уйғур дийаспорасиниң әзалири 2025-йили 5-ийул күни канаданиң алберта өлкиси едмонтон шәһиридики алберта парламенти алдидики виолет киң һенри мәйданиға җәм болуп, «2009-йилдики үрүмчи қирғинчилиқини әслимә» намлиқ намайиш вә хатириләш паалийити өткүзмәктә. (сүрәтни гетти сүрәт агентлиқи [Getty Images] арқилиқ Artur Widak/NurPhoto тәминлигән)
апторлар: самир госвами вә нирола әлима (обзорчилар)
The Hill гезити - 2026-йили 11-апрел
бейҗиң бу йил март ейида өзиниң 15-бәш йиллиқ пиланини елан қилғанда, хәвәр темилири хитай һөкүмитиниң йерим өткүзгүч, пакиз енергийә вә сүний идрак саһәсидә үстүнлүкни игиләш арзусиға мәркәзләшти. шундақтиму, бу арзуларниң арқисидики қараңғу ул әслиһәләргә йетәрлик дәриҗидә көңүл бөлүнмәйватиду.
йеңи пилан шәрқий түркистандики уйғурлар вә башқа етник милләтләрни нишан қилған, дөләт тәрипидин йолға қойулған мәҗбурий әмгәк системисини кеңәйтиш вә мустәһкәмләш үчүн ениқ лайиһәләнгән болуп, бу ишчиларни иқтисадий ешишниң мотори сүпитидә рәһимсизләрчә әкс әттүрмәктә.
хитайниң уйғур хәлқини давамлиқ езиши униң дунйадики муһим минерал байлиқ базарлирида үстүнлүкни игиләш нишаниниң мәркизий нуқтисидур. шәрқий түркистандики әрзан енергийә вә мәҗбурий әмгәк күчигә еришиш арқилиқ, бу америка ширкәтлири адил риқабәтлишәлмәйдиған бир хил қурулмилиқ әвзәллик йаритиду. җумһур рәис трамп май ейида ши җинпиң билән көрүшкәндә, бу әндишиләрни биваситә оттуриға қойуштин ибарәт бу муһим пурсәттин пайдилиниши керәк.
тәшкилатимиз сийасәт һөҗҗәтлирини тәһлил қилди, бу һөҗҗәтләр хитай рәһбәрлики дөләтниң күнтәртипини бекитидиған йиллиқ йиғин — «икки йиғин»да елан қилинған иди. биз ғәрбниң техника вә мудапиә санаити ичидә системилиқ һалда җимҗит җуғлиниватқан, еғир хорлашлар үстигә қурулған хәтәрлик истратегийәлик беқинишлиқни байқидуқ.
йеңи пиланниң әң муһим нуқтиси — һалқилиқ техникилиқ беқинишлиқни түгитиш вә тәрәққийат мусаписиниң ташқи бесим йаки тәминләш зәнҗириниң чәклимисигә учримаслиқиға капаләтлик қилиш арқилиқ, хитайни «дунйа пән-техникисиниң алдинқи сепи»гә җайлаштуруштур. бу нишанларниң мувәппәқийәт қазиниши хам әшйаларға кәң көләмдә вә ишәнчлик еришишкә бағлиқ. шәрқий түркистан уйғур аптоном райони дәл бу нуқтида мәркизий орунға игә.
мәсилән, шәрқий түркистан хитайниң бериллий записиниң %83.5 ни игиләйду, бу йерим өткүзгүч ишләпчиқиришта орнини басқили болмайдиған бир хил материйалдур. хитай дунйадики литий төмүр фосфат батарейә ишләпчиқиришиниң %99 ни контрол қилиду, буниң көпинчиси шәрқий түркистанниң минерал байлиқиға тайиниду.
хитай коммунистик партийәси йәнә шәрқий түркистанниң мол көмүр записидин пайдилинип, минерал маддиларни пишшиқлап ишләшкә шараит йаритип беридиған толуқлима йардәм берилгән енергийә билән тәминләйду. шәрқий түркистанда санаәттә ишлитилидиған токниң баһаси һәр киловат саитигә тәхминән 2.7 сент әтрапида. америкада болса бу тәхминән 7.5 сент, йавропа иттипақида болса 22 сент. енергийә титан, магний вә литий қатарлиқ материйалларни пишшиқлап ишләш тәннәрхиниң %40 тин %60 кичә болған қисмини игиләйдиғанлиқи үчүн, бу пәрқ ғәрб ишләпчиқарғучилири адддийла риқабәтлишәлмәйдиған қурулмилиқ риқабәт әвзәлликини йаритиду.
шәрқий түркистанниң минерал байлиқтики әвзәллики пәқәт толуқлима берилгән енергийәдинла келип чиқмайду: у йәнә бу байлиқларни пишшиқлап ишләштә дөләт тәрипидин системилиқ йүргүзүлгән мәҗбурий әмгәк пирограммилириға тайиништин келиду. хитайниң иқтисадий пиланлири мәҗбурий әмгәккә бәкла тайиниду. шуңлашқа һөкүмәт бу системини кеңәйтиш, уни системиниң ичигә техиму чоңқур сиңдүрүш вә уни иҗра қилишта техиму илғар техникиларни ишлитишни мәқсәт қилмақта.
хитай сүний идрактин пайдилинип уйғур ишчиларни назарәт қилмақта вә архип турғузмақта, уларни дәл вақтида түргә айрип мәҗбурий әмгәккә салмақта. буниңға сукут қилиштин башқа таллаш йоқ. рәт қилиш һөкүмәт тәрипидин «ашқунлуқ» идийәлиригә һесдашлиқ қилиш дәп қарилип, түрмигә ташлинишқа сәвәб болуши мумкин.
бу йиллиқ «икки йиғин»да хитай һөкүмити йәнә «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийат қануни»ни мақуллиди. бу барлиқ рәсмий вә маарип саһәлиридә «хәнзу тили биринчи» сийаситини турғузидиған вә бирла хитай кимликини тәшвиқ қилидиған оқутуш материйаллирини бирликкә кәлтүридиған кәң даирилик бир қанун һөҗҗитидур. бу қанун оттуриға қойулған «милләтләр иттипақлиқи» нишанини пүтүн җәмийәттики қануний мәҗбурийәткә айландуриду. у кишиләрниң немә дейәләйдиғанлиқи вә немиләрни көрәләйдиғанлиқини чәкләйду, шуниң билән бир вақитта назарәтни күчәйтип, һөкүмәтниң контроллуқини чиңитиду.
бу пәқәт қуруқ гәп әмәс — сийасәтләр бәш йиллиқ пиланларда бекитилгәндә, йәрлик һөкүмәтләр уни иҗра қилиш үчүн тез һәрикәткә келиду. йеңи бәш йиллиқ пилан елан қилинған охшаш бир күндә, шәрқий түркистан ишләпчиқириш-қурулуш биңтүәни вә 18 дөләт игиликидики ширкәт 92 келишим имзалиди, бу келишимләр енергийә, һалқилиқ минераллар, һесаблаш вә йасимичилиқ саһәлиригә четилиду. бу тәрәққийатлар шәрқий түркистанниң пүткүл санаәт зәнҗиридики ролини техиму зорайтишқа болған кәң көләмлик интилишни көрситиду.
шәрқий түркистандин кәлгән һалқилиқ минераллар дунйа базарлириға йетип барғичә, уларниң баһаси мәҗбурий шараит астида ишләпчиқирилған ток тәннәрхи вә дөләтниң мәҗбурлиши арқилиқ қолға кәлгән әмгәк күчиниң йошурун тәннәрхини әкс әттүрүп болған болиду. бу икки хил әвзәлликтин бәһримән болалмиған ишләпчиқарғучилар баһа җәһәттә риқабәтлишәлмәйду. ток хитайниң дөләтлик ториға киргәндин кейин, униң келиш мәнбәси йоқилиду, бу шәрқий түркистандин йирақта ишләпчиқирилған мәһсулатларниңму мәҗбурий әмгәкниң йошурун толуқлимисини өзигә муҗәссәм қилалайдиғанлиқини, әмма назарәтчиләр вә сетивалғучиларға толуқ мас келидиғандәк көрүнидиғанлиқини билдүриду.
трамп келәр айда хитайға барғанда, американиң пәқәт әркин вә адил сода асасидила риқабәтлишидиғанлиқини, системилиқ мәҗбурий әмгәк арқилиқ һалқилиқ минерал базарларни контрол қилишқа болған урунушларға сүкүт қилмайдиғанлиқини ениқ оттуриға қойалайду.
һөкүмәт бу йөнилиштә муһим қәдәмләрни ташлашқа башлиди, асаслиқ сода шериклирини мәҗбурий әмгәк билән йасалған малларниң өз базарлириға киришини қандақ тосайдиғанлиқини вә шу арқилиқ васитилик һалда америкаға киришиниң қандақ алдини алидиғанлиқини көрситип беришкә чақирди. һөкүмәт йәнә шерикләрниң бу вәдилириниң ишәнчлик вә үнүмлүк болушиға капаләтлик қилиши керәк.
америка йәнә 2021-йили шәрқий түркистандики мәҗбурий әмгәк билән алақидар һәр қандақ мәһсулатни импорт қилишни чәкләш үчүн мақулланған «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни»ни техиму системилиқ иҗра қилиш арқилиқ инкас қайтуруш пурситигә игә. әң муһими, биз хитайниң давамлишиватқан зулуми вә ирқий қирғинчилиқи алдида уйғур, қазақ вә башқа түркий җәмийәтләрни давамлиқ қоллишимиз керәк.
хитай мәҗбурий әмгәктин пайдилинип һалқилиқ минерал базарларда үстүнлүкни игиләш үчүн пүтүн һөкүмәт күчи билән һәрикәт қилмақта. америка бу тәһдиткә тақабил туруш үчүн техиму җиддий һәрикәт қилиши керәк.
