тәһрири: д. абдуреһим дөләт
2026-йили 15-апрел
филип стичинскийниң 2026-йили 14-апрел күни «дөләт мәнпәәти» (The National Interest) журнилида елан қилинған «дунйа хитайдики вәһшийликләрни көрүп туруп көрмәскә салмақта» намлиқ бу мақалиси, хәлқара сийасәтниң әң қараңғу булуңлириға йоруқлуқ тутидиған интайин җиддий бир чақириқтур. аптор бу анализида йан җекийлекниң «буйруқ билән өлтүрүш: хитайниң әза йиғивелиш санаити вә америкиниң әң чоң рәқибиниң һәқиқий тәбиити» намлиқ йеңи тәтқиқат әсирини чиқиш қилип туруп, хитай коммунистик партийәсиниң инсанийәткә қарши елип бериватқан системилиқ җинайәтлирини тәһлил қилиду. бу мақалә бүгүнки күндә дунйа сийасий күчлири билән әхлақий қиммәт қарашлар оттурисидики тоқунушни тәсвирләштә муһим сийасий әһмийәткә игә.
мақалә иккинчи дунйа уруши мәзгилидики йәһудий қирғинчилиқиға даир сийасий-тарихий бир селиштурма билән башлиниду. 1943-йили полша қаршилиқ көрситиш һәрикитиниң әзаси йан карский америкаға берип, натсистлар германийәсиниң йәһудийларни түркүмләп йоқитиватқанлиқини мәлум қилғанда, америка алий сот мәһкимисиниң сотчиси феликс франкфуртер бу дәһшәтлик хәвәргә ишинишни рәт қилған иди. апторниң қаришичә, бүгүнки дунйа дәл шу чағдикигә охшаш бир «ишәнмәслик» қайнимиға ғрқ болған болуп, хитайдики орган йиғивелиш җинайити феликс франкфуртер ейтқандәк, қобул қилғусиз дәриҗидә дәһшәтлик болғанлиқи үчүнла көздин сақит қилинмақта.
феликс франкфуртерниң ашу чағдики сөзи бүгүнки сийасий позитсийәниң маһийитини бәлгиләйду: һәқиқәт бәкла қорқунчлуқ болғанда, көпинчә кишиләр уни қобул қилишни рәт қилиду. аридин бир әсиргә йеқин вақит өткәндин кейин, йәһудий қирғинчилиқи тарихий пакитқа айланған вә дунйа бойичә «әмди тәкрарланмайду» дегән шоар астида тәрбийә бериливатқан болсиму, әмәлийәттә хитайда йүз бериватқан охшаш түрдики җинайәтләргә нисбәтән дунйа йәнила сүкүт қилиш йаки тәшвиқат дәп қараш позитсийәсидә чиң турмақта. бу йәрдики әң муһим нуқта бизниң учурға игә болушимиз әмәс, бәлки бизниң шу учурға ишиниш вә униңға асасән һәрикәт қилиштәк мәниви җүритимизниң бар-йоқлуқидур.
йан җекийлекниң «буйруқ билән өлтүрүш» намлиқ китаби хитайдики фалун гуң муритлириниң системилиқ зийанкәшликкә учраш җәрйанини, җүмлидин уларниң әзалирини мәҗбурий елиш җинайитини интайин ениқ дәлилләр билән оттуриға қойиду. апторниң қаришичә, йан җекийлекниң өзиму дәсләптә бу пакитларға ишиништә қийналған болуп, уни «бәкла тәсәввур қилғусиз, бәкла рәзил» дәп қариған. бу нуқта тәтқиқатниң обйектиплиқини ашуриду, чүнки аптор мәсилигә қариғуларчә ишиниш билән әмәс, бәлки күчлүк гуман вә системилиқ издиниш усули билән йеқинлашқан.
мақалидә көрситилишичә, бу китаб бир сийасий шоар әмәс, бәлки хитай коммунистик аппаратиниң әң йуқири қатламлиридин тартип асти тәрәптики әза зәнҗиригичә болған җәрйанни өз ичигә алған инчикә тәтқиқатниң мәһсулидур. йан җекийлек бу җәрйанда хитай ташқи кесәлликләр дохтурлири, зийанкәшликкә учриғучилар, сабиқ коммунист әмәлдарлар вә хитайдики бу қәбиһ әһвалларни өз көзи билән көргән чәт әллик мутәхәссисләрниң гуваһлиқ сөзлирини топлиған. бу пакитлар бирлишип кәлгәндә, хитайдики әза йиғивелиш җинайитиниң шәхсий қилмиш әмәс, бәлки дөләт тәрипидин елип бериливатқан бир системилиқ җинайәт икәнликини испатлайду.
бу әсәрниң әң көрүнәрлик тәрипи шуки, у пәқәт әза оғрилаш җинайитинила әмәс, бәлки бу җинайәт арқилиқ хитай коммунизминиң бүгүнки күндики маһийитини ечип бериду. нурғун ғәрблик анализчилар хитайни техникилиқ капитализмға йүзләнгән дөләт дәп қарисиму, йан җекийлек буниң әксичә, хитай системисиниң йәнила мустәбит күч билән һәрикәт қиливатқан тирик бир аппарат икәнликини намайан қилиду. бу йәрдә капитализм пәқәт партийә һакимийитини мустәһкәмләйдиған бир қоралға айланған.
анализда көрситилишичә, хитайниң фалун гуңға тутқан позитсийәси 1990-йилларниң бешида, йәни берлин теми йиқилип дунйада әркинлик шамили пүвләватқан бир пәйттә башланған. әйни вақитта бейҗиң даирилири хәлқниң саламәтликини йахшилаш мәқситидә чигуң мәшиқлиригә рухсәт қилған болуп, фалун гуң тез сүрәттә тәрәққий қилип, әгәшкүчилириниң сани 70 милйондин 100 милйонғичә йәткән. бу сан җуңго коммунистик партийәси әзалириниң санидинму ешип кәткән болуп, бейҗиңниң бихәтәрлик әндишисини қозғиған.
фалун гуңниң башқа һәрикәтләрдин пәрқи униң мәниви вә әхлақий асасида иди. униң асасчиси ли хуңҗи әгәшкүчилирини «һәқиқәт, шәпқәт, чидамчанлиқ» пиринсипида чиң турушқа чақирған. бу әхлақий пиринсиплар марксизм идеологийәсиниң мадий асасиға тамамән қаримуқарши иди. йан җекийлекниң қаришичә, фалун гуң җуңгониң әнәниви мәдәнийитигә чоңқур йилтиз тартқанлиқи үчүн, хитай коммунистик партийәси уни өзиниң һакимийәт қанунийитигә қилинған бир хирис дәп қариған.
тәтқиқатта тәкитлинишичә, мустәбит җәмийәтләрдә дөләт контроллуқидин сирт һәрқандақ мустәқил орун йаки идийәниң мәвҗут болуп туруши мумкин әмәс. мәйли у қанчилик тинч йаки сийасәттин йирақ болушидин қәтийнәзәр, мустәқил бир иҗтимаий гуруппиниң мәвҗут болуши партийәниң мутләқ һоқуқини зәипләштүриду. шуңлашқа, бейҗиң даирилири фалун гуңни хәтәрлик диний гуруһ дәп атап, уларни йоқитиш үчүн зәнҗирсиман бастуруш һәрикитини башлиған.
1999-йили 10-ийун күни қурулған «610 ишханиси» хитайдики қанунсиз бастурушниң мәркизий аппаратиға айланған. бу орган һечқандақ қануний тәртипсиз һалда, сирттин кәлгән буйруққа асасән тутқун қилиш, қийнаш вә мал-мүлкини мусадирә қилиш һоқуқиға игә қилинған. мақалидә көрситилишичә, дәсләптә «қайта тәрбийәләш» шәклидә башланған бастуруш, кейинчә дөләт характерлик системилиқ қәтлиамға айланған. партийә даирилири бу органға чәксиз һоқуқ бериш арқилиқ, һәр қандақ инсаний һоқуқни дәпсәндә қилишни йоллуқ қилған.
орган йиғивелиш җинайитиниң 2000-йилларниң бешида системилиқ көләмгә йетиши, дөләт чириклики билән хәлқара базар еһтийаҗиниң бир нуқтида учришишиниң нәтиҗисидур. хитай қанунида өлүм җазаси иҗра қилинғанларниң әзасини ишлитишкә рухсәт қилинған болсиму, фалун гуң муритлирини бастуруш буниңға ғайәт зор «мәнбә» тәминләп бәргән. бу система бир тәрәптин сийасий дүшмәнләрни йоқатса, йәнә бир тәрәптин чәтәлдин кәлгән «әза сайаһәтчилири» арқилиқ хитайға ғайәт зор кирим елип кәлгән.
мақалидики әң дәһшәтлик пакит «буйруқ билән өлтүрүш» уқумидур. инсан әзалирини узун вақит сақлиғили болмайдиғанлиқи үчүн, хитай даирилири херидар чиққан һаман мас келидиған мәһбусни таллап чиқип, уни нәччә саәт ичидә өлтүрүп әзасини алиду. йан җекийлекниң мөлчәричә, бу хил усул билән өлтүрүлгәнләрниң сани бир милйонға йеқинлишиши мумкин. әң әндишә қиларлиқ йери шуки, бу җинайәт тохтап қалғини йоқ, бәлки кейинчә тибәтләргә, болупму йеқинқи йилларда шәрқий түркистандики уйғурларға қарита кәң көләмдә қоллинилишқа башлиди.
ғәрб дөләтлириниң бу әһвалға тутқан позитсийәси аптор тәрипидин қаттиқ тәнқид қилиниду. гәрчә пакитлар ениқ болсиму, нурғун дөләтләр иқтисадий мәнпәәт йүзисидин көз йумушни таллиған. йан җекийлек буни хитайниң «чәклимисиз уруш» истратегийәсиниң бир қисми дәп қарайду. бу истратегийә бойичә, хитай коммунистик партийәси ғәрб әллирини иқтисадий вә техникилиқ җәһәттин өзигә беқиндуриду, буниң билән ғәрб лидерлири хитайниң җинайәтлиригә қарши туралмайдиған аҗиз һаләткә чүшүп қалиду.
бу система бизни силиқ, әмма рәзил бир шерикчиликкә тартиду. ғәрб истемалчилири өзлириниң әрзан таварлири, техникилиқ мәһсулатлири вә маркилиқ кийимлириниң арқисида кимләрниң қени вә әмгики барлиқини билип туруп көрмәскә салиду. мақалидә тилға елинған америка ширкәтлиридин найк (Nike) вә гап (Gap) қатарлиқ маркиларниң шәрқий түркистандики мәҗбурий әмгәк билән четишлиқи буниң типик мисалидур. әгәр биз әрзан тавар билән инсаний қиммәт қариши оттурисида таллаш елип барсақ, бизниң қайсисини таллишимиз бизниң әхлақий кимликимизни бәлгиләйду.
хуласилигәндә, филип стичинский тәрипидин анализ қилинған бу доклат бүгүнки дунйаниң әң чоң әхлақий киризисини оттуриға қойиду. хитайниң системилиқ әза оғрилаш җинайити вә шәрқий түркистандики уйғур қирғинчилиқиға сүкүт қилиш, әмәлийәттә бу җинайәткә шерик болғанлиқ билән баравәрдур. мақалә бизгә шуни әскәртидуки, мәсилә бизниң немини билидиғанлиқимизда әмәс, бәлки билгәнлиримизгә асасән һәрикәт қилишқа җүрәт қилалайдиған-қилалмайдиғанлиқимизда қалди. таллаш бизниң қолимизда, лекин тарихниң синиқи интайин рәһимсиздур.
мәнбә:
Styczynski, Filip. “The World Is Facing Horrors in China—and Looking Away.” The National Interest, April 14, 2026. https://nationalinterest.org/feature/the-world-is-facing-horrors-in-china-and-looking-away
