«әркинлик өйи» (Freedom House) ниң соал-җаваб сәһиписидә, уйғур тәтқиқат мәркизиниң мәсули абдулһеким идлис хитай коммунистик партийәсиниң зийанкәшликини паш қилиш хизмити вә хитай даирилириниң уни сөзләштин тосуш үчүн өзигә вә аилисигә қандақ тәһдит салғанлиқи һәққидә тохтилиду.

хитай хәлқ җумһурийити дунйадики әң мурәккәп вә әтраплиқ болған «һалқими дөләтлик бесим» (transnational repression) һәрикитини елип бериватқан болуп, кишилик һоқуқ қоғдиғучилири, журналистлар, оқуғучилар, сәнәткарлар, диний вә етник аз санлиқ милләт әзалирини нишан қилмақта. шәрқий түркистандин болған уйғурлар он нәччә йилдин бери хитайниң зулумидин қечип чәт әлләргә чиқмақта. чәт әлдә, бу гуруппиниң нурғун әзалири тутуп қелиниш, қанунсиз депорт қилиниш, тутуп бериш, вакаләтчи арқилиқ мәҗбурлаш, назарәт қилиш вә рәқәмлик паракәндичилик селиш қатарлиқ дөләт һалқиған бесим тәһдитигә дуч кәлмәктә. хитай даирилири йәнә қошна дөләтләрниң һөкүмәтлиригә тәсир көрситип вә мәҗбурлап, уйғурларни тутуп туруш вә уларниң паалийәтлирини тосушқа урунмақта. «әркинлик өйи»ниң 2014-йилидин 2025-йилиғичә болған дунйадики биваситә физикилиқ делоларни хатирилигән һалқими дөләтлик бесим санданидики вәқәләрниң 20 пирсәнттин артуқи уйғурлар билән мунасивәтлик.

өткән айда, вашингтон дики уйғур тәтқиқат мәркизиниң мәсули, даңлиқ уйғур зийалийси вә паалийәтчиси абдулһеким идлис хитай даирилириниң түрткиси билән малайшийада бир күнгә йеқин тутуп турулди вә кейин малайшийадин қоғлап чиқирилди. бу әһвал униң «тәһдит: хитайниң ислам дунйасини мустәмликә қилиши вә уйғур қирғинчилиқи» намлиқ китабиниң малай тилидики нәшрини елан қилишиға тосқунлуқ қилди. идлис чүшәндүргинидәк, бу һалқими дөләтлик бесим һәрикити чәт әлдә паалийәт қиливатқан барлиқ америкилиқ паалийәтчиләр, журналистлар вә тәтқиқатчилар үчүн хәтәрлик бир үлгә тикләп бәрди. төвәндә, идлис хитай коммунистик партийәси (х к п)ниң дәпсәндичиликини паш қилиш хизмити вә малайшийада вә башқа җайларда уларниң өзини қандақ сүкүт қилдурмақчи болғанлиқини тәсвирләп бериду.

әркинлик өйи: уйғур тәтқиқат мәркизиниң иҗ can мәҗрийәт мудири болуш сүпитиңиз билән елип бериватқан хизмитиңизни тәсвирләп берәләмсиз?

абдулһеким идлис: мән уйғур тәтқиқат мәркизи (CUS) ниң иҗраийә мудири болуш сүпитим билән, шәрқий түркистандики (рәсмий исми шинҗаң уйғур аптоном райони) киризисни һәл қилиш үчүн кишилик һоқуқ тәшвиқати, академик тәтқиқат вә дипломатик алақиниң кесишиш нуқтисидики бир бурчқа рәһбәрлик қилимән. мән қәтий, пакитқа асасланған доклатларни чиқириш вә дунйа қанун турғузғучилириға мәлумат бериш арқилиқ, хитай коммунистик партийәсиниң байанлирини паш қилишқа вә уйғур қирғинчилиқи һәққидики хәлқаралиқ сөһбәтниң илмий санлиқ мәлумат вә мәдәнийәт тәҗрибисигә тайинишиға капаләтлик қилишқа тиришимән. мениң хизмитим бу тәтқиқатларни һәрикәткә айландуруп, таратқу тәшвиқати вә йуқири дәриҗилик йиғинлар арқилиқ өзгириш һасил қилалайдиған амминиң тонушини өстүрүштур. мән йәнә хитайниң иқтисадий бесими даим сүкүт сетивалидиған мусулман дөләтләр билән алақә қилишқа әһмийәт беримән. мән оттура шәрқ, африқа вә асийадики диний рәһбәрләр вә җәмийәткә мәлумат бериш арқилиқ, уйғурларға қаритилған зийанкәшликниң бизниң ортақ етиқадимизға қилинған һуҗум вә хитайниң диний етиқадқа қарши урушиниң бир қисми икәнликини көрситип беримән.

мениң паалийәтчиликим чоңқур шәхсий характергә игә: 2017-йилидин бери аиләмдики 24 киши сирлиқ йоқап кәтти, буларниң ичидә анам һәбибәхан идлис, акам абдуреһим, сиңлим бүһәдичәхан вә барлиқ җийәнлирим бар. 2023-йили авғустта, дадамниң йәттә ай илгири, йәни 2023-йили йанварда хотәндә вапат болғанлиқини аңлидим.

мән чәт әлдики уйғурлар билән хәлқара җәмийәт оттурисидики көврүк болуш сүпитим билән, шәхсий учурлиримизни дунйави һәрикәткә айландуруш үчүн зөрүр болған истратегийәлик тәвсийә вә гуваһлиқ билән тәминләймән.

уйғур хәлқи үчүн паалийәт қилишқа қанчилик вақит болди?

мән 1968-йили шәрқий түркистанниң хотән шәһиридә туғулғанмән. мениң мусапәм етиқад вә илмий асас билән башланған; мән 1986-йили мисирдики әл-әзһәр университетиға оқушқа кетиштин бурун, хотәндики йәр асти мәдрисиләрдә исламий илимләр вә әрәб тили өгәнгән. бу тәҗрибә маңа х к п һазир йоқитишқа урунуватқан диний кимликни чоңқур чүшиниш пурсити бәрди.

1990-йили мән германийәдин панаһлиқ тилигән тунҗи уйғурларниң бири болдум. мйунхенда орунлишип, санаәт башқуруш кәспидики оқушум билән хәлқимизни тәшкилләш вәзиписини тәң елип бардим. мән йавропадики тунҗи уйғур тәшкилати болған «йавропа шәрқий түркистан иттипақи» (1991) ниң қурғучилиридин бири. кейинки йигирмә йилда, мән күришимизниң орган қурулмисини бәрпа қилишқа әһмийәт бәрдим. мән «дунйа уйғур йашлар қурултийи» (1996) ниңму қурғучиси болғанлиқимдин пәхирлинимән, у йәрдә иҗ can мәҗрийәт комитетиниң рәиси болуп ишлидим, шундақла «дунйа уйғур қурултийи» (2004) ниңму қурғучилиридин бири, у йәрдә охшимиған рәһбәрлик вәзипилирини өтидим.

2009-йили америкиға көчүп кәлгәндин буйан, вашингтонда бу хизмитимни давамлаштуруп, «америка уйғур җәмийити»ниң һәйәт әзалиқида болдум. 2017-йили айалим рушән аббас билән бирликтә давамлишиватқан қирғинчилиққа тез сүрәттә диққәт қозғаш үчүн «уйғур һәрикити» (CFU) ни қурдуқ.

йеқинқи йилларда күрәшниң характери өзгәрди. хитай һөкүмити бастуруш һәрикитини омумйүзлүк қирғинчилиққа айландурғанда, бизниң инкасимиз техиму күчлүк болуши керәк иди. бу мени уйғур тәтқиқат мәркизини қурушқа йетәклиди, мән бу йәрдә хитайниң тәсиригә, болупму мусулман дөләтләрдики тәсиригә җәң елан қилиш үчүн керәклик болған академик вә илмий тәрәпләрни тәшвиқат билән бирләштүрдум.

немә үчүн малайшийаға бардиңиз? йетип барғанда немә болғанлиқини тәсвирләп берәләмсиз?

биз 2022-йилидин башлап малайшийада уйғур тәшвиқати билән шуғуллинип келиватимиз, шуниңдин бери мән у йәргә бир нәччә қетим бардим, җүмлидин малайшийа баш министири әнвәр ибраһим билән көрүштүм. х к п мени мусулман дөләтләрдики тәсири һәққидики әң муһим мутәхәссисләрниң бири дәп қарайду. мениң «тәһдит: хитайниң ислам дунйасини мустәмликә қилиши вә уйғур қирғинчилиқи» намлиқ китабим һазир түрк, әрәб, малай вә һиндонезийә тиллириға тәрҗимә қилинди. бу китаб хитайниң мусулман дөләтләргә сиңип кириши һәққидә кишиләрниң көзини ачти. китаб елан қилинғандин кейин, айалим иккимиз системилиқ өлүм тәһдити вә рәқәмлик паракәндичиликкә дуч кәлдуқ. мән китабниң һиндонезийә тилидики нәшрини елан қилиш үчүн җакартаға барғанда, хитай әлчиханиси йәрлик вакаләтчилирини сәпәрвәр қилип, мениң рәсимимни вә китабимни көйдүрүш қатарлиқ аммиви наразилиқ паалийәтлирини уйуштурди.

бу қетимлиқ малайшийа сәпирини малайшийадики һәмраһимиз пиланлиған вә мени тәклип қилған иди. биз доклатлар билән пухта тәййарланған идуқ вә китабимниң малай тилидики нәшри билән бирликтә уйғур тәтқиқат мәркизиниң бир нәччә йеңи доклатини елан қилишни пиланлиған идуқ. мән 29-март куала лумпурға йетип бардим, қайтиш вақтим 2026-йили 8-апрел қилип бекитилгән иди.

мән 29-март йәрлик вақит әтигән саәт 7:00 дә куала лумпурға йетип бардим. мән паспорт тәкшүрүш залиға кәлгәндә, бир малайшийа көчмәнләр әмәлдари мени бир чәткә тартип, паспортумни елип ишханисиға башлап кирди. бир сақчи өзини малайшийа хан җәмәти сақчиси дәп тонуштурди вә мениң киришимниң рәт қилинғанлиқини вә қоғлап чиқирилидиғанлиқимни ейтти. бәш саәтлик параңдин кейин, улар мени айродромдики вақитлиқ тутуп туруш мәркизигә орунлаштурди. [әскәртиш: америка пуқралириниң малайшийада 90 күндин аз сода йаки сайаһәт билән туруши үчүн виза тәләп қилинмайду].

мениң америка паспортум мусадирә қилинди, мән һечқандақ асассиз 21 саәт тутуп турулдум, маңа пәқәт бир қетимлиқ азрақ тамақ вә бир кичик ботулка су берилди, андин төт сақчиниң һәмраһлиқида депорт қилинидиған айропиланға чиқирилдим.

улар мени түркийә һава йоллири айропиланиға чиқарди вә истанбул арқилиқ америкиға депорт қилди. 30-март йәрлик вақит әтигән саәт 4:25 дә истанбулға йетип бардим вә у йәрдә паспортумни қайтуруп алдим. андин саәт 15:50 тә истанбулдин вашингтонға учидиған айропиланға олтуруп, саәт 19:50 тә дуллес айродромиға йетип кәлдим.

тәхминән 70 саәтлик уда сәпәр вә тутуп турулуштин кейин, мән америкиға аман-есән йетип кәлдим. малайшийадики саһибханимиз маңа киришимниң рәт қилиниши бейҗиңниң биваситә бесиминиң нәтиҗиси икәнликини җәзмләштүрди.

бу йалғуз бир вәқә әмәс, бәлки хитайниң қорқутуш әндизисиниң бир қисми. өткән йили мән җакартадики хитай әлчиханисиниң бесими билән һиндонезийәгә кириштин рәт қилинған идим, әмма у чағда америка һөкүмитиниң арилишиши билән киришкә мувәппәқ болған идим. бу қетим болса, америка ташқи ишлар министирлики вә куала лумпурдики америка әлчиханиси малайшийа көчмәнләр идарисигә бу мәсилини йәткүзгән болсиму, бейҗиң йәнила ғәлибә қилди. бу хил йүзлиниш әндишә қилишқа әрзийду.

бейҗиңниң мәқсити мениң тәтқиқатлиримни малай тилида сөзлишидиған җәмийәткә йетип бериштин бурун боғуш. мениң бирдинбир «җинайитим» хитай һөкүмити тәрипидин зийанкәшликкә учраватқан бир җәмийәтниң өктичиси болушум вә хитайниң инсанийәт, әркинлик вә демократийәгә салған техиму чоң тәһдитлирини паш қилишимдур. хитай һазир үчинчи бир дөләттин пайдилинип бир америка пуқрасини тутуп туруш вә қоғлап чиқиришта утуқ қазанди. әгәр бундақ давамлишивәрсә, бу чәт әлдә ишләйдиған һәр бир америкилиқ паалийәтчи, журналист вә тәтқиқатчи үчүн хәтәрлик бир үлгә болуп қалиду. бу хитайниң мени бир америка пуқраси сүпитидә нишан қилған ениқ бир һалқими дөләтлик бесим делосидур.

бу кәчүрмиш сизгә қандақ туйғу бәрди?

көчмәнләр идарисидә бир чәткә тартилған ашу минуттин башлап, һайатим үчүн әнсиридим. мән мән билән охшаш кишиләрни йоқитивәткән бир дөләтниң тәлипи билән малайшийа қанун иҗра қилиш органлири тәрипидин тутуп турулдум. сақчиниң авази наһайити қопал иди, маңа худди бир җинайәтчидәк йаки бир тәһдиттәк муамилә қилди. пуқрачә кийингән, қара көзәйнәк тақиған бир нәччә адәм бар иди. улар өзини тонуштурмиди, маңа һечнемә демиди, пәқәт сүкүт ичидә көзитип турди. мән уларниң кимликини вә ким үчүн ишләйдиғанлиқини билмәйттим.

һечқандақ көчмәнләр әмәлдари мениң немә үчүн тутуп турулғанлиқимни чүшәндүрмиди. мени айродромдин алғили кәлгән малайшийадики һәмраһим сирттин маңа учур әвәтип, хитайниң малайшийаға бесим ишлитип мени «қизил тизимлик»кә киргүзгәнликини ейтти. мән малайшийа туприқида, бейҗиңниң буйруқи билән, бир америка пуқраси сүпитидә һоқуқлиримни йүргүзгәнликим үчүн тутуп турулдум.

мени 20 дин артуқ адәм тутуп турулуватқан вә сақчи йоқ бир вақитлиқ тутуп туруш өйигә елип киргәндә, қорқунчум техиму күчәйди. мән уйғур паалийәтчилириниң чәт әлдә өлтүрүлгәнликини вә бу қатиллиқларниң бейҗиңға четилидиғанлиқини билимән. мән ашу билим билән 15 саәттин артуқ бир булуңда йалғуз олтурдум.

х к п тәрипидин бундақ нишан қилинғандин кейин, мән өйгә чоңқур роһий җараһәт билән қайтип кәлдим. шуниңдин бери ухлийалмайватимән.

илгири мушуниңға охшаш бирәр вәқә болғанму?

һәә. биз 2024-йили 11-ийулдин 20-ийулғичә һиндонезийәдә бир тәшвиқат сәпиридә болған идуқ. һиндонезийәдики һәмраһимиз паалийәтләрни уйуштурған вә мени тәклип қилған иди. бу сәпәр сийасәтчиләр, аммиви тәшкилат рәһбәрлири вә диний затларни өз ичигә алған муһим шәхсләр билән болған көп қетимлиқ көрүшүш, семинар вә йумилақ үстәл сөһбәтлирини өз ичигә алған иди. җәмий бәш шәһәрдә паалийәт елип бардуқ.

бу сәпәр җәрйанида бир нәччә қийинчилиққа дуч кәлдуқ. х к п ниң тәшвиқат һәрикити һазир пүтүн һиндонезийәдә, җүмлидин аммиви тәшкилатлар вә  TikTok, X  (твиттер) вә Facebook  қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда кәң тарқалған. хитай һөкүмитиниң кәң көләмлик тәшвиқатлири бизгә чоң тосалғу пәйда қилди.

биз кунтйән (Pontianak) дә паалийәт өткүзгәндә, һиндонезийә көчмәнләр әмәлдарлири келип, паспортумни тәкшүрди вә маңа сайаһәт визиси билән паалийәтләрдә сөзлийәлмәйдиғанлиқимни, буниң үчүн C10 визиси лазимлиқини ейтти. биз андин усулимизни өзгәрттуқ: мән барлиқ сөзлиримни һиндонезийәлик һәмраһлиримизға бәрдим, улар семинарларни давамлаштурди. биз икки йил биллә ишлигән һиндонезийәлик хизмәтдашлиримиз уйғур мәсилисидә тәҗрибилик болғачқа, бу әһвалға маслишалидуқ.

кейинки бир қетимлиқ сәпиримдә, йәни 2025-йили 26-апрелдин 6-майғичә болған арилиқта, мән сөзлигүчи визиси билән бардим вә айродромда үч саәт тутуп турулғандин кейин, америка һөкүмитиниң арилишиши билән андин киришкә рухсәт қилиндим.

һәр икки әһвалда, малайшийадикигә охшашла, бесимниң мәнбәси бейҗиңға четилиду. пәрқи шуки, һиндонезийәдә мән ахирида киришкә мувәппәқ болдум, әмма малайшийада болалмидим.

сиз йәнә тәһдит, паракәндичилик йаки аилиңизгә мәҗбурлаш қатарлиқ башқа һалқими дөләтлик бесим шәкиллиригә дуч келип баққанму?

һалқими дөләтлик бесим мән үчүн абстракт бир уқум әмәс. у мениң аиләмниң һайатини түптин өзгәртивәткән ағриқлиқ, күндилик реаллиқтур. хитай һөкүмити даим йуртимиздики йеқинлиримизниң бихәтәрлики вә әркинликини бизниң ғәрбтики паалийәтлиримизни сүкүт қилдуруш үчүн тутқа қилиду. 2017-йили қирғинчилиқ күчәйгәндин бери, мән хотәндики туғқанлирим билән болған барлиқ алақәмни йоқаттим. уйғур мәдәнийитидә аилә һәммә нәрсә. йилтизидин үзүп ташлиниш роһий урушниң бир шәклидур.

2023-йили авғустта, мән намәлум бир мәнбәдин йүрәкни әзгүчи бир учур тапшуруп алдим. дадам абдулкерим зикруллаһ идлисниң йәттә ай илгири, 2023-йили йанварда хотәндә вапат болғанлиқидин хәвәр таптим. х к п чәт әлдики уйғурлар билән шәрқий түркистандики аилилири оттурисидики барлиқ алақә линийилирини үзүвәткәнлики үчүн, мән униң йенида болалмидим, униң билән сөзлишәлмидим, һәтта униң вапат болғанлиқиниму билмәй қалдим. дадамниң авазини әң ахирқи қетим 2017-йили апрелда аңлиған идим. шу телефондин кейинла, кәң көләмлик тутқун қилиш башланди вә алақә пүтүнләй үзүлди. алтә йил бойи мән униң бихәтәр йаки әмәсликини, лагерда йаки әмәсликини, һәтта тирик йаки әмәсликини билмәй азаблиқ ениқсизлиқ ичидә йашидим.

бу чәт әлдики йүз миңлиған уйғурлар һәр күни дуч келиватқан бир роһий қийнаштур. райондики пүтүнләй очуқ-ашкарә болмиған әһвал сәвәбидин, униң өлүминиң ениқ тәпсилати техи намәлум. биз униң давалиниш пурситигә еришкән-еришмигәнликини йаки давамлишиватқан зийанкәшлик бесиминиң униң вапатиға сәвәб болған-болмиғанлиқини билмәймиз. биз билидиған бирла нәрсә, у өз пәрзәнтлири алдидики әң ахирқи бурчини ада қилиш пурситигә еришәлмигән бир сақчи дөлити муһитида вапат болди.

пәқәт мениң аиләмла нишан қилинмиди. 2018-йили сентәбирдә, айалим рушән аббас аилимизниң йоқап кәткәнликини вә хитай һөкүмитиниң уйғурларни кәң көләмдә тутуп туруватқанлиқини ашкарә сөзлигәндин алтә күн кейин, униң һәдиси доктор гүлшән аббас үрүмчидики өйидин ғайиб қилинди. хитай ташқи ишлар министирликиниң байанатчиси 2020-йили 31-декабирда униң террорлуқ билән мунасивәтлик асассиз җинайәтләр билән 20 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқини рәсмий җәзмләштүрди. доктор гүлшән аббас пенсийәгә чиққан бир дохтур болуп, һечқачан сийасәткә арилишип бақмиған иди. униң түрмигә ташлиниши аилимизни қорқутуш, бизни сүкүт қилдуруш вә хәлқимиз үчүн паалийәт қилишни тохтитишқа мәҗбурлаш үчүн елип берилған бир һалқими дөләтлик бесим һәрикитидур.

х к п ниң һалқими дөләтлик бесим тактикиси башқа шәкилләрниму алди. мән 2021-йили лондондики «уйғур сот коллегийиси»дә гуваһлиқ бәргәндин кейин, хитай дөләт телевизийиси мениң рәсимимни көрситип, мени гуваһлиқ бәргәнликим үчүн әйиблиди. бу мени ашкарә қорқутуш вә башқиларға һәқиқәтни сөзләшниң ақивити һәққидә агаһландуруш бериш үчүн иди. 2024-йили сарайевода өткүзүлгән дунйа уйғур қурултийи омумий йиғинидин бурун, айалим иккимиз биваситә өлүм тәһдити бар бир син учури тапшуруп алдуқ. америка федератсийә тәкшүрүш идариси (FBI) мән билән алақилишип, бу тәһдиттин хәвәрдар икәнликини җәзмләштүрди.

биз инсанлиқтин чиқириш, төһмәт чаплаш, характер өлтүрүш вә һайатимизға тәһдит селиш нишаниға айландуқ. һәтта хитайниң сиртидиму, биз даимлиқ қорқунч вә вәһимә ичидә йашаймиз. бу тактикилар арқилиқ, хитай һөкүмити пәқәт шәхсләрнила җазалап қалмастин, бәлки барлиқ аилиләр вә җәмийәтләр арисида қорқунч тарқитишқа урунмақта.

йүз бәргән ишлар сизниң хизмитиңизгә, тәшвиқатиңизға, һәтта сайаһәт қилиш усулиңизға тәсир көрсәттиму?

һәә. мән дуч кәлгән бастуруш вә шәхсий йоқитишлар мениң хизмитим вә һайатимға җисманий вә роһий җәһәттин чоңқур тәсир қилди. мән йахши ухлийалмаймән. сайаһәт қилғанда бихәтәрликим һәққидә ойлаймән. бир тутуп туруш өйидә, мени көзитиватқан адәмләрниң кимликини йаки уларни кимниң әвәткәнликини билмәй турушниң немә икәнликини ойлаймән. у қорқунч наһайити реал.

бу пәқәт маңила тәсир қилип қалмайду. чәт әлдики һәмраһлиримизму биз билән мунасивәтлик бесимларға дуч кәлмәктә. бир чағлар бизни қарши алидиған тәшкилатлар һазир иккилинип қалиду, чүнки улар бир уйғур паалийәтчисини күтүвелишниң өз дөлитиниң мәхпий сақчилири вә бейҗиңниң керәксиз диққитини тартидиғанлиқини билиду. бу бизниң хизмитимизни қийинлаштуриду вә паалийәт саһәмизни тарайтиду.

шундақтиму, мән қорқунч ичидә йашашни рәт қилимән. мән йәнила дунйаниң һәр қайси җайлириға, йавропа парламентиға, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға вә мусулман дөләтләргә берип, йүз бериватқан һәқиқәтләрни сөзләшни давамлаштуримән. бу җинайәтләр мени йаки мусулман дөләтләрдики бир қисим һәмраһлиримизни қорқуталмиди. әкисчә, мусулман дөләтләрдики һәмраһлиримиз х к п ниң өз дөләтлиригә сиңип кириватқанлиқини вә уларниң игилик һоқуқиға дәхли-тәруз қиливатқанлиқини көрмәктә. хитай коммунистик партийисиниң һалқими дөләтлик бесим һәрикити мени сүкүт қилдуруш үчүн лайиһәләнгән. мениң аиләмни вә һәдәм доктор гүлшән аббасни гөрүгә елиш, дадам вапат болғичә барлиқ алақини үзүветиш арқилиқ, х к п мениң ирадәмни сундурушқа урунди. лекин, бу җинайәтләр мениң барлиқ иккилинишлиримни йоқатти. аллибурун нурғун нәрсилиримни йоқатқан болғачқа, мән чүшинип йәттимки, қалған бирдинбир йол башқиларниң охшаш тәқдиргә дуч кәлмәслики үчүн техиму күчлүк күрәш қилиштур. әгәр мән өзүмни сүкүт қилдурсам йаки һәрикитимни чәклисәм, бу х к п ниң қорқутуш һәрикитиниң ғәлибә қилғанлиқидин дерәк бериду. мән буниңға йол қоймаймән. мән өз аиләмгә вә лагерларда, түрмиләрдә азаб чикиватқан милйонлиған уйғурларға сөзләшкә қадир болалмайватқанларниң орниға сөзләп бериш мәҗбурийитим бар дәп қараймән.

маңа кәлгән һәр бир тәһдит вә аиләмниң тартишқа мәҗбур болған һәр бир қурбанлиқи мениң ирадәмни техиму күчәйтиду. әмәлийәттә, бу зийанкәшликләр мениң бурчумниң җиддийлики вә муһимлиқини җәзмләштүрди. мән һәр бир уйғур аилиси дөләт қоллиған бастуруш вәһимисидин халий, әркин йашийалайдиған бир кәлгүси, адаләт вә җавабкарлиқ сүрүштүрүлмигүчә тохтап қалмаймән.

демократик һөкүмәтләрдин, болупму уйғурлар йашайдиған дөләтләрдин қандақ инкасларни күтисиз?

бизгә керәклик инкас икки тәрәплимилик болуши керәк: у һәм мусулман дөләтләрниң әхлақий җасаритигә, һәм ғәрб демократик дөләтлириниң пиринсипал рәһбәрликигә моһтаҗ. дунйа әмди иқтисадий мәнпәәтниң қирғинчилиқ реаллиқини көрмәскә селишиға йол қоймаслиқи керәк.

х к п ниң һалқими дөләтлик бесим һәрикити дунйаниң муқимлиқиға қаритилған күнсери күчийиватқан бир һуҗумдур. у уйғурлар, тибәтләр вә шйаңгаңлиқларни сүкүт қилдуруш билән башланған болсиму, һазир тәйвән хәлқигә вә һәр бир демократик дөләтниң игилик һоқуқиға тәһдит селишқа башлиди. бейҗиң өзиниң мустәбит тактикилирини чәткә чиқириш арқилиқ, дунйадики әркинлик вә демократийәниң асасини йимириватиду. әркин дунйа шуни тонуп йетиши керәкки, бирла кишигә қаритилған тәһдит пүтүн дунйаниң бихәтәрликигә қилинған һуҗумдур.

әл-әзһәрдә оқуған вә һайатини исламий илимләргә беғишлиған бир киши болуш сүпитим билән, мусулман дөләтләргә вә хәлқара җәмийәткә ейтидиған сөзүм ениқ: сүкүт ахирлишиши керәк. хитай коммунистик партийиси пәқәт оттура асийадики бир етник гуруппинила нишан қилғини йоқ; у етиқад, кимлик вә инсаний қәдир-қиммәткә системилиқ һуҗум қиливатиду. бу динниң өзигә қарши елип бериливатқан бир уруштур. мусулман рәһбәрләр буни тонуп йетиши вә әхлақий җәһәттә ениқ сөзлиши керәк. ислам дунйасиниң қәдир-қиммитини қоғдаймиз дәйдиған дөләтләр, уйғур мусулманлири етиқади сәвәбидин түрмиләргә ташлиниватқанда, йоқитиливатқанда вә зийанкәшликкә учраватқанда сүкүт қилип турмаслиқи керәк.

ғәрб демократик дөләтлириму җиддий вә пиринсипал һәрикәт қилиши керәк. америка вә канадаға охшаш һөкүмәтләр уйғурларни алаһидә зийанкәшликкә учриған вә алдин қоғдилишқа һәмдә орунлаштурулушқа моһтаҗ гуруппа дәп тонуйдиған сийасәтләрни илгири сүрүш арқилиқ, уларниң қануний қоғдилишини күчәйтиши керәк. түркийә, германийә, америка йаки башқа җайларда сүргүндә йашаватқан уйғурларға пәқәт вақитлиқ туруш рухситила купайә қилмайду. улар һалқими дөләтлик бесимдин һәқиқий қоғдилишқа моһтаҗ. хитайниң чәт әлдики уйғурларға қилған паракәндичилики, назарәт қилиши вә қорқутуши дөләтниң игилик һоқуқиға қилинған биваситә таҗавуз дәп қарилиши вә еғир қануний һәмдә дипломатик ақивәтләргә дуч келиши керәк.

шуниң билән бир вақитта, һөкүмәтләр уйғур тили, дини вә мәдәнийитини сақлап қелиш үчүн җәмийәт мәктәплири, мәдәнийәт органлири, хатириләш хизмәтлири вә сүргүндики уйғур аилилири үчүн бихәтәр бошлуқ йаритиш қатарлиқ орган характерлик қоллашлар билән тәминлиши керәк. шундақ қилғанда, х к п бизни йуртимизда йоқитишқа урунуватқанда, кимликимиз әркин дунйада йашийалайду вә гүллинәләйду.

уйғур кризиси бизниң дәвримиздики хәлқара кишилик һоқуқ системисиниң әң ениқ синақлириниң биридур. әгәр дунйа инсан һайатидин сода келишимлирини әла билишни давамлаштуривәрсә, ундақта «һәргиз тәкрарланмисун» дегән вәдә қуруқ сөз болуп қалиду. биз бу дәһшәтлик паҗиәниң көлимигә мас келидиған һәрикәт тәләп қилимиз.

мән буни алаһидә мусулман дөләтләргә, җүмлидин малайшийаға ейтимән: сахтапәзликни тохтитидиған вақит кәлди. һечқандақ дөләт уйғурларниң азабиға сәл қарап туруп, езиливатқан мусулманлар билән бир сәптә туримиз дәп дәва қилалмайду. тарих пәқәт бу җинайәтләрни садир қилғучиларнила әмәс, бәлки сүкүт қилип қарап турғучиларниму әсләп өтиду.

әскәртиш: бу сөһбәт техиму чүшүнишлик вә ихчам болуши үчүн йеник тәһрирләнгән. сөһбәттә оттуриға қойулған көз қарашлар «әркинлик өйи» (Freedom House) ниң рәсмий мәйданиға вәкиллик қилмаслиқи мумкин.