(әскәртиш: хәвәрниң мәнбәсидә шәрқий түркистанниң нами шинҗаң дәп елинған болуп, биз шәрқий түркистан дәп елишни мувапиқ көрдуқ.)

бүгүн қазақистанда бир сот мәһкимиси хитайниң шәрқий түркистандики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарши тинчлиқ намайишқа қатнашқан 19 нәпәр қазақистан пуқрасини җинайәтчи дәп бекитти.

2025-йили нойабирда йүз бәргән мәзкур намайиш җәрйанида, «нәқиз атажурт пидаийлар гурупписи» ниң паалийәтчилири хитай һөкүмитиниң «инсанийәткә қарши җинайәт» дәп қариливатқан зулумлирини әйиблиди. улар 2025-йили ийулдин буйан хитай даирилири тәрипидин намәлум сәвәбләр билән тутуп турулуватқан, әсли келип чиқиши шәрқий түркистандин болған қазақистан пуқраси алимнур турғанбайни қойуп беришкә чақирди, шундақла хитай байрақлирини вә пирезидент ши җинпиңниң сүритини көйдүрди.

намайиштин бир күн кейин, хитайниң алмутада турушлуқ консулханиси қазақистан даирилирини «мувапиқ тәдбир қоллиниш»қа үндиди. шуниң билән йәрлик даириләр паалийәтчиләр үстидин җинайи ишлар бойичә тәкшүрүш башлиди.

таратқуларниң хәвәрлиригә қариғанда, 11 нәпәр паалийәтчи «ихтилап қозғаш» җинайити билән бәш йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған; икки айалниң җаза муддити кичик балиси болғанлиқи сәвәбидин кечиктүрүлгән. йәнә сәккиз кишигә охшаш җинайәт билән қамақсиз «әркинликини чәкләш» җазаси берилгән. сот мәһкимиси барлиқ әйибләнгүчиләрниң үч йилғичә җәмийәтлик йаки сийасий паалийәтләр билән шуғуллинишини чәклигән.

қазақистан даирилири хәлқаралиқ кишилик һоқуқ органлириниң әндишилиригә қаримай, тәнқидий вә охшимиған пикирләрни бастуруш үчүн тәсвирлиниши мүҗмәл вә даириси интайин кәң болған «ихтилап қозғаш» җинайитидин узундин буйан суйиистемал қилип кәлмәктә. әмма, қазақистан даирилириниң шәрқий түркистандики кишилик һоқуқни тәшәббус қилған мушундақ чоң бир паалийәтчиләр гурупписини тунҗи қетим қамаққа һөкүм қилишидур.

қазақистан хитай билән узун чегра линийәсигә игә болуп, шәрқий түркистандин кәлгән хелила көп санда уйғур вә қазақ дийаспорасиға саһибханлиқ қилиду. 2016-йилидин башлап, хитай даирилири қазақистанни өз ичигә алған «26 сәзгүр дөләт»ниң биридә уруқ-туғқанлири болған йаки у йәрләрни зийарәт қилған уйғур вә қазақларни тутқун қилиш вә халиғанчә қамаш арқилиқ җазалап кәлди. йеқинқи йиллардин буйан, хитай һөкүмити йәнә чәт әлдики тәнқидчиләргә қаритилған паракәндичилик селиш һәрикитини күчәйткән болуп, бу «чегра һалқиған бастуруш» дәп аталмақта.

қазақистан даирилири илгири бейҗиңниң зулумлириға қарши намайиш қилған паалийәтчиләргә паракәндичилик салған, уларни халиғанчә тутқун қилған вә қисқа муддәтлик қамаққа алған иди, әмма «атажурт» паалийәтчилириниң җинайи ишлар бойичә түркүмләп әйиблиниши вә еғир җазаларға һөкүм қилиниши қорқунчлуқ бир сигнал бәрмәктә: қазақистанда хитайниң зулумлириға қарши ашкара намайиш қилишқа йол қойулмайду. бундақ қаттиқ қоллуқ билән әйибләш вә җазалаш арқилиқ, қазақистан һөкүмити бейҗиң билән күнсери қойуқлишиватқан мунасивитини сақлап қелиш үчүн, өз пуқралириниң әркинликини қурбан қилишқа толуқ тәййар икәнликини ашкара көрситип қойди.

мәнбә: https://www.hrw.org/news/2026/04/13/kazakhstan-jails-activists-for-peaceful-xinjiang-protest