түркистан вақит гезити, 2026-йили 5-апрел: хитай дөләт таратқулири вә хәлқаралиқ хәвәрләргә асасланғанда, илгири шәрқий түркистанда партийә секретари болуп вәзипә өтигән хитай коммунистик партийәсиниң йуқири дәриҗилик әмәлдари ма шиңрүй (马兴瑞) чириклик вә башқа интизамға хилаплиқ қилиш җинайити гумани билән тәкшүрүлүшкә башлиған.
хәлқаралиқ таратқуларниң хитай дөләт игиликидики шинхуа агентлиқини нәқил қилип хәвәр қилишичә, ма шиңрүй даириләр тәрипидин «еғир интизам вә қанунға хилаплиқ қилиш» дәп тәсвирләнгән қилмишлири сәвәбидин тәкшүрүлмәктә. хитайниң сийасий системисида бу хил сөз-ибариләр адәттә коммунистик партийәниң ички интизам тәкшүрүш органлири тәрипидин бир тәрәп қилинидиған чириклик йаки хизмәттә сәл қараш әйибләшлирини көрситиду.
ма шиңруй 2021-йилидин 2025-йилиғичә шәрқий түркистанниң хитай коммунистик партийә комитети секретари болуп вәзипә өтигән. бу вәзипә хитай һөкүмити рәсмий һалда «шинҗаң уйғур аптоном райони» дәп атайдиған райондики әң йуқири сийасий мәнсәп һесаблиниду.
ма шиңруйниң вәзипә өтәш муддитидә район хитайниң уйғурлар вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләргә қаратқан сийасәтлири сәвәбидин хәлқаралиқ талаш-тартишниң мәркизидә туруп кәлди. өткән он йилда тәтқиқатчилар, һөкүмәтләр вә кишилик һоқуқ тәшкилатлири тәрипидин елан қилинған нурғунлиған доклатларда райондики кәң көләмлик тутқун қилиш, мәҗбурий әмгәк дәвалири, мәдәнийәт чәклимилири вә кәң даирилик назарәт қилиш тәдбирлиригә болған әндишиләр оттуриға қойулған иди.
хитай даирилири бу сийасәтләрни террорлуққа вә диний әсәбийликкә қарши туруш, шуниң билән биргә кәспий маарип вә тәрбийә билән тәминләш тиришчанлиқиниң бир қисми дәп тәсвирләп изчил түрдә ақлап кәлди. шундақ болсиму бир қанчә ғәрб һөкүмәтлири вә хәлқаралиқ кишилик һоқуқ тәшкилатлири бу сийасәтләрни инсанийәткә қарши җинайәт йаки бәзи әһвалларда уйғурларға қаритилған ирқий қирғинчилиқ дәп сүпәтлиди. бейҗиң бу әйибләшлирини рәт қилди.
уйғур мусулманлирини өз ичигә алған аз санлиқ милләтләрниң көп санда тәнқидчиләр «тутқун лагери» дәп тәсвирлигән орунларда тутуп турулуватқанлиқи һәққидики хәвәрләрдин кейин районға болған хәлқаралиқ диққәт техиму күчәйди. хитай әмәлдарлири бу мәркәзләрниң әсәбийликни түгитиш вә кәспий тәрбийәләш пиланиниң бир қисми икәнликини ейтти. 2021-йилиға кәлгәндә, йәни ма шиңруй районлуқ партком секретарлиқ вәзиписини тапшурувалған мәзгилләрдә, хитай даирилири бу әслиһәләрниң көпинчисиниң тақалғанлиқини байан қилди.
бу байанатларға қаримай тәтқиқат гуруппилири вә таратқуларниң тәкшүрүшлири бәзи сабиқ тутқун қилиш орунлириниң кейинчә түрмә типидики әслиһәләргә өзгәртилгәнликини көрсәтти. мухбирлар вә тәтқиқатчилар тәрипидин тилға елинған ашкариланған һөҗҗәтләр вә доклатларда йәнә миңлиған уйғурларниң бәзи мутәхәссисләр сийасий ғәрәз дәп тәсвирлигән әйибләшләр билән узун муддәтлик қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқи қәйт қилинди.
ма шиңруй йәнә хитай коммунистик партийәси мәркизий комитетиниң әзаси болуп, илгири хитай сийасий системисида бир қанчә йуқири дәриҗилик вәзипиләрни өтигән. у районға рәһбәрлик қилиштин бурун гуаңдуң өлкисиниң муавин партком секретари вә дөләтлик миллий ишлар комитетиниң мудири қатарлиқ йуқири дәриҗилик вәзипиләрни өтигән.
ма шиңруйниң орниға 2025-йили ийулда чен шйавҗйаң районлуқ партком секретари болуп тәйинләнди. рәһбәрлик өзгиришигә мунасивәтлик тәпсилатлар у чағда ашкара чүшәндүрүлмигән иди.
нөвәттики тәкшүрүш адәттә хитай җумһур рәис ши җинпиңниң рәһбәрликидә башланған кәң көләмлик чирикликә қарши туруш һәрикитиниң бир қисми дәп қаралмақта. бу һәрикәт өткән он йилда хитай сийасий вә һәрбий системисидики нурғунлиған йуқири дәриҗилик әмәлдарларниң тәкшүрүлүшигә вә интизам җазасиға тартилишиға сәвәб болди.
тәһлилчиләр хитайдики бундақ тәкшүрүшләрниң һәм қануний һәм сийасий тәсири болидиғанлиқини, чүнки коммунистик партийәниң ички интизам тәкшүрүш җәрйаниниң адәттә рәсмий җинайи ишлар сот мәһкимисидики җәрйанлардин бурун елип берилидиғанлиқини қәйт қилишмақта.
һазирчә ма шиңруйниң конкрет қайси әйибләшләргә дуч кәлгәнлики йаки тәкшүрүшниң хитай рәһбәрлик қатлимидики сийасий вәзийәткә қандақ тәсир көрситидиғанлиқи ениқ әмәс. тәкшүрүшниң илгирилишигә әгишип техиму көп тәпсилатларниң ашкарилиниши күтүлмәктә.
