тәһрири: д. абдуреһим дөләт

уйғур тәтқиқат институти, 2026-йили 9-апрел

«Monthly Review»  (айлиқ обзор) журнилиниң 2026-йили апрел санида елан қилинған, виҗай прашад вә тиңс чак имзасидики «‹уйғур ирқий қирғинчилиқи› идийәси вә шинҗаң реаллиқи» намлиқ мақалә, қаримаққа академик вә обйектип анализ түсини алғандәк көрүнгини билән, маһийәттә хитай коммунистик партийәсиниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан дөләт террори, мисли көрүлмигән дәриҗидики ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтлирини йошурушни мәқсәт қилған пиланлиқ, системилиқ дөләт тәшвиқатиниң бир парчисидур. мәзкур мақалидә апторлар шәрқий түркистандики милйонлиған инсанниң тутқун қилинип йиғивелиш лагерлириға қамилишини, системилиқ мәҗбурий әмгәккә селинишини, мәҗбурий туғут чәкләш сийасәтлири арқилиқ елип бериливатқан бийологийәлик қирғинчилиқни, шундақла тарихий мәсчитләр вә мазарларниң түзләп ташлинишини пүтүнләй инкар қилишқа, уни хәлқара империйализмға қарши туруш вә аталмиш «тәрәққийат» ниқаби билән ақлашқа урунған. бу хил пакит бурмилаш қилмиши хәлқара академийә вә кишилик һоқуқ саһәсиниң әқәллий өлчәмлиригиму хилап болуп, биз бу рәддийә мақалимиздә мәзкур апторларниң хитай дөләт капитали билән болған йошурун мәнпәәт зәнҗирини ашкарилаймиз һәмдә хәлқаралиқ мустәқил тәкшүрүш доклатлири, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң һөҗҗәтлири вә хитай һөкүмитиниң өзиниң мәнбәләригә асаслинип туруп, уларниң бимәнә дәвалирини бир-бирләп ағдуруп ташлаймиз [1].

1. апторларниң йошурун арқа көрүнүши вә хитай тәшвиқат тори

мақалә апторлиридин бири болған виҗай прашад пәқәтла бир мустәқил тарихчи вәйаки анализчи әмәс, бәлки күчлүк идеологийәлик арқа көрүнүшкә вә хитай дөләт аппаратлири билән биваситә алақигә игә бир сийасий шәхстур. у әмәлийәттә дунйави миқйаста хитай коммунистик партийәсиниң сийасий байанлирини тәшвиқ қилидиған «үч қитә иҗтимаий тәтқиқат институти» ниң иҗраийә мудиридур. шуниң билән биргә, у хитайдики хәлқ университетиға қарашлиқ, биваситә хитай маарип министирлиқи вә бейҗиң шәһәрлик һөкүмәт билән қойуқ алақиси бар болған «чуңйаң пул-муамилә тәтқиқат йурти» ниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси сүпитидә вәзипә өтәйду. йәнә бир аптор тиңс чак болса мәзкур институтниң сәнәт йетәкчиси, шундақла бейҗиңдики чиңхуа университетиниң доктор аспиранти болуп, хитай сийаситини чәт әлләргә тәшвиқ қилидиған «дуңшең хәвәрлири» намлиқ хәлқаралиқ торниң йадролуқ қурғучилиридин бири һесаблиниду. бу икки шәхс өзиниң дунйадики езилгән синипларниң авазини йаңритидиғанлиқини дәва қилсиму, әмәлийәттә хитай һакимийитиниң мустәбит сийасәтлирини ақлаш үчүн марксизм пәлсәписи вә империйализмға қарши туруш идийәлирини сүйистемал қилмақта [2].

бу икки шәхс рәһбәрлик қиливатқан «үч қитә иҗтимаий тәтқиқат институти» ниң арқисида ғайәт зор вә мурәккәп бир йошурун мәбләғ тори мәвҗут болуп, бу әһвал уларниң тәтқиқат мустәқиллиқини пүтүнләй йоққа чиқириду. америка қошма иштатлири авам палатаси, нйу йорк вақти гезити қатарлиқ мустәқил тәкшүрүш органлириниң йеқинқи ашкарилишичә, бу институт хитайниң шаңхәй шәһиридә турушлуқ америкалиқ милйардер невил рой сиңхам башчилиқидики малийә системиси тәрипидин күчлүк мәбләғ билән тәминлиниду. сиңхам хитай дөләтлик тәшвиқат аппаратлири билән биваситә һәмкарлишидиған болуп, у өзиниң ғайәт зор байлиқини дунйаниң һәрқайси җайлиридики, җүмлидин америкидики аталмиш «солчил» тәшкилатларға вә органларға йөткәш арқилиқ уларни хитайниң мәнпәәти үчүн сөзлитиду. техиму муһими, сиңхам шаңхәйдә хитайниң хәлқара образини йахшилашни мәқсәт қилған «маку гуруһи» намлиқ тәшвиқат ширкити билән бир ишханини ортақ ишлитидиған болуп, бу ширкәт виҗай прашадниң институти билән милйонлиған долларлиқ «тәтқиқат вә тәрҗимә» тохтамлирини түзигән [3].

шуңлашқа, «Monthly Review»  журнилида елан қилинған бу мақалә пәқәтла бир академик муназирә болмастин, бәлки көп миқдардики мәбләғ селинған дөләт дәриҗилик йалғанчилиқ вә сийасий сиңдүрмичилик һәрикитиниң бир ипадисидур. апторлар өз мақалисидә хәлқаралиқ мустәқил тәтқиқатчиларни, җүмлидин адрийан зенз қатарлиқ алимларни «оңчил ашқун» вә «америка мәркизий истихбарат идарисиниң қорали» дәп мәқсәтлик қарилайду, әмма өзлириниң биваситә хитай дөләт капитали тәрипидин беқиливатқанлиқини вә бейҗиңниң сийасий йөнилишини хәлқаралаштуруш вәзиписини өтәватқанлиқини қәстән йошуриду. әгәр һәқиқий академик обйектиплиқ тәләп қилинса, улар әң аввал өзлириниң малийә мәнбәсини вә хитай һөкүмити билән болған тиҗарий вә идеологийәлик тохтамлирини ашкарилиши керәк иди. бундақ бир йалланма тәшвиқат ториниң шәрқий түркистандики қирғинчилиқни инкар қилиши уларниң инсаний виҗданини йоқатқанлиқини толуқ көрситип бериду [4].

2. «террорлуққа қарши туруш» ниқаби астидики йиғивелиш лагерлири вә дөләт террори

виҗай прашад вә тиңс чак өз мақалисидә хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистанда йүргүзүватқан вәһший бастурушлирини ноқул һалда ғәрбниң аталмиш ашқунлуқ вә террорлуқ тәһдитигә қарши елип барған қанунлуқ һәрикити дәп ақлашқа уруниду. һалбуки, бу хитай дөләтлик ахбарат ишханиси чиқарған ақ ташлиқ китаблардики баһаниләрниң қуруқ көчүрмиси болуп, реаллиққа тамамән хилаптур. 2014-йили хитай һөкүмити рәсмий башлиған «зораванлиқ, террорлуққа қарши қәтий зәрбә бериш һәрикити» дәп атиған бастуруш сийасити 2016-йили чен чүәнгониң шәрқий түркистанға партком секретари болуп келиши билән бир милләтни коллектип җазалаш вә инсанийәткә қарши җинайәт дәриҗисигә йәтти. хитай даирилири хәлқниң наразилиқини вә миллий мәвҗутлуқ ирадисини террорлуққа бағлап, һәрқандақ нормал ипадиләрни бөлгүнчилик сүпитидә бастуруп кәлди.

әмәлийәттә, 2016-йилидин башлап шәрқий түркистан пүтүнләй йепиқ, ғайәт зор сақчи дөлитигә вә үсти очуқ түрмигә айландурулди. мустәқил хәлқара тәкшүрүшләр, җүмлидин кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң тәпсилий доклатлириға асасланғанда, хитай даирилири сүний әқил, чирай тонуш техникиси вә чоң санлиқ мәлуматларға тайанған «бир гәвдиләштүрүлгән бирләшмә һәрикәт суписи» (IJOP) намлиқ системини қуруп чиқип, уйғурларниң барлиқ күндилик паалийәтлирини микро сәвийәгичә назарәт қилди. кишиләр телефониға қайси әпләрни қачилиди? кимләр билән алақә қилди? һәтта қачан намаз оқуди йаки роза тутти дегәндәк әң аддий шәхсий учурларму дөләт хәвпсизликигә тәһдит сүпитидә йиғилди. хитайниң 2017-йили мақуллиған аталмиш «әсәбийликни түгитиш низами» ға асасән, сақал қойуш, йағлиқ артиш вә исламий исимларни қойуш қатарлиқлар биваситә террорлуқниң ипадиси дәп бекитилди [5].

бу хил дөләт террориниң әң йуқири пәллиси йүзмиңлап, һәтта милйонлап бигунаһ хәлқниң сәвәбсиз һалда йиғивелиш лагерлириға солинишидур. хәлқаралиқ мустәқил органлар вә бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комитети ишханисиниң мөлчәри вә тәкшүрүшлиридә ениқ көрситилишичә, бир милйондин үч милйонғичә болған уйғур, қазақ вә башқа түркий милләтләр һечқандақ қануний тәртипсиз, сотсиз һалда лагерларға бәнд қилинған. бу кишиләрниң мәзкур лагерларға қамилиш сәвәби һәргизму уларниң зораванлиқ қилғанлиқидин әмәс, бәлки қуран оқуғанлиқи, чәтәлгә сәпәр қилғанлиқи, туғқанлири билән телефонлашқанлиқи йаки өз миллитиниң кимликини қоғдиғанлиқидиндур. б д т доклати хитайниң бу қилмишлириниң дунйави миқйаста инсанийәткә қарши җинайәт тәшкил қилидиғанлиқини очуқ муәййәнләштүрди [6].

апторлар бу лагерларни пәқәтла «тәрбийәләш мәркизи» дәп атап, уларни худди мәктәптәк көрситишкә тиришиду. бирақ, сиртқа ашкарилинип қалған хитай һөкүмитиниң мәхпий һөҗҗәтлири, җүмлидин «қарақаш тизимлики», «шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири» вә «хитай симлири (China Cables)» бу йалғанчилиқни күлгә айландурди. бу һөҗҗәтләрдә, лагерларниң қораллиқ қоғдилидиғанлиқи, чиқип кетиш йаки қечишқа урунған тутқунларни нәқ мәйданда етип ташлаш буйруқиниң берилгәнлики ениқ йезилған. хитайниң мәркизий комитетиниң әң йуқири дәриҗилик йиғин хатирилиридә ши җинпиң башлиқ рәһбәрләрниң «уларға қилчиму рәһим қилмаңлар» вә «йилтизини үзүп, нәслини қурутуңлар» дегән мустәбит йолйоруқлири паш болди. әгәр у йәр һәқиқәтән бир кәспий мәктәп болса, немә үчүн қораллиқ күчләр, тикәнлик симлар вә көзитиш мунарлири ишлитилиду? [7].

лагер ичидики гуваһчиларниң қан йашлиқ сөзлиригә қариғанда, тутқунлар системилиқ қийин-қистақларға елинған, ухлашқа вә тәрәтханиға беришқа рухсәт қилинмиған һәмдә коллектип җинсий таҗавузчилиқларниң қурбаниға айланған. хәлқара кәчүрүм тәшкилати вә башқа кишилик һоқуқ органлири тәминлигән доклатларда көрситилишичә, лагердикиләргә намәлум дорилар вә окуллар мәҗбурий селинип, уларниң җисманий вә роһий сағламлиқи еғир вәйран қилинған. шундақла, кишиләр өзлириниң диний етиқадини тиллап ваз кечишкә, хитай тилини йадлашқа вә хитай коммунистик партийәсигә болған садақитини тохтимай тәкрарлашқа мәҗбурланған. прашад вә чакниң бунчилик қорқунчлуқ қанлиқ реаллиқни хәлқара империйализмға қарши бир сийасәт сүпитидә ақлиши, пәқәт хитай йалланма тәшвиқатчилиридила көрүлидиған рәһимсизликтур [8].

3. нопусни сүний чәкләш вә бийологийәлик ирқий қирғинчилиқ реаллиқи

апторларниң мақалисидики йәнә бир зор пакит бурмилаш шуки, улар шәрқий түркистанда уйғурларниң нопусиниң тәбиий көпийиватқанлиқини базарға селип, ирқий қирғинчилиқ вә мәҗбурий туғут чәкләш реаллиқини инкар қилишқа уруниду. улар хитайниң 2020-йиллиқ нопус тәкшүрүш статистикилиридики сахтипәзлик қилинған омумий рәқәмләрни асас қилип хәлқара җәмийәтни қаймуқтурмақчи болиду. әмәлийәттә, хитайниң өзиниң йәрлик һөкүмәт истатистика йилнамилири бу йалғанчилиқни көп қетим паш қилип болған болуп, хитай даирилири пакитлар ашкариланғандин кейин, нурғунлиған нопус учурлирини торлардин өчүрүветишкә вә елан қилишни тохтитишқа мәҗбур болди. мустәқил алимларниң тәкшүрүшлири дәл шу өчүрүлүштин бурунқи һөкүмәт материйаллириға асасланған.

германийәлик мустәқил тәтқиқатчи адрийан зензниң хитай дөләт архиплиридин қезип чиққан доклатлирида көрситилишичә, уйғурлар асаслиқ мәркәзләшкән районларда мисли көрүлмигән дәриҗидә нопус төвәнләш вәқәси йүз бәргән. мәсилән, пәқәт 2015-йилидин 2018-йилиғичә болған арилиқтила, шәрқий түркистанниң җәнубидики хотән вә қәшқәр вилайәтлиридә тәбиий нопус ешиш нисбити ％73 тин көпрәк шиддәт билән чүшүп кәткән. 2018-йили бәзи наһийәләрдә тәбиий өсүш нисбити сүний һалда нөлгә йаки мәнпий санға йеқинлаштурулған. дунйада һечқандақ бир җәмийәттә пәқәт үч-төт йил ичидила нопус ешиши бу қәдәр шиддәтлик, тәбиий һаләттә төвәнләп кәтмәйду [7].

-2019йилиға кәлгәндә бу хил паҗиәлик чүшүш пүтүн шәрқий түркистан миқйасида йәниму еғирлашти. райондики омумий туғулуш нисбити зор дәриҗидә төвәнлигән болуп, уйғурлар көп санлиқни игиләйдиған наһийәләрдики туғулуш нисбити пүтүн хитай миқйасидики оттуричә төвәнләш нисбити (тәхминән ％4) дин он нәччә һәссә ешип кәткән. апторлар бу хил бинормал чүшүшни худди «йеза игиликидин санаәткә өтүштики тәбиий шәһәрлишиш җәрйани» ға дөңгисиму, охшаш мәзгилдә хитай нопуси көп болған шәһәрләрдә бундақ тез чүшүшниң болмаслиқи, буниң пүтүнләй һөкүмәтниң мәмурий буйруқи вә зораванлиқ васитилири билән иҗра қилинған системилиқ һәрикәт икәнликини муәййәнләштүриду.

техиму вәһший йери шуки, бу нопус чүшүши уйғур айаллириға йүргүзүлгән кәң көләмлик мәҗбурий туғут чәкләш, җүмлидин мәҗбурий һалда балийатқуға һалқа селиш (IUD) сийасәтлири арқилиқ әмәлгә ашурулған. хитай дөләтлик сәһийә истатистикиси көрситишичә, 2014-йилидин башлап пүтүн хитайда туғут чәкләш һалқиси селиш миқдари изчил төвәнлигән болсиму, пәқәт шәрқий түркистандила шиддәт билән өрлигән. һәтта 2018-йилиға кәлгәндә, дөләт миқйасида йеңидин селинған туғут чәкләш һалқисиниң сап ешиш миқдариниң ％80 гә йеқини шәрқий түркистанда йүз бәргән, һалбуки, бу районниң нопуси хитай омумий нопусиниң аран ％1. 8 ни игиләйду. бу қорқунчлуқ рәқәмләр сийасәтниң мәхсус уйғур айаллирини нишан қилғанлиқиниң әң күчлүк испатидур.

буниң билән биргә, йүзмиңлиған уйғур айаллири мәҗбурий туруба боғуш (туғуттин мәңгүлүк тохтитиш) оператсийәсигә вә мәҗбурий һамилә чүшүрүшкә қисталған. йәрлик һөкүмәт һөҗҗәтлиридә көрситилишичә, туғуш йешидики айалларниң ғайәт зор бир қисмини узун муддәтлик туғут чәкләш нишаниға киргүзүш пиланланған. әгәр айаллар бундақ рәһимсиз оператсийәләрни рәт қилса, уларға биваситә йиғивелиш лагерлириға солинидиғанлиқи билән тәһдит селинған. лагердин аман чиққан нурғун шаһитлар өзлиригә намәлум окул урулғанлиқи йаки дора ичкүзүлгәнлики сәвәбидин һәйз келиштин қелип, омумйүзлүк туғмас болуп қалғанлиқи һәққидә көз йеши билән гуваһлиқ бәргән.

хитай академиклири вә әмәлдарлириниң өзлириниң мәхпий доклатлири вә тәтқиқат мақалилиридә, мәсилән шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәнидики лйу йилей вә шинҗаң иҗтимаий пәнләр академийәсидики ли шйавшйа қатарлиқларниң байанлирида, шәрқий түркистанниң җәнубида уйғурларниң мутләқ көп санлиқни игилиши «дөләт хәвпсизликигә кәлгән тәһдит» дәп тәсвирләнгән. улар бу киризисни һәл қилиш үчүн, сүний мудахилә арқилиқ «нопус қурулмисини әлалаштуруш» керәкликини, йәни уйғурларниң нопус көпийишини қәтий тормузлап, зор миқдардики хитай көчмәнлирини шәрқий түркистанға йәрләштүрүш арқилиқ, районниң нопус типини үзүл-кесил өзгәртишни ашкара тәшәббус қилған. прашад вә чак бу дөләт пиланини пәқәт бир көрмәскә селипла қалмай, бәлки уни йалған дәп инкар қилиду.

хитай һөкүмитиниң бу системилиқ қилмишлири 1948-йилидики бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң «ирқий қирғинчилиқ җинайитиниң алдини елиш вә җазалаш әһдинамиси» ниң 2-маддиси 4-тармақчисиға, йәни «бир гуруппа ичидә туғулушни тосуш мәқситидә тәдбир қоллиниш» дегән бәлгилимисигә толуқ вә мукәммәл мас келиду. шуңа, бу йәрдә йүз бериватқини аддий бир чәклимә әмәс, бәлки пүтүн бир милләтниң җисманий келәчикини вә нәслини сүпүрүп ташлашни нишан қилған мутләқ вә қәстән лайиһәләнгән бийологийәлик ирқий қирғинчилиқтур. апторларниң қирғинчилиқ пәқәт «коллектип қәбристанлиқлар биләнла болиду» дейиши, уларниң хәлқара қанундин нәқәдәр саватсиз йаки қәстән бурмилиғучи икәнликини испатлайду.

4. заманиви қуллуқ түзүми: мәҗбурий әмгәк вә хәлқаралиқ тәминат зәнҗири

«Monthly Review»  журнилидики мақалидә шәрқий түркистанда йүз бериватқан дөләт көлимидики мәҗбурий әмгәк җинайәтлириму пүтүнләй бурмилинип, худди хитай һөкүмити йәрлик хәлқләрни «намратлиқтин қутулдуруш» вә кәспий җәһәттин ишқа орунлаштуруш пиланини иҗра қиливатқандәк тәшвиқ қилинған. әксичә, хәлқара әмгәк тәшкилати, австралийә истратегийәлик сийасәт институти вә нурғунлиған кишилик һоқуқ органлириниң хитай һөкүмитиниң өз һөҗҗәтләригә тайинип елан қилған тәкшүрүшлири, бу сийасәтниң маһийәттә заманиви қуллуқ түзүми икәнликини толуқ ашкарилиди. бу түзүм ишчилар синипиниң мәнпәәтигә әмәс, дөләт капиталиниң қанлиқ җуғланмисиға хизмәт қилиду.

хәлқаралиқ тәкшүрүш доклатлириға асасланғанда, хитай һөкүмити «ешинча әмгәк күчлирини йөткәш» вә «шинҗаңға йардәм бериш» нами астида йүзмиңлиған уйғур вә башқа түркий милләтләрни шәрқий түркистанниң ичидики вә хитайниң ичкири өлкилиридики завутларға мәҗбурий йөткигән. бу пиланлар һечқандақ ихтийарийлиқ асасиға қурулмиған болуп, рәт қилған йаки итаәт қилмиған кишиләр биваситә «әсәбийлик» гумани билән йиғивелиш лагерлириға соланған. бу сәвәбтин хәлқ өз аилисидин, йуртидин җуда болуп, һөкүмәт тәқсим қилған һәрқандақ еғир әмгәкни қобул қилишқа мәҗбур болған.

бу мәҗбурий әмгәк лагерлири вә завутларда уйғурлар худди қуллардәк тикәнлик сим торлар, қораллиқ сақчилар вә камераларниң қаттиқ назарити астида ишләйду. уларниң әркин йөткилиши, өйигә қайтиши, һәтта намаз оқуш йаки роза тутуши қәтий мән қилинған. хизмәттин сиртқи вақитлардиму улар мәҗбурий һалда хитай тили өгинишкә вә сийасий җәһәттә меңә йуйуш тәрбийәсигә қатнишишқа мәҗбурлиниду. австралийә истратегийәлик сийасәт институти тәрипидин елан қилинған «сетилидиған уйғурлар(Uyghurs for Sale)» намлиқ доклатта 80 миңдин көп уйғурниң пәқәт 2017-йилидин 2019-йилиғичә болған арилиқтила ичкири хитайға қул қилип сетилғанлиқи дәлилләнгән [9].

бу заманиви қуллуқ түзүми дунйави тәминат зәнҗиригә қанлиқ йилтиз тартқан. дунйаниң пахта ишләпчиқириш миқдариниң тәхминән ％20 и шәрқий түркистандин келидиған болуп, бу пахтилар толуқи билән дегүдәк уйғурларниң мәҗбурий әмгики билән йиғивелиниду вә пишшиқлап ишлиниду. дунйадики йүзләп кийим-кечәк вә даңлиқ марка ширкәтлири билип-билмәй мушу қанлиқ әмгәкниң мәһсулатини истемал қилишқа қисталған. хәлқаралиқ «уйғур мәҗбурий әмгикини ахирлаштуруш бирләшмиси» бу реаллиқни паш қилип, дунйа ширкәтлирини хитай тәминат зәнҗиридин чекинишкә чақирди.

шуниң билән бир вақитта, йәршари йешил енергийә тәрәққийатиму хитайниң бу җинайитигә бағланған. қуйаш енергийәси батарейәси тахтиси йасашта ишлитилидиған дунйадики көп киристаллиқ киремнийниң тәхминән ％45 и дәл шәрқий түркистандики мәҗбурий әмгәк вә көмүр арқилиқ електир тарқитидиған завутлардин келиду. бу завутлардиму уйғурлар һечқандақ әмгәк капалити вә сағламлиқ қоғдаш чарисисиз, қулларчә ишқа селинмақта. дунйаниң муһит асраш вә йешил енергийәгә йүзлиниши маһийәттә уйғурларниң тәри вә қанлири бәдилигә қурулмақта.

дунйа җамаәтчилики бу җинайәткә қарши қануний тәдбирләрни қоллинишқа башлиди. америка қошма иштатлири 2021-йили «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни» (UFLPA) ни рәсмий мақуллап, шәрқий түркистандин келидиған барлиқ мәһсулатларни мәҗбурий әмгәккә четишлиқ дәп қарайдиған вә импорт қилишни чәкләйдиған күчлүк қарар чиқарди. әгәр прашад вә чакқа охшаш өзини «марксизмчи», ишчи синипиниң һоқуқини қоғдиғучи дәп атайдиған аталмиш солчиллар һәқиқәтән езилгәнләр үчүн сөзлигән болса, милйонлиған қул қилинған уйғур ишчилириниң зар-зар йиғиси алдида дөләт капиталистик, фашист хитай һакимийитини қоғдимаслиқи керәк иди. бу уларниң пәқәт пул билән йалланған сийасий карамәтчиләр икәнликиниң йәнә бир җанлиқ дәлили.

5. мәдәнийәт йоқитиш: мәсчитләрни чеқиш вә аилиләрни парчилаш

мақалә апторлири йәнә хитай һөкүмитиниң уйғурларниң диний етиқади вә мәдәнийитини қоғдаватқанлиқи тоғрисида ойдурма вә бимәнә сөзләрни қилған. реаллиқ болса, хитай һөкүмити дунйа тарихида көрүлүп бақмиған дәриҗидә системилиқ вә вәһший бир мәдәнийәт йоқитиш (Cultural Genocide) һәрикити елип бармақта. хәлқаралиқ мустәқил органлар вә австралийә истратегийәлик сийасәт институтиниң сүний һәмраһ сүрәтлирини анализ қилиш арқилиқ испатлишичә, пәқәт 2017-йилидин буйанла шәрқий түркистан миқйасида 16 миңға йеқин мәсчит өрүп ташланған йаки еғир бузғунчилиққа учриған болуп, бу сан райондики омумий мәсчитләрниң ％65 ни тәшкил қилиду. қалған қисмән мәсчитләрниң мунар вә гүмбәзлири чеқилип ташлинип, уларниң үстигә қизил байрақ есилип вә ши җинпиңниң тәшвиқат шоарлири йезилип, хитайлаштурулған [4].

мәдәнийәт йоқитиш һәрикити мәсчитләр биләнла чәклинип қалмиди. уйғурларниң әсирләрдин бери тавап қилип келиватқан муқәддәс қәбристанлиқлири вә тарихий мазарлири (мәсилән хотәндики ават султаним қәбристанлиқи вә имам асим мазири) түзләп ташлинип, үстигә машина тохтитиш мәйданлири, бағлар йаки таварханилар қурулди. хитай һөкүмитиниң бу йәрдики әсли мәқсити өлүкләр билән елишиш әмәс, бәлки уйғур хәлқиниң өз земинидики тарихий излирини, әҗдадлири билән болған мәниви риштисини пүтүнләй кесип ташлап, уларниң миллий хатирисини вәйран қилиштур.

тил вә зийалийларни йоқитишму мәдәнийәт қирғинчилиқиниң асаслиқ тәркибий қисмидур. хитай даирилири «қош тиллиқ маарип» ниқаби астида барлиқ мәктәпләрдә уйғур тилида дәрс өтүшни чәкләп, йалғуз хитай тиллиқ ассимилйатсийә маарипини йүргүзди. уйғур тилидики тарих вә әдәбийат китаблири йиғивелинип көйдүрүлди. шуниң билән биргә, милләтниң меңиси вә омуртқиси һесабланған йүзләп-миңлап зийалийлар, алимлар, сәнәткарлар қаттиқ зәрбә бериш нишаниға айланди. дунйаға тонулған фолклоршунас пирофессор раһилә давут, мәшһур маарипчи вә әдәбийатчи йалқун рози, әдиб абдуқадир җалалидин қатарлиқ нәччә йүзлигән йадролуқ зийалийлар қолға елинип, муддәтсиз йаки узун йиллиқ түрмигә кесиветилди йаки из-дерәксиз ғайиб қилинди.

мәдәнийәт йоқитишниң әң қорқунчлуқ қисми йеңи әвладларни аилисидин мәҗбурий айриш пиланидур. ата-анилири лагер вә түрмиләргә ташланғандин кейин, йүзмиңлиған уйғур гөдәклири хитай һөкүмити тәрипидин мәҗбурий йиғивелинип, дөләт башқурушидики йетимханиларға вә йепиқ йатақлиқ мәктәпләргә орунлаштурулди. бу сәбий балилар өз ана тилида сөзләштин, диний вә миллий өрп-адәтлиридин пүтүнләй мәһрум қилинип, пәқәтла хитай коммунистик партийәсигә садиқ «қизил варислар» қилип йетиштүрүлүш үчүн сийасий меңә йуйушқа дучар болмақта. бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң «ирқий қирғинчилиқ әһдинамиси» дики өлчәм бойичә ейтқанда, бир милләтниң балилирини зорлуқ билән башқа бир милләткә өткүзүп бериш биваситә ирқий қирғинчилиқ җинайитидур. апторларниң бунчә очуқ җинайәтләрни йалғанға чиқириши пәқәт дөләт терроризимиға шерик болғанлиқтур.

6. хуласә: мустәқил хәлқаралиқ һөкүмләр вә академик әхлақсизлиқ

хуласиләп ейтқанда, «Monthly Review»  журнилида виҗай прашад вә тиңс чак тәрипидин елан қилинған бу мақалә һәргизму илмий издинишниң йаки әркин тәпәккурниң мәһсули әмәс, бәлки иккийүзлимичи сийасий һамийларниң хәлқара қанун вә әхлақ өлчәмлиригә салған еғир бузғунчилиқидур. дунйа җамаәтчилики бу җинайәтләргә қарита аллиқачан күчлүк һөкүм чиқирип болди. 2021-йили лондонда чақирилған мустәқил «уйғур сот кеңиши» нәччә йүзлигән гуваһчиларниң сөзлири, мустәқил доклатлар вә тарихий һөҗҗәтләргә тайинип, хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистанда елип бериватқан җинайәтлириниң һечқандақ гумансиз һалда «ирқий қирғинчилиқ» вә «инсанийәткә қарши җинайәт» икәнликини рәсмий һөкүм қилди [10].  шундақла, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари ишханисиму хитайниң кәң көләмлик халиғанчә тутқун қилиш қилмишлириниң инсанийәткә қарши җинайәт тәшкил қилидиғанлиқини җакарлиди.

бу хәлқаралиқ пикир бирликигә қарита, америка, әнглийә, канада, фирансийә, голландийә вә белгийә қатарлиқ нурғунлиған демократик дөләтләрниң парламентлири вә һөкүмәтлири хитайниң қилмишлирини ирқий қирғинчилиқ дәп етирап қилди вә мунасивәтлик қанунларни мақуллап ембарго йүргүзди. прашад вә чак мақалисидә 37 дөләтниң б д т да хитайни қоллиғанлиқини махтап тилға алиду. әмма улар бу дөләтләрниң мутләқ көп қисминиң хитайниң «бир бәлбағ, бир йол» сийасити вә иқтисадий қәрзигә беқинди болуп қалған мустәбит дөләтләр икәнликини, бу дөләтләрдиму демократийә вә кишилик һоқуқ хатирисиниң интайин начар икәнликини қәстән йошуриду. һәқиқәткә вә инсанпәрвәрликкә вәкиллик қилидиған күчләр аллиқачан хитайниң йалғанчилиқ қәләсини бомбардиман қилип ғулатти.

шуңа, өзлирини «солчил», империйализмға қарши турғучи вә езилгәнләрниң һамийси дәп дава қилидиған бу апторларниң хитайниң дөләт терроризимини ақлиши, пәқәтла академик әхлақсизлиқ болуп қалмастин, инсанийәт тарихидики әң қараңғу сәһипиләрниң биваситә шериклиригә айланғанлиқтур. улар дунйадики зулумға учриғучиларниң әмәс, бәлки ғайәт зор капитал билән ишләватқан мустәбит империйәниң байанатчисиға айлинип болди. хәлқара җәмийәт, академик мустәқил органлар вә кишилик һоқуқ қоғдиғучилири бу хил пулға сетивелинған йалған тәпсилатларни рәт қилип, шәрқий түркистан хәлқиниң авазини қоллашни, инсанийәтниң ортақ қиммәт қаришини қоғдашни өзиниң тартип тартивелинмас бурчи дәп билиши керәк.

пайдилинилған мәнбәләр:

1. Prashad, Vijay, and Tings Chak. The Idea of the ›Uyghur Genocide‹ and the Realities of Xinjiang. Monthly Review, Vol. 77, No. 11, April 2026.
2. Tricontinental: Institute for Social Research. About. Tricontinental, 2026.
3. Hvistendahl, Mara, et al. A Global Web of Chinese Propaganda Leads to a U. S. Tech Mogul. The New York Times, August 5, 2023.
4. Human Rights Watch. “Break Their Lineage, Break Their Roots”: China’s Crimes against Humanity Targeting Uyghurs and Other Turkic Muslims. HRW, April 19, 2021.
5. Amnesty International. «Like We Were Enemies in a War»: China’s Mass Internment, Torture and Persecution of Muslims in Xinjiang. Amnesty International, June 2021.
6. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR). OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China. OHCHR, August 31, 2022.
7. Zenz, Adrian. Sterilizations, IUDs, and Mandatory Birth Control: The CCP’s Campaign to Suppress Uyghur Birthrates in Xinjiang. The Jamestown Foundation, June 2020.
8. Xu, Vicky Xiuzhong, et al. Uyghurs for Sale: ‘Re-education’, forced labour and surveillance beyond Xinjiang. Australian Strategic Policy Institute (ASPI), March 1, 2020.
9. Ruser, Nathan, et al. Cultural erasure: Tracing the destruction of Uyghur and Islamic spaces in Xinjiang. Australian Strategic Policy Institute (ASPI), September 25, 2020.
10. House Committee on Ways and Means. Hearing on Foreign Influence in American Nonprofits: Adam Sohn Written Testimony. U. S. House of Representatives, February 2026.
11. Uyghur Tribunal. The Uyghur Tribunal Judgment. London, December 9, 2021.