савутбай журналист александра кавелийус билән биргә йазған китаб.
алаһидә зийарәт: йиғивелиш лагериниң сабиқ хизмәтчиси начарлишиватқан дәпсәндичиликләр, чегра һалқиған бесимлар вә хәлқаралиқ һесаб сорашниң җиддий зөрүрийити һәққидә тохталди.
массимо интовровинйе (Massimo Introvigne)
«зимистан» тори, 2026-йили 13-април
«зимистан» (Bitter Winter) журнили етник қазақ сайрагүл савутбайниң һекайисини көп қетим хәвәр қилди. у шинҗаңдики (хитай болмиған йәрлик аһалиләр бу йәрни шәрқий түркистан дәп аташни әла билиду) йепиқ йиғивелиш лагери ичидә ишлигәнлики вә бу һәқтә ашкара сөзлигәнлики мәлум болған бирдинбир шәхс. қазақистанда өзини тәһдит астида һес қилғандин кейин, у шиветсийәдин панаһлиқ тилигән болуп, нөвәттә ери вә пәрзәнтлири билән шу йәрдә йашайду. «зимистан» журнили бу алаһидә зийарәт үчүн униң билән шу йәрдә көрүшти. әлвәттә, «ечинишлиқ қиш» журнили зийарәт қилинғучиларниң өз сийасий қарашлирини ашкара ипадилишигә йол қойиду, бирақ бу қарашларниң һәммисигә қошулиду дегәнлик әмәс.
BW: «асаслиқ гуваһчи» намлиқ китабиңиз нәшр қилинғандин буйан, сиз хәлқаралиқ бир паалийәтчигә айландиңиз. өз һекайиңизгә болған чүшәнчиңиз қандақ тәрәққий қилди?
S: мениң өз ролумға болған чүшәнчәм бир тирик қалғучидин, йоқитилиш хәвпигә дуч келиватқан бир милләтниң дунйави әлчиси вә рәһбиригә өзгәрди. мән шәрқий түркистан сүргүндики һөкүмитиниң муавин пирезиденти сүпитидә, бу китабниң инсан һоқуқини қоғдашта қанчилик муһим супиларни йаратқанлиқини көрдүм. оқурмәнләр көпәйгәнсери, хәлқараниң хитай коммунистик партийәсиниң җинайәтлиригә болған тонушиму ашти. хәлқаралиқ мунбәрләрдә сөз қилиш вақтимиз даим чәклик болғачқа, бу китаб мениң кеңәйтилгән гуваһлиқ сөзүм болуп хизмәт қилиду. у қисқа бир нутуққа сиғмайдиған ечинишлиқ тәпсилатларни вә системилиқ дәлил-испатларни тәминләйду. бу китаб тил тосалғулирини йоқитип, уни бир тәшвиқат қорали сүпитидә көридиған тәбиий бир қоллиғучилар җәмийитини шәкилләндүрди. нурғун оқурмәнләр нөвәттә бу китабни башқиларға совға қилип, шәрқий түркистан һекайисиниң пәқәт аңлинипла қалмай, бәлки хәлқимизниң азадлиқи үчүн бир һәрикәт чақириқи сүпитидә чүшүнилишигә капаләтлик қиливатиду.
BW: сиз уйғур вә башқа түркий хәлқләрни хитайниң «толуқ назарәт қилиш дөлити» астида йашаватиду дәп тәсвирләйсиз. 2021-йилидин буйан сизни әң әндишигә салған тәрәққийатлар қайсилар?
S: вәзийәт кәң көләмлик тутқун қилиштин, мәңгүлүк вә йуқири техникилиқ мустәмликичилик ишғалийитигә өзгәрди. мени бүгүн әң әндишигә салидиған иш хитай дөлитиниң балилиримизни кәң көләмдә тутқун қилишидур. милйонға йеқин бала аилилиридин тартивелинип, йатақлиқ мәктәпләргә қамалди, бу мәктәпләр әмәлийәттә уларни уйғур вә қазақ салаһийитидин үзүп ташлаш үчүн лайиһәләнгән меңә йуйуш мәркәзлиридур. мән йәнә йеқинда рәсмий түскә киргән «милләтләр иттипақлиқи қануни»дин күчлүк әндишә қилимән. бу қанун бизни бирла «хитай» салаһийитигә мәҗбурий сиңдүрүш вә аста-аста айрим бир милләт сүпитидә йоқитиш арқилиқ, шәхсий мәдәнийитимиз вә тилимизниң вәйран қилинишини әмәлийәттә қанунлаштурди. униңдин башқа, етан гутманға охшаш тәтқиқатчиларниң испатлири шуни җәзмләштүрдики, әза содиси үчүн һәр йили 25 миңдин 50 миңғичә уйғур вә қазақ өлтүрүлмәктә, бу әза елиш санаитиниң шәрқий түркистанға кеңийиши алдин пиланланған бир дәһшәттур. хитай коммунистик партийәси йәрлик бәлгилимиләр арқилиқ бу вәһшийликләрни қанунлаштурушқа өтти, бу уларниң миллитимизни пүтүнләй йоқитишқа болған узун муддәтлик нийитиниң сигналидур.
BW: нурғун һөкүмәтләр нөвәттә уйғур вә башқа түркий хәлқләргә қарши инсанийәткә қарши җинайәтләрни етирап қилди. сизчә хәлқара җәмийәт йәнила қоллинишни рәт қиливатқан конкрет тәдбирләр қайсилар?
S: җавабкарлиқ сүрүштүрүлмигән етирап қилиш пәқәт бирла тийатирдур. хәлқара җәмийәт йәнила хитай коммунистик партийәсини тохтитишниң бирдинбир чариси болған толуқ иқтисадий вә сийасий йетим қалдурушни, шундақла хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимиси (ICC) арқилиқ улардин һесаб сорашни рәт қиливатиду. биз дунйа сийаситидә ениқ бир қош өлчәмни көрүватимиз. русийә украинаға таҗавуз қилғанда, хәлқара җәмийәт тез сүрәттә җаза қолланди вә сот мәһкимиси волудимир путинни тутуш буйруқи чиқарди. немә үчүн охшаш күч 21-әсирдики әң узун давам қиливатқан ирқий қирғинчилиқни башқуруватқан ши җинпиңға қарита қоллинилмайду? 2026-йили мартта «милләтләр иттипақлиқи қануни»ниң мақуллиниши хитай коммунистик партийәсиниң техиму җүрәтлик болуп кәткәнликини көрситиду; улар нөвәттә ирқий қирғинчилиқ нийитини биваситә өз бәлгилимилиригә киргүзүватиду, чүнки улар хәлқаралиқ ақивәтләрдин қорқмайду. һөкүмәтләр әнсирәштин һалқип, шәрқий түркистанни мустәмликә қилиш вә ишғал қилишни мәбләғ билән тәминләйдиған барлиқ қуллар әмгики мәһсулатлириға толуқ чәклимә қойуши керәк. униңдин башқа, дунйави органлар буни ички инсан һоқуқи мәсилиси дәп қарашни тохтитип, униң нәччә он йиллиқ қанунсиз мустәмликичилик ишғалийитиниң нәтиҗиси икәнликини етирап қилиши керәк. ирқий қирғинчилиққа мәсул кишиләр үстидин дәва қилиш үчүн бизниң хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимисидики делолиримизға қоллаш лазим. биз йәнә өз тәқдиримизни өзимиз бәлгиләш һоқуқимизниң рәсмий етирап қилинишиға вә қоллинишиға моһтаҗ. биз хәлқара җәмийәтни сот мәһкимисидики делойимизни, мустәмликичиликкә қарши күришимизни вә мустәқиллиқимизни әслигә кәлтүрүш тиришчанлиқимизни қоллашқа алаһидә чақиримиз. хитай коммунистик партийәсиниң иқтисадий тәсирини парчилаш вә җинайи җавабкарлиққа тартиштин башқа һәр қандақ иш җинайәткә шерик болуштур.
савутбай журналист александра кавелийус билән биргә йазған китаб.
BW: сиз дунйаниң һәрқайси җайлиридики сийасий рәһбәрләр, паалийәтчиләр вә тирик қалғучилар билән көрүштиңиз. қайси учришишлар нөвәттә тутқан йолиңизни әң көп шәкилләндүрди?
S: мениң америка вә йавропадики рәһбәрләр билән болған көрүшүшлирим ачқучлуқ болди, әмма бу көрүшүшләр йәнә сийасий риторика билән әмәлий җүрәт оттурисидики бошлуқни ашкарилиди. мәсилән, америка давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқни рәсмий етирап қилған болсиму, биз пирезидент трампниң бейҗиңға пиланлаватқан зийарәтлиригә охшаш йуқири дәриҗилик мунасивәт орнитиш хаһишини көрүватимиз. бу хил зийарәтләр хитайниң бу вәһшийликлирини қанунлуқ қилип көрситип қойуш вә җазаға тартилишқа тегишлик ши җинпиң һакимийитигә җүрәт бериш хәвпини туғдуридиған зийанлиқ сигналдур. бу учришишлар маңа шуни өгәттики, биз хитай һөкүмранлиқи астида пәқәт йахширақ муамилә тиләп олтуралмаймиз. мениң бурчум шуни тонуп йетиш билән шәкилләндики, биз дөләт игилик һоқуқимизни әслигә кәлтүрүшни мәқсәт қилған мустәмликичиликкә қарши бир һәрикәтмиз. биз пәқәт лагерларниң тақилишинила әмәс, бәлки мустәмликичиләрниң земинимиздин чиқип кетишини халаймиз, чүнки бу хәлқимизниң әркинликигә, инсан һоқуқиға вә мәвҗутлиқиға капаләтлик қилишниң бирдинбир йолидур.
BW: шиветсийәдики һайатиңиз паалийәтчиликиңизгә, бихәтәрлик туйғуңизға вә әркин сөзләш иқтидариңизға қандақ тәсир көрсәтти?
S: шиветсийә мени бир инсан сүпитидә ғурурумни әслигә кәлтүридиған демократик асас билән тәминлиди. шивет тилини өгиниш маңа йавропа җәмийити билән биваситә сөзлишиш вә сиңишиш пурсити бәрди. әң муһими, мән бу йәрдә бәһримән болуватқан сөз әркинлики шәрқий түркистан күришини дунйа сәһнисигә елип чиқишта әң ахирқи супа болуп бәрди. бу йәрдә мән хитай коммунистик партийәси лагерларға көмүвәтмәкчи болған һәқиқәтләрни сөзлийәләймән.
BW: хитай коммунистик партийәси чәт әлдики өктичиләрни нишан қилишни давамлаштуруватиду. сиз бүгүнки чегра һалқиған бесимниң писхикилиқ йүкини қандақ йеңиватисиз?
S: мән хитай коммунистик партийәсиниң һәр бир тәһдити вә һәр бир бесимини бир күч мәнбәсигә айландурушни өгәндим. уларниң үмидсизлиниши мениң хизмитимниң үнүмлүк болуватқанлиқини испатлайду. писхикилиқ бесимни башқуруш үчүн, мән музика арқилиқ роһимни җанландуридиған текистләрни йазимән вә орундаймән. деңиз бойида пийадә меңиш вә җисманий җәһәттин актип болуш мениң улар теңишқа урунуватқан бесимға қарши туруш усулумдур. мән йәнә мени қоллайдиған дунйаниң һәрқайси җайлиридики адаләтпәрвәр кишиләрниң мәдитигә еришиватимән. улар түпәйлидин, мән бу күрәштә һәргиз йалғуз әмәсликимни билимән.
BW: сизчә чәт әлдики уйғур, қазақ вә башқа хәлқләр мәдәнийәтни сақлап қелиш вә йоқитилишқа қарши турушта қандақ рол ойниши керәк?
S: чәт әлдикиләр миллитимизниң тирик архипи болуши керәк. мән қаршилиқ көрситишимиз үчүн төт түврүкни оттуриға қойимән. биринчидин, тилимизниң йоқилип кәтмәсликигә капаләтлик қилиш үчүн, балилар вә чоңлар үчүн тор супилири арқилиқ бирликкә кәлгән маарип сиистемисини қурушимиз керәк. иккинчидин, әнәнилиримиз мәшиқ қилинидиған вә әвладтин-әвладқа мирас қалдурулидиған мәдәнийәт мәркәзлирини қуруш арқилиқ мәдәнийәт ул әслиһәлирини бәрпа қилишимиз керәк. үчинчидин, миллий кийим-кечәк вә мәдәнийәт буйумлиримизни ишләпчиқиридиған завутларға мәбләғ селип, мәдәнийәт символлиримизниң мәвҗут болушиға капаләтлик қилиш арқилиқ иқтисадий аптономийәгә еришишимиз керәк. ахирида, кәлгүси дөлитимиз үчүн бирликкә кәлгән асас селиш мәқситидә, кейинки әвладлар үчүн йашлар алмаштуруш паалийәтлирини вә йиллиқ дунйави йиғилишларни тәшкиллишимиз лазим.
савутбай америка ташқи ишлар министири майк помпео вә биринчи ханим меланийә трампниң қолидин 2020-йиллиқ хәлқаралиқ җүрәтлик айаллар мукапатини еливатқан пәйт. сүрәт мәнбәси.
BW: сизниң гуваһлиқиңиз дунйадики нурғун айалларға илһам бәрди. сиз мустәбит түзүмләр астида йашаватқан айалларға алаһидә қандақ учур йоллимақчи?
S: биз қәддимизни тик тутушимиз вә һоқуқ-мәнпәәтимиз үчүн күрәш қилишни һәргиз тохтатмаслиқимиз керәк. түзүм қанчилик вәһший болушидин қәтийнәзәр, әркинлик арзусидин һәргиз ваз кәчмәсликимиз керәк. айаллар пәқәт бир аҗиз гуруппа әмәс; тарих көп қетим испатлиғандәк, биз әң чидамлиқ җәңчиләрмиз. биз анилар вә һайатлиқ бәхш әткүчиләр сүпитидә, хитай коммунистик партийәсиниң өчмәнликини йеңәләйдиған бирдинбир күч болған чоңқур муһәббәтни өзимиздә муҗәссәмлидуқ. әгәр биз чиң турсақ вә һәргиз тохтатмисақ, ахирида һоқуқимизни қоғдаш пурситигә еришимиз. пурсәт һәр йәрдә бар, улар пәқәт бизниң қәтий ирадимизгә бағлиқ.
BW: мәҗбурий әмгәк вә тәминләш зәнҗиридики дәпсәндичиликләр һәққидә техиму көп испатларниң ашкарилинишиға әгишип, сизчә дунйадики истемалчилар вә ширкәтләрниң зиммисидә қандақ мәсулийәтләр бар?
S: хәлқара җәмийәт мәҗбурий әмгәк дегән силиқлаштурулған терминни ишлитишни тохтитип, уни өз исми билән атиши керәк: бу дөләт қоллиған қуллуқ түзүми вә бир милләтниң азабини таварлаштуруштур. хитай коммунистик партийәси уйғур, қазақ вә башқа түркий хәлқләрни қул қилиш арқилиқ ишләпчиқириш тәннәрхини төвәнлитип, дунйа базирини контрол қиливатиду, бу әмәлийәттә пүтүн дунйани бизниң ирқий қирғинчилиқимизниң малийә қоллиғучисиға айландуруватиду. нөвәттә «милләтләр иттипақлиқи қануни» хәлқимизниң толуқ бойсундурулушини, һәтта дөләтниң иқтисадий нишанлири үчүн өз дөлитимиздин хитайниң һәрқайси җайлириға кәң көләмдә йөткилишини мәҗбурий бекиткән икән, хитайдин келидиған, болупму шәрқий түркистандин келидиған пакиз тәминләш зәнҗири дегән нәрсә мәвҗут әмәс. хитайда тиҗарәт қилишни давамлаштуруватқан йаки бизниң ишғал қилинған земинимиздин хам әшйа сотлаватқан ширкәтләр пәқәт сирттин көзәткүчиләр әмәс, бәлки хәлқимизниң қан вә йашлиридин пайда алидиған актип шерикләрдур. уларниң мәбләғни толуқ чекиндүрүштин ибарәт әхлақий вә қануний мәсулийити бар. биз дунйадики истемалчиларни бу қул содисиға шерик болған һәр қандақ маркини толуқ байқут қилишқа чақиримиз. ирқий қирғинчилиқ билән бойалған пайда қанунсиз вә инсанийәткә зиттур. бу ширкәтләр бир милләтни кәң көләмдә езиш вә йоқитишта ойниған роли үчүн иқтисадий вә қануний җәһәттин һесаб бериши керәк. бу мәһсулатларни сетивелиш хәлқимизни бағлап турған кишәнләр үчүн пул төлигәнлик билән баравәр.
BW: кәлгүсигә нәзәр салсақ, сизниңчә хәлқиңиз үчүн адаләт немидин ибарәт? қайси басқучлар реаллиқта шу йәргә елип бариду?
S: һәқиқий адаләт пәқәт ирқий қирғинчилиқниң йоқлуқи әмәс, бәлки игилик һоқуқимизниң толуқ әслигә келишидур. адаләт дегәнлик 1949-йилдики таҗавузчилиқ билән башланған қанунсиз хитай мустәмликичилик һөкүмранлиқини ахирлаштуруп, шәрқий түркистан җумһурийитиниң толуқ мустәқиллиқини вә әслигә келишини көрситиду. бу кәлгүсидә уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа хәлқләр өз тәқдириниң бирдинбир хоҗайини болиду. адаләтә баридиған йол үч муһим басқучни тәләп қилиду. биринчидин, хәлқара җәмийәт шәрқий түркистанни хитайниң бир өлкиси йаки аталмиш аптоном райони әмәс, бәлки ишғал қилинған бир земин дәп рәсмий етирап қилиши керәк. иккинчидин, барлиқ тутқунлар дәрһал вә шәртсиз қойуп берилиши, дөләт башқурушидики әслиһәләрдә тутуп турулуватқан оғриланған әвлад балилар аилилиригә қайтурулуши керәк. үчинчидин, биз мустәмликичиликни түгитиш мусаписи арқилиқ игилик һоқуқлуқ, демократик бир дөләт қурушқа қарап меңишимиз керәк. бу шәртләр болмай туруп, хитай билән елип берилидиған йуқири дәриҗилик сийасий достлуқ йаки сода келишимлири инсанийәткә қилинған бир хийанәттур вә бу пәқәт хитай коммунистик партийәсиниң империйалистик арзулириға күч бериду. дунйа шуни чүшиниши керәкки, сийасий һоқуқимиз әслигә кәлмәй туруп, инсан һоқуқимизға капаләтлик қилғили болмайду. шәрқий түркистанниң мустәқиллиқини қоллаш ирқий қирғинчилиқни мәңгүлүк ахирлаштуруш вә дунйа җәмийитиниң бихәтәрликини қоғдашниң бирдинбир йолидур. бизниң нишанимиз хитай астида ислаһат елип бериш әмәс, бәлки толуқ мустәмликичиликни түгитиш вә мустәқиллиқимизни қайтурувелиштур.
