түркистан вақти, 2026-йили 8-апрел — йапонийәдики уйғур парламент әзаси арфийә ери, шәрқий түркистанда йашаватқан йашанған момисиниң хитай даирилириниң бесимиға дуч кәлгәнликигә даир хәвәрләр үстидә ашкара байанат елан қилип, җамаәтчиликкә чүшәнчә бәрди. бу тәрәққийат райондики уйғурларға қаритилған муамилигә нисбәтән хәлқаралиқ әндишиләрни йәнә бир бир қетим күнтәртипкә елип кәлди.
арфийа ери йапонийә парламенти төвән палатасиниң әзаси болуп, чиба 5-райониға вакаләтчилик қилиду, шундақла ташқи ишлар министирлиқида парламент дөләт министириниң йардәмчиси вәзиписини өтимәктә. арфийа ери 5-апрел күни X суписида байанат елан қилип, момиси һәққидә чиққан хәвәрләрдин кейин өзигә мәдәт бәргән барлиқ кишиләргә рәһмәт ейтти. мәзкур хәвәрләр «әркин асийа радийоси»ниң уйғурчә бөлүми тәрипидин елан қилинған иди.
арфийа ханим һәмбәһрилигән учурида мундақ деди: «момам һәққидики хәвәрләрдин кейин маңа әндишә вә мәдәт учурлирини әвәткән нурғун кишиләргә сәмимий рәһмәт ейтимән. нөвәттә биз учурларни әстайидиллиқ билән җәзмләштүрүшкә тиришиватимиз. қолимиздики мәвҗут учурларға асасланғанда, у нөвәттә тутқунда әмәс.»
йапонийә сийасий саһәсидә йеқинқи йиллардин буйан кишиләрниң диққитини тартиватқан шәхсләрниң бири болған арфийа ериниң келип чиқишиму җамаәтчиликниң қизиқишини қозғап кәлмәктә. һакимийәт қатлимида тез сүрәттә өрләватқан бир сийасәтчи болуш сүпити билән, у хәлқаралиқ һәмкарлиқ вә инсан һоқуқи мәсилилирини өз сийасий хизмәтлириниң муһим мәзмуни қилип кәлмәктә.
уйғурчә хәвәр мәнбәлириниң билдүрүшичә, арфийа ериниң момиси 86 йашлиқ пенсийәгә чиққан маарипчи рәйһан қасимдур, у шәрқий түркистанниң мәркизи үрүмчидә йашайду. хитай даирилири бу районни рәсмий һалда «шинҗаң уйғур аптоном райони» дәп атайду. хәвәрләрдә дейилишичә, рәйһан қасим йеқинқи йиллардин буйан давалиниш мәқситидә чәт әлгә чиқишқа урунғанда, көп қетим тосалғуларға дуч кәлгән.
мәнбәләргә қариғанда, рәйһан қасим 2013-йили йапонийәгә берип сәккиз саәтлик бир оператсийәни баштин кәчүргән. дохтурлар кейинчә мәлум арилиқлар билән тәкшүртүш үчүн қайта йапонийәгә келишни тәвсийә қилған. бирақ 2023-йили вә 2024-йиллиридики райондин айрилиш урунушлириниң йәрлик даириләр тәрипидин тосуп қелинғанлиқи билдүрүлди.
рәйһан қасимниң илгири хизмәт қилған шәрқий түркистан нефит университети билән алақиси бар бәзи кишиләр мухбирларға қилған сөзлиридә, давалиниш үчүн тәййарлиқлар пүткән болсиму, даириләрниң сәпәргә рухсәт қилмиғанлиқини ейтишти. униң әң ахирқи қетимлиқ урунушида шаңхәйдики йапонийә консулханиси арқилиқ виза алғанлиқи, шундақтиму даириләрниң «һазир мувапиқ вақит әмәс» дегән сөзләр билән униң чәт әлгә чиқишиға йәнила йол қоймиғанлиқи хәвәр қилинди.
мухбирлар алақә қилған йәрлик сақчи даирилири рәйһан қасимниң сәпиригә «бәзи сәвәбләр түпәйлидин» рухсәт берилмигәнликини җәзмләштүрди, әмма бу сәвәбләрниң немә икәнлики һәққидә тәпсилий учур бәрмиди.
мухбирлар йүргүзгән тәкшүрүшләр йәнә йеқинқи айларда сақчи хадимлириниң рәйһан қасимниң өйигә көп қетим берип, униң билән узун сөһбәтләрни елип барғанлиқини ашкарилиди. бу сөһбәтләр җәрйанида даириләрниң, униң «шәрқий түркистан мустәқиллиқ күчлири» вә йапонийәдики «хитайға қарши унсурлар» билән алақиси болуши мумкинликигә даир әйибләшләрни күнтәртипкә елип кәлгәнлики тилға елинди.
арфийа ериниң байанати шундақла дунйаниң охшимиған җайлирида йашайдиған уйғур аилилири дуч келиватқан техиму кәң бир мәсилигиму диққәт тартти. арфийа ери чәт әлдики актип паалийәтчиләрни йаки җамаәтчиликкә тонулған кишиләрни сүкүт қилдуруш мәқситидә хитайда йашайдиған туғқанлириға бесим ишлитишни ипадиләйдиған «сентәбир сиртидики бесим» қилмишлириниң қобул қилғили болмайдиғанлиқини тәкитлиди.
арфийа: «бүгүн дунйаниң охшимиған җайлирида, тутқунда тутуп турулуватқан аилә әзалирини ойлап һәр күни һайатлиқ үчүн күрәш қиливатқан уйғурлар бар, мән улар билән бир сәптә» дегәнләрни сөзлиригә илавә қилди.
йапонийә даирилириму хитайға қарашлиқ таратқуларда арфийа ерини нишан қилған һуҗумлар һәққидә әндишилирини ипадилиди. йапонийәниң «The Sankei Shimbun» гезитиниң хәвиригә қариғанда, бәзи хитай таратқулири арфийа ериниң уйғурлар вә хоңкоңдики инсан һоқуқи дәпсәндичиликлиригә қаритилған тәнқидлирини нишан қилған, һәтта бәзи нәшрийатларда униңға нисбәтән «зәһәр» дегән ибариму қоллинилған. йапонийә ташқи ишлар министирлиқи болса бир йапонийә парламент әзасиниң келип чиқиши үстидин қилинған бу һуҗумларни «толиму намувапиқ» дәп сүпәтлиди вә мәсилиниң дипломатик қаналлар арқилиқ хитайға йәткүзүлгәнликини елан қилди.
инсан һоқуқи тәшкилатлири узун вақиттин бери шәрқий түркистандики уйғурлар вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләргә қаритилған кәң көләмлик назарәт қилиш, сәпәр чәклимиси вә қалаймиқан тутқун қилиш қилмишлирини һөҗҗәтләштүрмәктә. бейҗиң даирилири болса рәсмий һалда «шинҗаң уйғур аптоном райони» дәп атайдиған бу райондики сийасәтләрни, террорлуқ вә әсәбийликкә қарши туруш мәқситидә елип бериливатқан тәдбирләр, дәп ақлимақта. бирақ нурғун һөкүмәтләр вә хәлқаралиқ тәшкилатлар бу тәдбирләрни еғир дәриҗидики инсан һоқуқи дәпсәндичилики, дәп қаримақта.
арфийа ханим байанатини, сийасий сәвәбләр билән бир-биридин айрип қойулған аилиләрниң бир күни чоқум қайта җәм болидиғанлиқиға болған үмидини ипадиләш билән ахирлаштурди.
у: «йапонийә парламентиниң бир әзаси болуш сүпитим билән дунйадики инсан һоқуқи мәсилилири үстидә сәмимийлик билән хизмәт қилишни давамлаштуримән. бир күни һәммә адәмниң сөйүмлүк кишилири билән биргә йашийалайдиған күнләрниң келишини тиләймән» дегәнләрни сөзлиригә илавә қилди.
