түркистан вақт тори, 10-апрел, истанбул: уйғур кишилик һоқуқ қурулуши(UHRP) 2026-йили 9-апрел күни шәрқий түркистанниң нөвәттики муһит вәзийитигә аит муһим бир доклат елан қилди. мәзкур тәшкилатниң тәтқиқат мудири доктор һенрик шадзийевиски тәрипидин тәййарланған «йеңи доклат шәрқий түркистандики еғир һава булғинишини көрситип бәрди» намлиқ бу мәхсус доклат, хәлқаралиқ муһит тәкшүрүш органлириниң әң йеңи санлиқ мәлуматлириға асасән, хитай һөкүмитиниң район һәққидики йалған тәшвиқатлирини пүтүнләй ағдуруп ташлайдиған еғир пакитларни оттуриға қойди.
хитай дөләт таратқулири узундин буйан шәрқий түркистанни «қардәк апақ тағлар вә сүйи сүзүк тағ көллири билән оралған, муһити һечқандақ бузулушқа учримиған бир гүзәл вә тинч макан» сүпитидә тәсвирләп кәлмәктә. дөләт таратқулириниң бу хил сүний мәнзирә тәшвиқатлири асаслиқи хитайниң шәрқий қисимидики қистаңчилиқ вә булғанған шәһәрләрдин қечип арам елишни халайдиған сайаһәтчиләрни җәлп қилиш мәқситидә кәң көләмдә тарқитиливатқан болсиму, доклаттики әң йеңи санлиқ мәлуматлар райондики асаслиқ шәһәрләрниң әмәлий әһвалиниң бу сахта тәшвиқатларға пүтүнләй зит икәнликини ениқ ашкарилиди.
дунйа һава сүпитини тәкшүрүш вә көзитиш оргини болған IQAir ниң 2025-йиллиқ дунйа һава сүпити доклатидики байқилишларға асасланғанда, шәрқий түркистандики шәһәрләр шәрқий асийа бойичә һаваси әң еғир булғанған 15 шәһәрниң ичидә алдинқи алтә орунни игилигән. бу «қара тизимлик»тики шәһәрләр хотән, қәшқәр, қизилсу, ақсу, бәшөлүк вә турпан қатарлиқлар болуп, районниң җәнубиға җайлашқан хотән шәһири һава булғиниш көрсәткүчи (PM2.5 миқдари 109.6) билән пәқәт шәрқий асийадила әмәс, бәлки пүтүн дунйа бойичиму һаваси әң начар иккинчи шәһәр болуп баһаланған.
бу алтә шәһәрниң һәммиси шәрқий асийадики алдинқи 15 ниң ичигә кирипла қалмастин, уларниң бәши пүтүн дунйа миқйасидики әң еғир булғанған 100 шәһәр тизимликигә киргән болуп, мәзкур шәһәрләрдә һава сүпитини өлчәйдиған асаслиқ көрсәткүч болған PM2.5 ниң миқдари интайин хәтәрлик дәриҗигә йәткән. PM2.5 көрсәткүчи дийаметири 2.5 микрометир йаки униңдинму кичик болған һавадики зәһәрлик зәрричиләрни көрситидиған болуп, бу хил зәрричиләр инсанларниң өпкисиниң чоңқур қисимлириға кирип кетәләйдиған, һәтта қан айлиниш системисиғиму сиңип кирәләйдиған болғачқа, аптомобил ис-түтәклири, санаәт җәрйанлири вә ташқа айланған йеқилғуларни көйдүрүштин келип чиқидиған әң хәтәрлик булғима һесаблиниду.
доклатта алаһидә тәкитлинишичә, бу хил йуқири қойуқлуқтики PM2.5 зәрричилиригә узун муддәт учраш нәпәс йоли кесәлликлири, йүрәк-қан томур кесәлликлири вә адәм өмриниң қисқириши қатарлиқ еғир сағламлиқ киризислирини кәлтүрүп чиқиридикән. дунйа сәһийә тәшкилати (WHO) ниң өлчими бойичә бу зәрричиниң йиллиқ оттуричә миқдари 5 микрограмдин ешип кәтмәслики керәк болсиму, хотән аһалилири һәр күни нәпәслиниватқан зәһәрлик һава миқдари дунйа сәһийә тәшкилатиниң өлчимидин тәхминән 22 һәссә йуқири болған; шуниңдәк, қәшқәрдики булғиниш дәриҗисиму хәлқаралиқ бихәтәрлик өлчимидин 17 һәссә ешип кәткән болуп, райондики башқа шәһәрләрдиму охшашла дәриҗидин ташқири еғир зәһәрлиниш вәзийити мәвҗут болуп турмақта.
һава булғинишиниң мундақ йуқири чекигә йетиши йеңи пәйда болған тасадипий әһвал әмәс болуп, IQAir ниң 2018-йилидин 2025-йилиғичә болған санлиқ мәлумат анализи бу райондики муһит киризисиниң изчиллиқини испатлайду. мәлуматларға асасланғанда, хотән шәһири уда сәккиз йил җәрйанида һәр йили шәрқий асийа бойичә әң еғир булғанған биринчи шәһәр болуп кәлгән болса, қәшқәр шәһири уда сәккиз йил иккинчи орунни игилигән, шундақла ақсу, шихәнзә қатарлиқ башқа шәһәрләрму тәкшүрүлгән йилларниң йеримидин көпрәкидә бу «қара тизимлик»ниң алдинқи қатаридин орун елип кәлгән.
шәрқий түркистан шәһәрлириниң узун мәзгилдин буйан бу начар тизимликләрдә муқим вә алдинқи орунда туруши, райондики һава булғинишиниң узун муддәтлик һәм давамлиқ еғирлишиватқан бир хаһиш икәнликини намайан қилиду. доклатта селиштурулушичә, хитайниң 2025-йиллиқ мәмликәтлик оттуричә PM2.5 миқдари 29.6 ға чүшкән вә хитай миқйасида һава сүпитиниң йахшиланғанлиқи тәрғиб қилиниватқан бир пәйттә, шәрқий түркистан шәһәрлириниң һаваси әксичә йаманлишип, булғиниш миқдари хитай өлкилиридикидин нәччә һәссә ешип кәткән.
тарихий вә архип мәлуматлириға тайанғанда, уйғур районидики бу еғир һава булғиниш мәсилиси қурулмилиқ характергә игә болуп, униң йилтизи хитайниң хата санаәт сийаситигә берип тақилиду. америкадики вилсон мәркизиниң 2011-йилдики доклатида ениқ көрситилишичә, үрүмчи шәһири техи 2007-йилила көмүр енергийәсигә һәддидин зийадә тайиниш вә муһит асраш тәдбирлириниң йоқлуқи сәвәбидин хитайдики әң булғанған шәһәрләрниң қатариға кирип болған болуп, чәксиз кан ечиш, еғир санаәт паалийәтлири вә контролсиз қезиливатқан йәр асти байлиқлири бу муһит вәзийитини үзлүксиз вәйран қилған.
2016-йилиға кәлгәндә бу район хитайдики һаваси әң еғир булғанған мәркәзгә айлинип болған болуп, пүтүн хитайдики әң булғанған он шәһәрниң алтиси дәл шу йәргә җайлашқан иди. йеқинда тарқитилған «енергийә вә пакиз һава тәтқиқат мәркизи» (CREA) ниң 2025-йиллиқ доклатида ениқ көрситилишичә, уйғур районидики бу муһит киризисиниң нөвәттики асаслиқ сәвәби хитайниң еғир булғима чиқиридиған вә енергийә сәрпийати йуқири болған санаәт обйектлирини хитайниң шәрқидин ғәрбкә йөткигәнликидин болған болуп, ишләпчиқиришниң кеңийиш сүрити йәрлик муһит асраш иқтидаридин нәччә һәссә ешип кәткән.
еғир санаәтниң бу хил «ғәрбкә көчүрүлүши» әмәлийәттә хитай иқтисадий қурулмисидики мәқсәтлик сийасий өзгиришниң мәһсули болуп, дөләтниң тәрәққийат пиланиға асасән полат-төмүр завутлири вә көмүр химийә санаити қәстән һалда байлиқ мол болған уйғур райониға йөткилип кәлтүрүлгән. болупму йеқинқи йилларда нурғунлиған йеңи «көмүрни химийәлик мәһсулатларға, йәни йеқилғу вә башқа санаәт мәһсулатлириға айландуруш» түрлири йолға қойулған болуп, бу сийасәт хитайниң шәрқий қисим өлкилириниң һавасини пакизлаш үчүн, муһит йүки вә хәтәрлик булғимиларни шәрқий түркистанға рәһимсизләрчә дөвиләшни мәқсәт қилған.
хитайниң бу кәң көләмлик муһит бузғунчилиқи гәрчә райондики барлиқ аһалиләргә тәсир көрсәтсиму, әмма униң еғир зийини етник җәһәттин тәкши тәқсимләнмигән болуп, асаслиқ қурбанлар йәнила йәрлик уйғурлар болмақта. 2020-йилидики нопус тәкшүрүш нәтиҗисигә қариғанда, уйғурлар район омумий нопусиниң тәхминән 45 пирсәнтини тәшкил қилсиму, бирақ улар дәл мушу санаәт булғиниши әң еғир болған хотән, қәшқәр, қизилсу вә ақсу қатарлиқ шәһәрләргә мәркәзләшкән; һәтта 2026-йили 3-айда, дунйадики әң чоң көмүрдин етилен гиликол ишләпчиқириш завутиниң қурулушиму йәнә бир уйғур көп санлиқни игиләйдиған район — турпанда рәсмий башланған.
йиғип ейтқанда, райондики чөллүк вә қум-боран қатарлиқ тәбиий амиллар мәлум тәсир көрсәтсиму, хитай һөкүмитиниң «намратлиқни түгитиш» вә иқтисадий тәрәққийат ниқаби астида елип бериватқан санаәт йөткәш қилмишлири аллиқачан назук болған муһитни үзүл-кесил вәйран қилған. бу қорқунчлуқ муһит киризиси хитайниң иқтисадий мәнпәәт үчүн йәрлик байлиқларни талан-тараҗ қилиш сийаситиниң бир қисми болуп, мәҗбурий әмгәк вә сийасий зулум астида аваз чиқириш һоқуқидин мәһрум қалдурулған уйғур хәлқи, дөләтниң иқтисадий ешиши үчүн өзлириниң сағламлиқи вә һайати билән әң еғир бәдәл төләшкә мәҗбурланмақта.
