хитайниң ассимилйатсийә қәдәмлири тохтап қалғини йоқ: қәшқәр вә хотәндә қурулған йеңи наһийәләр, мусулман уйғурларниң әсирләрдин бери йашап келиватқан вәтинидә уларни өз йилтизидин йатлаштуруш вә миллий роһини боғуп өлтүрүшни мәқсәт қилған бир һәрикәттур.

11.04.2026

ши җинпиң идарә қиливатқан бейҗиң даирилири, шәрқий түркистандики мусулман уйғур мәвҗутлуқини тамамән йоқитиш истратегийәсидә сүрәтни ашурди. «шинҗаң» йалғанчилиқи билән бесивелишини қанунлаштурушқа урунуватқан хитай, әмдиликтә районниң мәмурий хәритисини «шеңлиң», «хеән» вә «хекән» дегәндәк йат исимлар билән қайтидин сизип, җуғрапийәни өз кимликидин айриветишкә урунмақта.

қәшқәрдики бир бесивелиш һәрикити: шеңлиң (Xinling)

шәрқий түркистанниң қәлби, җуғрапийәниң қәдимий мәркизи қәшқәрдә, 27-март күни хитай коммунистик партийәси вә дөләт кабинетиниң тәстиқи билән «шеңлиң» (Xinling) намлиқ йеңи бир наһийә қурулғанлиқи елан қилинди. шинхуа хәвәр агентлиқиниң бир «тәрәққийат хушхәвири» сүпитидә тәқдим қилған бу хәвири, қәшқәрниң исламий вә уйғур кимликини унтулдурушқа қаритилған пиланлиқ бир һуҗумниң парчисидур.

райондики йәрлик исимларниң (диний, тарихий вә мәдәнийәт йилтизиға игә болғанларниң) хитай коммунистик партийәси идийәсини әкс әттүридиған хитайчә исимлар билән алмаштурулуши, кәлгүси әвладларниң әслимисидин өз йилтизиға болған бағлинишини йулуп ташлашқа урунуштур.

хотәндин кәшмиргичә созулған қоршав

2025-йилиниң ахирқи күнлиридә хотән вилайитигә қарашлиқ қилип қурулған хеән вә хекән наһийәлири болса, мәсилиниң пәқәт ички ассимилйатсийә биләнла чәкләнмәйдиғанлиқини, шуниң билән бир вақитта район характерлик бир кеңәймичиликни өз ичигә алидиғанлиқини испатлиди.

бу йеңи мәмурий бирликләрниң кәшмирниң ладах райони билән тутишиши йеңи деһлини җиддий һаләткә кәлтүрди. хитайниң «чеграни түзәш» ниқаби астида елип бериватқан бу һәрикити, һиндистан тәрипидин «қанунсиз бесивелиш» дәп сүпәтлинип наразилиқ билән қарши елинди.

бейҗиңниң бу қәдәмлири, бир тәрәптин мусулман уйғурларни өз туприқида «мусапир» қилип қойидиған бир нопус қурулуши болса, йәнә бир тәрәптин райондики һөкүмранлиқини һәрбий-мәмурий бирликләр билән мустәһкәмләш тиришчанлиқидур.

империйалист хитайниң бу һәрикәтлири, ғәрбниң «кишилик һоқуқ» темисини қуруқ сөз орнида ишлитип һәл қилиш чариси ишләпчиқармиған, ислам дунйасиниң болса көпинчә сүкүттә турған бир «иманқирғин» җәрйанидур.

иман қирғини: хитайниң бир милләтниң дини вә роһини өлтүрүш тәшәббуси

йәр исимлириниң алмаштурулуши, у тупрақниң игилик һоқуқини йоққа чиқириш тиришчанлиқидур. «қәшқәр» исми пәқәт бир шәһәр намила әмәс, бәлки бир роһниң символидур.

йеңи қурулған һәр бир наһийә, хитай коммунистик партийәсиниң районға техиму көп сақчи күчи, техиму көп назарәт камераси вә техиму көп «идийәви тәрбийәләш мәркизи» (йиғивелиш лагери) орунлаштуруши дегәнликтур.

ислам аләмидики әң чоң мәзлом җуғрапийәләрниң бири болған шәрқий түркистан, пәқәт бир «кишилик һоқуқ» мәсилисила әмәс, бәлки бир «иман вә ғурур» мәсилисидур.

мәнбә: уйғур хәвәр, баран журнили