған даңлиқ маркиларниң истемалчилирини өз җинайитигә васитилик һалда шерик қилип қоймақта. дөләтниң мәҗбурлиши билән елип бериливатқан бу әмгәк, әмәлийәттә лагердин чиққан вә лагерға кириш тәһдити астида қалғанларни иқтисадий вә сийасий җәһәттин қул қилиш механизми болуп һесаблиниду ^[35].

хәлқара қанун вә сода риқабити нуқтисидин елип ейтқанда, дөләт мәҗбурлиған қуллуқ әмгикигә тайинип мәһсулат ишләпчиқириш дунйа сода тәшкилати (WTO) ниң адил сода пиринсиплириға тамамән зит келиду. мәҗбурий әмгәк арқилиқ ишләпчиқириш тәннәрхини төвәнлитиш вә хәлқара базарда риқабәт күчигә еришиш әхлақсизлиқ болупла қалмай, бәлки хәлқара сода қанунлириға вә кишилик һоқуқ өлчәмлиригиму еғир хилаплиқ қилғанлиқтур. шу сәвәбтин, америка һөкүмити «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни» (UFLPA) ни мақуллап, шәрқий түркистандин кәлгән барлиқ мәһсулатларни «мәҗбурий әмгәктә ишләпчиқирилған» дәп пәрәз қилиш түзүмини орнатти. бу қанун хәлқара сода системисида инсан һоқуқини қоғдашниң муһим бир қәдими болуп қалди ^[36].

бу хил мәҗбурий әмгәкни чәкләш тәдбирлири «гатт» (GATT) келишиминиң 20-маддиси (a) тармиқидики «аммиви әхлақ мустәснаси» (Public Morals Exception) ға тамамән уйғун келиду. хәлқара җәмийәт вә дөләтләр қуллуқ вә мәҗбурий әмгәккә четишлиқ мәһсулатларни рәт қилиш арқилиқ өзлириниң аммиви әхлақи вә қиммәт қаришини қоғдаш һоқуқиға игә. хитайниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан бу рәзил қилмишлириға қарши дунйави көләмдики иқтисадий җаза тәдбирлирини қоллиниш дунйа сода қанунлириниң роһиға йүзтура уйғун келидиған қануний вә әхлақий һәрикәттур ^[37].

лекин, хитай һөкүмити өзиниң тәминләш зәнҗирини қәстән йошуруп, шәрқий түркистанниң пахтисини вә башқа хам әшйалирини башқа өлкиләргә йөткәп андин чәтәлгә експорт қилиш тактикисини қолланмақта, шундақла вийетнам, бенгал қатарлиқ үчинчи дөләтләр арқилиқ хәлқара базарға сиңип киришкә урунмақта. бу хил алдамчилиқ усуллири хәлқаралиқ ширкәтләрни вә назарәт органлирини техиму қаттиқ болған тәминләш зәнҗирини тәкшүрүш механизмини (Due Diligence) бәрпа қилишқа мәҗбурлайду. нурғунлиған даңлиқ хәлқаралиқ маркилар өз тәминләш зәнҗиридин шәрқий түркистанни чиқирип ташлашни рәт қилса, уларму хәлқара қанун вә әхлақ соти алдида инсанийәткә қарши җинайәткә шерик болғанлиқ билән әйиблиниду ^[38].

мәҗбурий әмгәк арқилиқ хитай пәқәтла иқтисадий мәнпәәткә еришип қалмай, бәлки уйғур аилилирини парчилап, йашларни өз йуртидин, ата-анисидин вә мәдәнийәт муһитидин айриветишни ишқа ашурмақта. мәҗбурий әмгәк пәқәтла әмгәк күчини експлататсийә қилиш болуп қалмастин, у шәрқий түркистан хәлқини мәдәнийәт вә иҗтимаий җәһәттин вәйран қилиш истратегийәсиниң бир һалқиси. хәлқара җәмийәт, болупму демократик дөләтләр, хәлқаралиқ әмгәк қанунлирини вә кишилик һоқуқ қиммәт қаришини қоғдаш үчүн, хитайниң бу системисини пүтүнләй чәкләп, мәҗбурий әмгәккә четишлиқ барлиқ хитай ширкәтлиригә иқтисадий җаза йүргүзүши шәрт.

бәшинчи бөлүм: җуғрапийәлик сийасәт вә қошна дөләтләр

шәрқий түркистан, хитайниң җуғрапийәлик сийасәт истратегийәсидә, болупму «бир бәлбағ бир йол» (一带一路) тәшәббусида ғайәт зор истратегийәлик орунға игә. хитай өзиниң асийа, йавропа вә оттура шәрққә қилидиған иқтисадий вә сийасий кеңәймичиликидә, шәрқий түркистанни көврүк қилип ишләтмәктә. бу ғайәт зор ташқи кеңәймичилик пиланиниң оңушлуқ болуши үчүн, хитай шәрқий түркистанда һәрқандақ бир ички қаршилиқ күчиниң болмаслиқини, йәни мутләқ «муқимлиқ» ни тәләп қилиду. дәл мушу хил геополитикилиқ еһтийаҗ йәрлик хәлқләрниң йоқитилиши вә қирғин қилинишиға биваситә сәвәб болди ^[39].

оттура асийа дөләтлири, хусусән қазақистан вә қирғизистан шәрқий түркистан билән чегра, мәдәнийәт вә милләтдашлиқ җәһәттин зич бағланған болуп, бу хитайниң диққитини вә әндишисини қозғап кәлгән районлардур. хитай һөкүмити бу дөләтләрниң сийасий вә иқтисадий системилириға ғайәт зор мәбләғ селип, уларниң сүкүт қилишини сетивалди. оттура асийа һөкүмәтлири хитайниң бесими вә иқтисадий париси алдида шәрқий түркистандики қирғинчилиққа аваз чиқиралмайла қалмастин, бәлки хитай даирилириниң қазақ, қирғиз қатарлиқ милләтләрни лагерға ташлишиғиму көз йумди ^[40].

хитай таратқулири, русийә вә оттура асийа мәтбуатлирини контрол қилишқа қаттиқ күч чиқирип, шәрқий түркистан тоғрисида сүний, иҗабий вә йалған байанларни йаратти. мәсилән, русийәдики хитайға майил һөкүмәт медийалири шәрқий түркистандики сийасәтләрни хитайниң террорлуққа қарши күришидики «мувәппәқийәт» дәп махтап, ғәрбниң ирқий қирғинчилиқ тоғрисидики һәққаний авазлирини «йалған-йавидақ» сөзләр дәп тәшвиқ қилди. хитай билән русийә мәтбуатлири арисидики бу хил маслишиш, йәршари характерлик диктаторлар иттипақиниң шәкилләнгәнликини вә инсанийәт қиммәт қаришиға қилинған дунйави хирисни көрситип бериду ^[41].

йәнә бир җәһәттин, хитай «йеңи пантүркизм» (新泛突厥主义) дегән ойдурма тәһдит сигналини йаритип, өзиниң бастуруш сийасәтлирини қанунлаштурушқа урунмақта. хитай тәтқиқатчилири түрк дөләтлири тәшкилати вә башқа районлуқ тил-мәдәнийәт һәмкарлиқлирини дөләт бихәтәрликигә кәлгән тәһдит дәп көптүрүп тәшвиқ қилип, ичкиридә миллий кәмситишни күчәйтсә, ташқирида оттура асийа вә түркийә билән болған мунасивәтләрдә «бөлгүнчиликкә қарши туруш» баһанисида һәмкарлиқ тәләп қилмақта. бу хил геополитикилиқ механизм, хитайниң райондики түркий милләтләрни йоқитиш оператсийәсиниң хәлқаралиқ ниқабидур ^[42].

оттура асийадики бир қисим мустәқил медийалар хитайниң зулумини ашкарилашқа тиришқан болсиму, һөкүмәтниң қаттиқ бесими астида уларниң авази боғуп ташланди. шәрқий түркистандики қазақ вә қирғизларниң лагердин қечип қутулуп чиққан шаһитлириниң авазлири вә бәргән гуваһлиқлириму, хитайниң қошна дөләтләргә қилған дипломатик бесими сәвәбидин көпинчә һалларда сәл қаралди. бу хил әһвал, хәлқара җәмийәттики иқтисадий мәнпәәт билән кишилик һоқуқ қиммәт қариши оттурисидики тоқунушниң әң реал көрүнүши болуп, хитайниң «қәрз тузиқи» дипломатийәсиниң қанчилик рәзил икәнликини испатлайду ^[43].

шуңлашқа, хитайниң шәрқий түркистандики қирғинчилиқини пәқәт бир ички сийасәт дәп чүшиниш зор бир хаталиқтур. хитайниң бу қилмишлири пүткүл оттура асийа вә униңдин һалқиған хәлқара тинчлиқ, бихәтәрлик вә кишилик һоқуқ системисиға биваситә тәһдит елип кәлмәктә. хәлқара җәмийәт хитайниң геополитикилиқ қистақлириға баш әгмәй, кишилик һоқуқ хитабнамисиниң түп пиринсиплирини қоғдаш вә шәрқий түркистан мәсилисидә бирликкә келип хитайға бесим ишлитиш мәсулийитини үстигә елиши керәк.

хуласә

йуқирида елип берилған байанлар көрситип туридуки, хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан сийасәтлири аддий бир ассимилйатсийә йаки муқимлиқ сақлаш һәрикити болмастин, бәлки хәлқара қанун вә кишилик һоқуқ әһдинамилиридә бәлгиләнгән, милләтниң физикилиқ, мәдәнийәт вә бийологийәлик мәвҗутлуқини түптин йоқитишни мәқсәт қилған системилиқ ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәттур. хитайниң «муқимлиқ», «террорлуққа қарши туруш» вә «иқтисадий гүллиниш» дегәндәк сийасий шоарлири пәқәт бу җинайәтләрни йошурушниң ниқабидур.

мәвҗут хәлқара қанун системиси, гәрчә қирғинчилиқниң алдини елиш вә җазалашни нишан қилған болсиму, хитайдәк қудрәтлик вә хәлқара органларда рәт қилиш һоқуқиға (Veto Power)  игә дөләтләрниң дөләт һамийлиқидики қирғинчилиқиға тақабил турушта наһайити аҗиз келиватиду. бирләшкән дөләтләр тәшкилати қармиқидики органларниң вә бәзи ислам дөләтлириниң иқтисадий бесим астида хитайға майил позитсийәдә болуши инсанийәт қиммәт қаришиниң еғир мәғлубийити һесаблиниду. уйғур сотидәк мустәқил органлар чиқарған һөкүмләр бу бошлуқни толдурушта актип рол ойниған болсиму, уларниң қануний иҗра күчиниң болмаслиқи чоң бир тосалғудур.

бу киризисни һәл қилиш үчүн, хәлқара җәмийәт пәқәтла әйибләш йаки байанат елан қилиш билән чәклинип қалмастин, омумйүзлүк қобул қилинған универсал башқуруш һоқуқи (Universal Jurisdiction) ни қоллинип, хитайниң қирғинчилиққа қатнашқан йуқири дәриҗилик әмәлдарлирини хәлқара сот алдиға тартиши лазим. шуниң билән биргә, ғәрб дөләтлири вә барлиқ әркин базарлар «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни» гә охшаш иқтисадий җазаларни кәң көләмдә йүргүзүп, дунйа тәминләш зәнҗирини қуллуқ әмгикидин үзүл-кесил тазилиши керәк.

ахирида, шуни тәкитләш керәкки, шәрқий түркистан хәлқи баштин кәчүрүватқан бу системилиқ қирғинчилиқ пәқәтла уйғур миллитиниң киризиси болупла қалмай, бәлки иккинчи дунйа урушидин кейин қурулған дунйави кишилик һоқуқ қурулмисиниң асасиға қилинған әң чоң синақтур. әгәр бу қирғинчилиқ тосуп қелинмиса, келәчәктә дунйаниң һәрқайси җайлиридики мустәбит түзүмләрму хитайниң бу «үлгиси» ни дорап өз хәлқигә йүргүзиду. шуңа, шәрқий түркистанниң мәвҗутлуқини қоғдаш, пүткүл инсанийәтниң виҗданини вә ортақ әхлақий қиммәт қаришини қоғдаш билән баравәрдур.

пайдиланмилар:

1. Congressional-Executive Commission on China (CECC). (2022, November 16). “Population Control Report.”
2. Amnesty International. (2025, February 6). “China: Still no accountability for crimes against humanity in Xinjiang.”
3. Australian Strategic Policy Institute (ASPI). (2020, September 24). “Exploring Xinjiang’s detention system.”
4. Zenz, A. (2020, July 1). “Sterilizations, IUDs, and Mandatory Birth Control: The CCP’s Campaign to Suppress Uyghur Birthrates in Xinjiang.” Jamestown Foundation.
5. Uyghur Tribunal. (2021, December 9). “Darren Byler: Negative Eugenics, Sexual Violence and Involuntary Surveillance.”
6. Australian Strategic Policy Institute (ASPI). (2020, September 24). “Sterilizations and Mandatory Birth Control in Xinjiang.”
7. Byler, D., Franceschini, I., & Loubere, N. (Eds.). (2022, February 1). Xinjiang Year Zero. ANU Press.
8. Uyghur Human Rights Project (UHRP). (2023, April 27). “The Complicity of Heritage: Cultural Heritage and Genocide in the Uyghur Region.”
9. Ruser, N., et al. (2020, September 24). “Cultural Erasure: Tracing the Destruction of Uyghur and Islamic Spaces in Xinjiang.” ASPI.
10. Xinjiang Documentation Project. (2020, May 15). “Academic Publications.” University of British Columbia.
11. MDPI. (2020, July 17). “The Uyghur Minority in China: A Case Study of Cultural Genocide.” Laws.
12. Millward, J., & Peterson, D. (2020, September 1). “China’s system of oppression in Xinjiang: How it developed and how to curb it.” Brookings Institution.
13. Sheffield Hallam University. (2021, November 1). “Laundering Cotton: How Xinjiang Cotton is Obscured in International Supply Chains.”
14. Byler, D. (2022, July 1). “Terror Capitalism: Uyghur Dispossession and Masculinity in a Chinese City.” China Perspectives.
15. Human Rights Watch. (2021, April 19). “‘Break Their Lineage, Break Their Roots’: China’s Crimes against Humanity Targeting Uyghurs.”
16. Bacon, E. (2024, January 15). “The Link Between Trade and Human Rights: Combating Human Rights Abuses in Xinjiang.” Georgetown Law Journal.
17. Asia-Pacific Centre for the Responsibility to Protect. (2020, December 1). “Genocide and Crimes Against Humanity in Xinjiang? Applying the Legal Tests.”
18. ASPI Xinjiang Data Project. (2020, September 24). “Map.”
19. Al Jazeera. (2020, September 24). “China running 380 detention centres in Xinjiang: Researchers.”
20. 維基百科. (2020, May 1). “新疆再教育營.” 自由的百科全書.
21. Lee, M., & Yazici, E. (2023, June 22). China’s Surveillance and Repression in Xinjiang. Cambridge University Press.
22. United Nations. (2022, August 31). “OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region.”
23. Human Rights Watch. (2025, January 15). “World Report 2025: China.”
24. Mitchell, S. M., & Walling, C. B. (2022, May 1). “The Uyghur Tribunal Judgment.” International Association of Genocide Scholars.
25. UN Office of the High Commissioner for Human Rights. (2025, February 1). “UN experts urge China to end repression of Uyghur and cultural expression of minorities.”
26. Taylor & Francis. (2024, March 12). “The aesthetics and imaginaries of Uyghur heritage, Chinese Tourism, and the Xinjiang dance craze.”
27. Uyghur Human Rights Project (UHRP). (2021, May 13). “The Disappearance of Uyghur Intellectual and Cultural Elites: A New Form of Eliticide.”
28. Human Rights Watch. (2025, January 15). “Chinese Government Threatens Academic Freedom in the UK.”
29. Harris, R. (2022, October 1). “Uyghur Heritage under China’s ›Antireligious Extremism‹ Campaigns.” Getty Publications.
30. UK Parliament. (2022, February 1). “Hansard: Uyghur Tribunal Judgment.”
31. Harris, R. (2022, October 1). “Uyghur Heritage under China’s ›Antireligious Extremism‹ Campaigns.” Getty Publications (Repeated).
32. Council on Foreign Relations. (2025, January 20). “China’s Repression of Uyghurs in Xinjiang.”
33. Xinjiang Documentation Project. (2020, September 24). “新疆拘禁营是一个全球性问题.” University of British Columbia.
34. Sheffield Hallam University. (2021, November 1). “Forced Labour Reports.”
35. Sheffield Hallam University. (2021, November 1). “Laundering Cotton: How Xinjiang Cotton is Obscured in International Supply Chains.” (Repeated).
36. Bacon, E. (2024, January 15). “The Link Between Trade and Human Rights: Combating Human Rights Abuses in Xinjiang.” Georgetown Law Journal (Repeated).
37. Business & Human Rights Resource Centre. (2024, May 1). “SHU Helena Kennedy Centre for Intl Justice revises report.”
38. Leigh Day. (2025, January 20). “Sheffield Hallam ends research ban on forced labour in China.”
39. 中华人民共和国国务院新闻办公室. (2025, September 21). “新时代党的治疆方略的成功实践.” 《人民日报》.
40. 孙磊、郑喆. (2026, January 15). “新疆形象在俄罗斯的传播及其对策研究.” 《克拉玛依学刊》 2026年第1期.
41. 孙磊、郑喆. (2026, January 15). “新疆形象在俄罗斯的传播及其对策研究.” 《克拉玛依学刊》 2026年第1期 (Repeated).
42. 侯延昶、孟辉、王旭. (2026, January 1). ““新泛突厥主义”泛起背景下我国反恐对策研究.” 《云南警官学院学报》 2026年第1期.
43. 林梅、王尧、张新友. (2026, January 15). “新疆形象在吉尔吉斯斯坦的传播及其对策研究.” 《克拉玛依学刊》 2026年第1期.
44.