тәһрири: д. абдуреһим дөләт
2026-йили 21-апрел
мәзкур мақалә йәршарилишиш долқуни вә йеңи геополитикилиқ риқабәт муһитида оттура асийа райониниң, хусусән қазақистан вә қирғизистан җумһурийәтлириниң хитайға болған сийасий, иқтисадий беқиндилиқини, шундақла бу беқиндилиқтин келип чиққан хәлқ ичидики хитайға қарши иҗтимаий хаһишни муһакимә қилиду. сийасий пәлсәпә, җәмийәтшунаслиқ вә хәлқара мунасивәтләр нәзәрийәлиригә тайинип туруп йезилған бу мақалиниң қисқичә мәзмуни шуки, хитайниң райондики иқтисадий кеңәймичилики вә шәрқий түркистандики инсан қелипидин чиққан бастуруш сийасәтлири оттура асийа хәлқлириниң күчлүк қаршилиқини қозғимақта, әмма бу дөләтләрниң мустәбит һөкүмәтлири өзлириниң һакимийәт мәнпәәти үчүн пуқраларниң нидасиға қулақ салмай, хитайниң дөләт һалқиған бастуруш системисиға маслашмақта. бу мақалиниң әһмийити хәлқара җәмийәткә оттура асийадики сийасий киризисниң онтологийәлик, йәни мәвҗудийәт характерлик йилтизини ечип беришидидур [1].
академик нуқтидин елип ейтқанда, бу мәсилә пәқәтла бир дөләтниң ташқи сийасити биләнла чәкләнмәйду. әксичә, у мустәқил дөләтниң игилик һоқуқи билән хәлқаралиқ капиталниң сийасий шәртлири оттурисидики зиддийәтни, шундақла инсан һәқлири билән дөләтниң иқтисадий мәнпәәти оттурисидики әхлақий таллашни өз ичигә алған интайин мурәккәп киризистур. совет иттипақи йимирилгәндин кейин мустәқиллиққа еришкән бу дөләтләр сийасий кимлик йаритиш билән иқтисадий тәрәққийатни қолға кәлтүрүш оттурисида изчил гаңгирап кәлмәктә. хәлқаралиқ тәтқиқатчилар көрситип өткәндәк, оттура асийада демократийәлишиш мусаписиниң мәғлуп болуши дәл мушу хил сийасий вә иқтисадий беқиндилиқни мәнбә қилған һакимийәт қурулмиси билән зич мунасивәтлик болуп, һөкүмәт даирилири хәлқниң ирадисигә әмәс, ташқи күчләрниң тирикигә тайинишни таллимақта [2].
хитайниң райондики тәсир күчиниң мислисиз дәриҗидә ешишиға әгишип, оттура асийадики авам хәлқниң миллий кимлик, дөләт мустәқиллиқи, җуғрапийәлик пүтүнлүк вә иқтисадий әркинлик тоғрисидики әндишилири күнсайин ашмақта. бу хил әндишиләр җәмийәтниң асти қатлимидин үстигә қарап тәрәққий қилип, аста-аста ашкара сийасий намайишларға, шундақла хәлқниң өз һөкүмәтлиригә болған чоңқур ишәнчсизликигә айлиниватиду. һөкүмәт билән хәлқ оттурисидики бу хил йатлишиш, әмәлийәттә демократик механизмларниң кәмчилликидин вә хәлқниң авазини аңлаш, улар билән диалог орнитиш йоллириниң тақилип қелишидин келип чиққан тарихий тирагедийә һесаблиниду. һөкүмәтләр пәқәтла күч ишлитип бастурушқа майил болғачқа, иҗтимаий зиддийәтләр техиму кәскинләшмәктә [3].
қазақистан вә қирғизистан қатарлиқ дөләтләрдә йүз бериватқан хитайға қарши хаһишларни ипадилигүчи намайишлар пәқәтла мәһәлливи характерлик кичик вәқәләр йаки аддий бир милләтчилик һәрикити болмастин, бәлки йәршари характерлик әркинлик билән диктатура оттурисидики пәлсәпәвий күрәшниң кичиклитилгән җанлиқ көрүнүшидур. бу дөләтләрдики һөкүмәтләрниң хитай билән болған шәхсий вә дөләт дәриҗилик иқтисадий мунасивитини қоғдаш үчүн өз пуқралирини рәһимсизләрчә түрмигә ташлиши, заманиви сийасәтшунаслиқтики «макийавеллизм» (йәни, сийасий мәнпәәт вә һоқуқни сақлап қелиш үчүн һәр қандақ әхлақий пиринсипни қурбан қилиш) пәлсәписиниң әң типик ипадиси болуп қалмақта [4].
шуңа мәзкур мақалимиз дәл мушу йүксәк нуқтидин йәкүн чиқирип, шәрқий түркистан киризисиниң хитай билән оттура асийа оттурисидики геополитикилиқ мунасивәтләргә қандақ чоңқур тәсирләрни көрситиватқанлиқини анализ қилиду. шундақла, хитайниң дөләт терроризминиң дөләт һалқиған бастуруш механизми сүпитидә оттура асийа дөләтлириниң әдлийә системилириға сиңип кирип, қандақ иҗра қилиниватқанлиқини җәмийәтшунаслиқ, сийасәтшунаслиқ вә инсан һәқлири хәлқара қанунлири асасида һәр тәрәплимә йорутуп бериду.
йеңи мустәмликичилик вә сийасий иқтисад: хитайниң оттура асийадики сиңип кириш механизми
хитайниң оттура асийадики иқтисадий кеңәймичилики алди билән униң мәшһур «бир бәлвағ бир йол » қурулуши арқилиқ мислисиз дәриҗидә дөләт истратегийәсигә айландурулуп әмәлгә ашурулмақта. бу ғайәт зор истратегийәлик пилан сиртқи йүзидә ул әслиһә қурулуши, өзара туташтуруш вә ортақ гүллинишни мәқсәт қилғандәк көрүнсиму, сийасий иқтисад вә пәлсәпә нуқтисидин елип ейтқанда у йеңичә бир иқтисадий мустәмликичилик қурулмисидур. хитай әмәлийәттә оттура асийани пәқәтла өзигә енергийә, хам әшйа тәминләйдиған арқа сәп, һәмдә йавропа базириға баридиған истратегийәлик тиранспорт каридори дәп қарайду [5].
бу җәрйанда хитайниң мәблиғи, ғәрб әллириниң дунйа банкисиға охшаш тәшкилатлириға охшимайдиған һалда, һечқандақ демократик шәртләр, кишилик һоқуқ өлчәмлири йаки муһит асраш тәлипи қоймайдиған болғачқа, оттура асийадики мустәбит һөкүмәтләргә, өз һакимийитини мустәһкәмләш вә иқтисадий боһранлардин қутулуш үчүн интайин җәлпкар билинди. лекин, бу хил «қәрз тузиқи» дипломатийәси райондики дөләтләрни тәдриҗий һалда қайтурғили болмайдиған иқтисадий вә сийасий қәрздарлиққа патуруп қойди. қирғизистан вә таҗикистанға охшаш дөләтләрниң хитайға болған қәрзи дөләт омумий қәрзиниң ғайәт зор нисбитини игиләп, мустәқил дөләт сийасити йүргүзүш иқтидарини паләч һаләткә чүшүрүп қойди [6].
оттура асийа тәтқиқати саһәсидики академик мутәхәссисләр шуни көрситидуки, хитайниң иқтисадий сиңип кириши биваситә һалда оттура асийадики «йеңи патримонийализм» (Neo-patrimonialism), йәни дөләт һоқуқи билән шәхсий мәнпәәт бир-биригә гирәлишип кәткән дөләт қурулмисини техиму әбҗәш вә чирик әһвалға чүшүрүп қойди. хитай ширкәтлири мәбләғ салғанда йәрлик хәлқ билән нормал мунасивәт орнитиш, иҗтимаий мәсулийәтни үстигә елиш орниға, хизмәтни пәқәт йәрликтики һоқуқдар сийасий сәрхиллар биләнла мәхпий мәнпәәт алмаштуруш, йәни пара вә астиртин келишимләр арқилиқ беҗиришни таллиди [7].
йәрлик һөкүмәт әмәлдарлириниң хитай мәблиғидин пайдилинип шәхсий йанчуқини томпайтиши вә дөләт байлиқини талан-тараҗ қилиши райондики чирикликни мислисиз дәриҗигә йәткүзди. қирғизистан пайтәхти бешкәктики иссиқлиқ електир истансисиниң ремонт қилиниш җәрйанида хитай ширкәтлири вә қирғиз әмәлдарлири тәрипидин йүз бәргән он милйонлиған долларлиқ чириклик сәтчилики буниң типик, интайин рәсва бир мисалидур. бундақ мисаллар пәқәтла бир иқтисадий җинайәт болуп қалмастин, бәлки хәлқниң өз һөкүмитигә вә дөләтни сетивалған хитайға болған нәпритини урғутидиған сийасий партлатқучқа айланди [5].
җәмийәтшунаслиқ вә синипий анализ нуқтисидин қарайдиған болсақ, сийасий сәрхиллар билән авам хәлқ оттурисидики бу ғайәт зор мәнпәәт пәрқлири җәмийәттә келиштүргүсиз қаттиқ бир синипий зиддийәтни пәйда қилди. һөкүмәт башлиқлири вә сийасийонлар хитайниң мәблиғини «иқтисадий тәрәққийатниң мотори» дәп тәрғиб қилсиму, адәттики хәлқ үчүн бу хил мәбләғ селиш пәқәт муһитниң булғиниши, қиммәтлик йәр-земинларниң тартивелиниши вә өзлириниң иш пурситиниң чәтәлдин кәлгән түркүмлигән хитай ишчилири тәрипидин игиливелинишидинла ибарәт болуп қалди [8].
хитай дөләт игиликидики йаки хусусий ширкәтләр оттура асийада мәбләғ салғанда йаки ул-әслиһә қурулуш түрлирини һөддигә алғанда, көпинчә өзлириниң техник хадимлиринила әмәс, бәлки аддий қара әмгәкчилириниму зор түркүмдә елип келиду. бу әһвал йәрликтики ишсиз йашларниң ғәзипини техиму өрлитивәткән болуп, йәрлик хәлқниң қәлбидә иҗтимаий адаләтсизлик туйғусини йуқири пәллигә чиқарди. хәлқ өз вәтинидә турупму бу хил тәңсизликкә дуч кәлгәндә, өзлирини мустәқил дөләтниң игиси әмәс, бәлки күчлүк империйәлик капиталниң қурбани сүпитидә һес қилишқа мәҗбур болди.
муһит асраш вә екологийәлик аң нуқтисидин ейтқанда, хитай ширкәтлириниң вәйран қилғучи қезиш усуллири хәлқни ғәлийанға кәлтүрди. қирғизистанниң солтон-сари (Solton-Sary) алтун кени қатарлиқ түрлиридә хитай кан ширкәтлириниң йайлақларни вә су мәнбәлирини еғир дәриҗидә булғиғанлиқини, чарва-малларниң зәһәрлинип өлүп кетиватқанлиқини көргән хәлқ, өз турмуш мәнбәсидин айрилип қелиш қорқунчи билән кочиларға чиқти. бу вәқәләр һөкүмәт даирилириниң қаттиқ бастурушиға учриған болсиму, хитай карханилириға болған чоңқур нәпрәтни һәргиз пәсәйтәлмиди [9].
шуниң билән бир вақитта, һөкүмәтниң ашкарилиқ дәриҗисиниң төвән болуши вә сийасий чириклик һөкүмәт билән хитай оттурисидики мәхпий келишимләрниң җәмийәттә нормаллишишини кәлтүрүп чиқарди. қанунниң үстүнлүки вә демократик назарәт механизми кәмчил болған бу мустәбит әлләрдә, авам хәлқ дөләтниң қайси йәрлириниң, қайси канлириниң қачан вә қанчилик мәбләғ бәдилигә хитайға сетиветилгәнликини йаки кепилликкә берилгәнликини һечқачан толуқ вә тоғра биләлмәйду. бу хил учур йепиқлиқи җәмийәттә һәр хил сүйқәст нәзәрийәлириниң вә тәһдит вәһимисиниң йамришиға биваситә түрткә болиду [10].
йиғип ейтқанда, хитайниң оттура асийадики иқтисадий сиңип кириши пәқәтла бир аддий капитал експорти болмастин, бәлки у пүткүл бир районниң сийасий екологийәсини бузуп ташлиған, дөләт һакимийитини өз хәлқигә йатлаштурған вә дөләт әрбаблирини әхлақий җәһәттин вәйран қилған системилиқ қурулуштур. дөләт рәһбәрлириниң көз алдидики хитай мәблиғи үчүн хәлқниң миллий ғурури вә пуқраларниң кишилик һоқуқини қурбан қилиши, сийасий пәлсәпәдә һакимийәтниң қануний вә әхлақий түврүкини йоқитиши һесаблиниду [11].
шу сәвәбтин, кәлгүсидә райондики дөләтләрдә иқтисадий йимирилиш көрүлсә йаки һакимийәттә тасадипий сийасий өзгиришләр йүз бәрсә, хитайниң бу чирик қурулмиси әң биринчи болуп хәлқниң қәһри-ғәзипигә, зораванлиқиға учрайдиған асаслиқ нишан болуп қалиду. бу нуқта оттура асийадики синофобийәниң (хитай қорқусиниң) асасий писхикилиқ йилтизини вә намайишларниң һәрикәтләндүргүч күчини шәрһиләш үчүн интайин муһим нәзәрийәви асастур [12].
тарихий әс, кимлик киризиси вә иҗтимаий писхологийә: синофобийәниң ойғиниши
оттура асийадики хитайға тутулған тутум йаки синофобийә (Sinophobia) пәқәт қуруқ ирқий өчмәнлик йаки ташқи күчләрниң йалған учур тарқитишиниң мәһсули болмастин, бәлки у күчлүк тарихий, иҗтимаий писхологийәлик вә әмәлий сийасий-иқтисадий киризисләр асасиға қурулған мурәккәп иҗтимаий һадисидур. тарихқа нәзәр салсақ, йавроасийа йайлиқидики көчмән милләтләр билән оттура түзләңликтики хитай империйәлири оттурисидики нәччә миң йиллиқ қанлиқ тоқунушлар хәлқ еғиз әдәбийатида, қәһриманлиқ дастанлирида хитайни рәһимсиз, һийлигәр вә алдамчи бир һөкүмран күч сүпитидә әстә тутуп кәлгән [9].
бу хил әнәниви, тарихий қорқунч вә сәзгүрлүк совет иттипақи дәвридики системилиқ, дөләт дәриҗилик идеологийәлик тәшвиқатлар арқилиқ техиму чоңқурлаштурулған вә өлчәмләшкән. 1960-йиллардики совет-хитай дипломатик мунасивитиниң бузулушидин вә чегра тоқунушлиридин кейин, москваниң контроллуқидики мәтбуатлар вә маарип системиси хитайни дунйа тинчлиқиға, һәмдә оттура асийа хәлқлириниң физикилиқ мәвҗутлуқиға биваситә тәһдит селиватқан асаслиқ дүшмән қилип тәсвирлигән. мана бу коллектип иҗтимаий әс бүгүнки күндиму авам хәлқниң писхикисидин тамамән йоқилип кәткини йоқ [13].
тәтқиқатлар шуни көрситидуки, гәрчә нурғунлиған оттура асийалиқлар хитайға нисбәтән битәрәп йаки билимсизлик һалитидә, йәни «хитайни билмәс » (Sino-agnostic) болсиму, әмма учурниң кәмчиллики уларни сүйқәст нәзәрийәлиригә нисбәтән интайин асан алдинидиған һаләткә чүшүрүп қойиду. хитай ширкәтлириниң өзини йепиқ тутуши, йәрлик мәдәнийәткә һөрмәт қилмаслиқи вә хитай һөкүмитиниң йумшақ күч (soft power) сийаситиниң мәғлубийити хәлқ арисидики бу намәлум қорқунчни реал өчмәнликкә айландурмақта [9]. хитай һөкүмити қурған куңзи иниститутлири пәқәт тил өгитиш биләнла чәклинип, мәдәнийәт җәһәттә хәлқниң қәлбигә кириштә тарихий вә диний тосалғуларни йеңәлмиди.
мустәқиллиқтин кейинки дәвргә кәлгәндә, бу хил хаһишниң қайта ойғиниши вә көчийишигә әмәлий сийасий вә иқтисадий киризисләр, җүмлидин нопус вә йәр хәвпсизлики мәсилиси беваситә сәвәб болди. 2016-йили қазақистан һөкүмити йеза-игилик йәрлирини чәтәлликләргә узун муддәт иҗаригә бериш тоғрисидики йәр ислаһати қанунини оттуриға қойғанда, пүткүл хәлқниң наразилиқи йанар тағдәк партлиди. қазақистан хәлқи үчүн қазақ далиси, йәни йәр-земин пәқәтла бир иқтисадий мәнбә әмәс, бәлки уларниң онтологийәлик мәвҗутлуқиниң, миллий ғурури вә тарихий мирасиниң йадроси иди [10].
шу қетимлиқ намайишчиларниң йетәкчилири болған, кейинчә сотлинип бәш йиллиқ түрмигә һөкүм қилинған макис боқайев (Max Bokayev) вә талғат айан (Talgat Ayan) хәлқниң чоңқур қорқунчини әкс әттүрүп, иҗтимаий таратқуларда «вәтиниң хәвп астида!» дегән агаһландуруш шоари билән нәччә он миңлиған кишини шәһәр кочилириға башлап чиқти. бу һәрикәт пәқәтла һөкүмәтниң бир түрлүк йәр сийаситигә болған аддий қаршилиқ әмәс, бәлки хитайниң демографийәлик вә сийасий җәһәттин қазақистанни җимҗит һалда бесивелишиға болған күчлүк мәниви вә миллий қаршилиқ иди [11]. һөкүмәт ахирида әлниң ғәзипидин қорқуп, бу йәр ислаһатини әмәлдин қалдурушқа мәҗбур болди.
буниңдин башқа, иҗтимаий аңда йәнә бир муһим писхологийәлик амил демографийәлик вә етник қорқунч вәһимисидур. оттура асийадики хәлқләр нопус җәһәттин нисбәтән аз болғачқа, хитайниң бир милйард төт йүз милйонлуқ ғайәт зор, йутувалғучи нопуси алдида өзлирини интайин аҗиз вә хәтәр ичидә һес қилиду. иҗтимаий таратқуларда хитай ишчилириниң көпләп районға кириши вә йәрлик қазақ йаки қирғиз қизлири билән той қилишиға даир тәшвиқат вә сүрәтләрниң тарқилиши милләтчиләр тәрипидин дөләтниң миллий саплиқиға вә ген бихәтәрликигә қилинған биваситә таҗавуз дәп қаралди [14].
қирғизистандиму 2013- вә 2019-йиллири хитай ишчилири билән йәрликләр оттурисида йүз бәргән қурулуш мәйданлиридики туқунушлар дәл мушу хил етник зиддийәтниң вә иҗтимаий тәңсизлик туйғусиниң нәтиҗиси иди. мәсилән, қирғизистандики «қириқ чоралар» (Kyrk Choro) ға охшаш ашқун милләтчи тәшкилатлар дәл мушу хәлқ арисидики қорқунчтин пайдилинип мәйданға кәлди. улар хитай көңүл ечиш сорунлирини, карханиларни вә базарларни тәкшүрүп, гойа өзлирини дөләтниң миллий ғорурини қоғдиғучи қәһриманлардәк көрситишкә урунди. бундақ ашқун гуруппиларниң пәйда болуши, әмәлийәттә қанунниң аҗизлиқини вә дөләтниң хәлқни қоғдаш иқтидариға болған ишәнчниң йоқалғанлиқини көрситиду [15].
иқтисадий қурулма нуқтисидин, хитайниң сода кеңәймичилики кичик тиҗарәтчиләрниң җан томурини боғди. қирғизистан вә қазақистандики дордой (Dordoi) вә қарасу (Karasuu) қатарлиқ чоң көләмлик асаслиқ сода базарлирини хитай тиҗарәтчилириниң йошурун игиләп кетиши, йәрлик карханичилар вә кичик содигәрләрниң риқабәттә йеңилип вәйран болушиға сәвәб болди. чүнки хитай содигәрлири хитай дөлитиниң йумшақ қәрзлиридин вә әрзан мал мәнбәлиридин нәп алатти. бу әһвал содигәрләр синипида хитайға қарши күчлүк иқтисадий милләтчиликни барлиққа кәлтүрди [16].
сийасий вә җәмийәтшунаслиқ нәзәрийәлиридә, бу хил синофобийә һадисисини йәнә өктичи сийасәтниң васитиси, йәни «бесимни йөткәш механизми» сүпитидә чүшинишкә болиду. қаттиқ мустәбит түзүм астида һөкүмәтниң өзини, сийаситини вә дөләт рәһбирини биваситә тәнқид қилиш интайин хәтәрлик вә түрмигә кириш билән нәтиҗилинидиған болғачқа, хәлқ өз ғәзипини, сийасий вә иқтисадий наразилиқини һөкүмәт билән чәмбәрчәс бағланған хитайға вә хитай түрлиригә қаритиш арқилиқ ашкара қилмақта. шуңа, «хитайға қарши туруш» маһийәттә «чирик вә сатқун һөкүмәткә қарши туруш» ниң бихәтәррәк символиға айлинип қалди [12].
йиғинчақлиғанда, оттура асийадики хитайға қарши хаһиш хәлқниң өз физикилиқ мәвҗутлуқини, миллий кимликини, дөлитиниң игилик һоқуқини вә келәчәк әвладлирини қоғдап қелиш үчүн қилған қәтий ирадисиниң мәһсулидур. бу пәқәт бир кор өчмәнликла әмәс, бәлки игилик һоқуқиниң қолдин кетиш хәвпигә, мәдәнийәт җәһәттә йутулуп кетиш тәһдитигә вә һакимийәтниң сетилип кетишигә йүзләнгән бир милләтниң тәбиий, өзини қоғдаш рефлексидур.
шәрқий түркистан амили: етник риштә, кимлик киризиси вә хәлқаралиқ сүркилиш
оттура асийа билән хитай мунасивитидики әң назук, писхикилиқ җәһәттә әң һессийатлиқ вә әхлақий җәһәттә әң қанлиқ түгүн, шәк-шүбһисизки, шәрқий түркистан киризисидур. җәмийәтшунаслиқ вә хәлқара сийасәт нуқтисидин елип ейтқанда, шәрқий түркистан оттура асийа дөләтлириниң сийасий еңи, тарихий кимлики вә әхлақий томури синилидиған әң чоң синақ мәйданиға айланди. чүнки у йәрдики милйонлиған уйғур, шундақла 1.6 милйондин артуқ қазақ вә 200 миңдин артуқ қирғиз оттура асийа хәлқлири билән тил, дин, мәдәнийәт, қан-қериндашлиқ, һәтта биваситә туғқанчилиқ җәһәттин айрилмас риштигә игә [17].
-2017йилидин башлап, хитай һөкүмити шәрқий түркистанда 21-әсирдики әң рәһимсиз ирқий вә мәдәнийәт қирғинчилиқини һәмдә дөләт тероризми характеридики йиғивелиш лагерлири сийаситини йолға қойди. милйонлиған уйғурлар билән биллә йүзмиңлиған қазақ вә қирғизларму һечқандақ қануний сәвәбсизла, пәқәтла ислам диниға етиқад қилғанлиқи, миллий кимликини сақлиғанлиқи вә чәтәлдики туғқанлири билән алақә қилғанлиқи үчүнла бу җәһәннәмгә ташланди. хитайниң бу һәрикити пәқәт аддий бир дөләт ички сийасити болмастин, бәлки пүткүл түрк-ислам кимликигә қилинған системилиқ, истратегийәлик йоқитиш һуҗуми иди.
бу ечинишлиқ вә қорқунчлуқ әһвал қазақистан вә қирғизистан қатарлиқ дөләтләрдики адәттики пуқралар арисида мислисиз дәриҗидә дәһшәт, чөчүш, ич ағритиш вә қаттиқ ғәзәп қозғиди. бу дөләтләрдики хәлқ өз уруқ-туғқанлириниң, қериндашлириниң шәрқий түркистандики лагерларда қийин-қистаққа елиниватқанлиқини, диний етиқадиниң дәпсәндә қилинип мәсчитләрниң чеқилғанлиқини вә қуранларниң көйдүрүлгәнликини таратқуларда вә қечип чиққанларниң ағзидин өз көзи билән көрди вә аңлиди. хитайниң әсәбий ассимилйатсийә сийасити район хәлқиниң қәлбидә хитайға болған йиргиниш вә дүшмәнлик туйғусини тарихтики әң йуқири пәллигә чиқарди.
дәсләптә қазақистан хәлқи бу зулумға вә адаләтсизликкә қарши туруш, хитай дөлитигә болған бесимни ашуруш арқилиқ лагердики туғқанлирини қутулдуруш үчүн өзлүкидин хәлқ ичидин чиққан сийасий вә кишилик һоқуқ тәшкилатлирини қурди. буниң ичидики әң мәшһури вә тәсир күчи әң чоң болғини «атаҗурт пидаийлири» (Nagyz Atajurt Eriktileri) һәрикити болуп, серикҗан биләш башчилиқидики бу кишилик һоқуқ оргини ғайәт зор җасарәт вә тәвәккүлчилик билән шәрқий түркистандики қирғинчилиқ пакитлирини, җүмлидин хитайниң җинайәтлирини пүтүн дунйаға ашкарилиди [18].
атаҗурт һәрикити хизмәт қилған йилларда улар 11 миңдин артуқ гуваһчиниң синлиқ испатлирини топлап YouTube қанилиға чиқарди. бу синларда қазақлар, уйғурлар өз йеқинлириниң кимликлирини көтүрүп йиғлап туруп гуваһлиқ бәрди. бу ғайәт зор гуваһлиқ амбири хитайниң «тәрбийәләш мәктипи» дегән йалған тәшвиқатлирини пүтүнләй битчит қилип ташлиди вә ғәрб таратқулири, кишилик һоқуқ тәшкилатлири үчүн шинҗаңдики вәзийәтни йорутуп беридиған әң ишәнчлик вә муһим биринчи қол мәнбәгә айланди. лекин, хитай һөкүмити тиғ учини бу YouTube қанилиға қаритип, униң синлирини системилиқ коллектип шикайәт қилип тақитивәткәндин кейин, атаҗурт өз архиплирини Odysee қатарлиқ мәркәзләшмигән супиларға йөткәшкә мәҗбур болди [19].
мушу җәрйанда, кишилик һоқуқ вә хәлқара қанун нуқтисидин елип ейтқанда, шәрқий түркистандин қечип чиққан сәйрагүл савутбай қатарлиқ лагер шаһитлириниң соти қазақистан җәмийитидә мислисиз силкиниш вә әхлақий соалларни қозғиди. униң лагердики ечинишлиқ қийин-қистақларни сот мәйданида йиғлап туруп байан қилиши пүткүл қазақистан хәлқини көз йешиға ғәрқ қилди. гәрчә хәлқ уни қоғдашқа, панаһлиқ беришкә пүтүн күчи билән тиришқан, кочиларға чиққан болсиму, әмма хитайниң дипломатик бесими астида һөкүмәт униңға панаһлиқ беришни қәтий рәт қилип, ахирида уни йавропаға, йәни шиветсийәгә кетишкә мәҗбурлиди. бу дөләтниң өз қериндишини қоғдаштики сийасий аҗизлиқиниң типик ипадиси иди [17].
әмма бу йәрдә әң чоң пәлсәпәвий, сийасий вә әхлақий паҗиә шу болдики, қазақистан вә қирғизистан һөкүмәтлири өз қериндашлирини, тарихий вәтинигә қайтип кәлгән дөләт пуқралирини («қандашларни») қоғдаш, шундақла инсаний һәқ-һоқуқларни йақилаш орниға, хитайниң иқтисадий мәнпәәти, йошурун қәрзлири вә сийасий бесимиға баш егип, мутләқ сүкүт қилишни таллиди. бу дөләт һакимийитиниң әхлақ билән мәнпәәт тоқунушида шәйтан билән келишим түзгәнликиниң, әхлақниң пүтүнләй мәғлуп болғанлиқиниң ечинишлиқ вә рәсва көрүнүшидур.
бу хил сүкүт вә бастурушниң әң йуқири пәллиси, 2019-йили мартта қазақистан һөкүмитиниң бейҗиңниң бесими билән серикҗан биләшни қолға елиши, кейинчә уни түрмигә ташлап авазини боғуши болди. у ахирида «миллий өчмәнлик қозғаш» җинайитини бойниға елишқа вә йәттә йилғичә сийасий паалийәтләрни тохтитишқа мәҗбурлинип, сүргүн қилиниш характеридә америкиға кетишкә қисталди [20]. бу сотлиниш җәрйани шәрқий түркистан мәсилисидә дөләтниң хитай позитсийәсигә толуқ вә қәтий тәслим болғанлиқини очуқлаштуруп бәрди. һөкүмәт үчүн хитайдин келидиған мәбләғ, йипәк йолидики сода тохтамлири, өз хәлқиниң қан-қериндашлириниң һайати вә миллий иззитидин нәччә һәссә қиммәтлик билинди [21].
бу писхикилиқ муһит тарихий вәтинигә қайтип кәлгән қазақлар (қандашлар) җәмийитидә мислисиз киризис вә хамушлуқ йаратти. улар тарихий вәтинигә кәлгәндә мустәқил һөкүмити тәрипидин қоғдилишни, бағриға бесишни үмид қилған иди, әмма қазақистан һөкүмити хитай билән тил бириктүрүп уларниң авазини күч билән боғди вә түрмиләр билән қорқутти. бу бир пүтүн милләтниң мәнивийитигә, ишәнчисигә урулған интайин еғир, әслигә кәлмәс писхологийәлик зәрбә болди.
шуңлашқа, шәрқий түркистан амили пәқәт хитайниң тәрғиб қилғинидәк аддий бир «дөләтниң ички мәсилиси» болмастин, бәлки у хәлқара геополитикидики вә оттура асийа дөләтлириниң әхлақий чәк-чеграсидики ул тешиниң биригә айланди. бу киризис хитайниң «тинч қәд көтүрүш» вә «ортақ гүллиниш» шоариниң арқисида йошурунған рәһимсиз, ассимилйатсийәчи вә кеңәймичи җаһангирлик миҗәзини оттура асийа хәлқигә пүтүнләй ечип ташлап бәрди. бу реаллиқни хәлқ толуқ чүшәнгән болсиму, һакимийәт бешидики сийасийонлар буни билип туруп рәт қилмақта вә мәнпәәт үчүн көз йуммақта.
дөләт террори, дөләт һалқиған бастуруш вә әдлийәлик сетилиш
«дөләт һалқиған бастуруш» (Transnational Repression) заманиви сийасәтшунаслиқ вә хәлқара кишилик һоқуқ қанунида, мустәбит вә диктатор дөләтләрниң өз дөләт чеграсидин йираққа һалқип, чәтәлләрдә панаһлиниватқан сийасий өктичиләрни, паалийәтчиләрни вә аз санлиқ милләтләрни тәһдит селиш, тутқун қилиш йаки җимиқтуруш үчүн башқа мустәқил дөләтләрниң һөкүмәт вә әдлийә аппаратлирини қанунсиз васитә қилип қоллиниш қилмишини көрситиду [22]. хитай нөвәттә дунйа бойичә бу саһәдә әң илғар техникиларға игә, әң көләмлик дөләт террорини, дөләт һалқиған бастурушни рәһимсизләрчә иҗра қилғучи дөләттур. хитай өзиниң иқтисадий қудрити, интерполни суйиистемал қилиш вә дипломатик бесимлири арқилиқ башқа дөләтләрни өзиниң сақчисиға айландурувалди.
-2026йили 4-айда қазақистанда йүз бәргән, 19 нәпәр атаҗурт кишилик һоқуқ паалийәтчиси үстидин елип берилған, хәлқарани һәйран қалдурған кәң көләмлик сот һөкүми, дәл мушу дөләт һалқиған бастурушниң әң рәзил, әң опочуқ вә йалиңач көрүнүшидур. бу вәқә қазақистанниң әдлийә системисиниң мустәқиллиқини қурбан қилип, хитайниң хәлқаралиқ бастуруш механизминиң бир тармиқиға айлинип қалғанлиқиниң тарихий бурулуш нуқтиси һесаблиниду.
бу паҗиәлик делониң башлиниши, 2025-йили 11-айниң 13-күнигә тутишиду. шу күни, 19 нәпәр атаҗурт паалийәтчиси қазақистан билән хитай чеграсиға йеқин болған ғалҗат йезисида тинч намайиш өткүзгән. уларниң бу намайишидики асаслиқ тәләплири, хитай һөкүмити тәрипидин 2025-йили 7-айда шәрқий түркистанда һечқандақ җинайи сәвәбсизла тутқун қилинған қазақистан пуқраси алимнур турғанбайни (Alimnur Turganbay) шәртсиз қойуп бериш иди. алимнур турғанбай бир қанчә йил илгири шәрқий түркистанда пәқәтла намаз оқуғанлиқи үчүн 17 йиллиқ кесиветилгән җийәни серик давутбәкниң һәқ-һоқуқини тәләп қилип хәлқарада син тарқатқан вә тегишлик әрзләрни сунған болуп, дәл мушу сәвәб билән хитайниң қара тизимликидики сийасий зәрбә бериш нишаниға айланған иди [23].
бу қетимлиқ тинч намайишта паалийәтчиләр хитай коммунистик партийәсиниң мустәбит, қанхор түзүмигә қарши ғәзәплик шоарларни товлап, хитайниң дөләт байриқи вә ши җинпиңниң сүритини көйдүрүш арқилиқ өзлириниң миллий наразилиқини, сийасий ғәзипини күчлүк ипадилигән. дәсләптә қазақистанниң йәрлик сақчилири вә қанун иҗра қилғучилири бу һәрикәтни пәқәт мәмурий җазаға тартилидиған аддий бир «ушшақ қилмиш» (йәни җәмийәт аманлиқини қәстән бузуш) сүпитидә бир тәрәп қилип, намайишчиларға пәқәт 7 күндин 15 күнгичә болған қисқа муддәтлик мәмурий қамақ вә җәриманә җазаси билән айағлаштурған иди. бу һаләт мустәқил бир дөләт болған қазақистан қанунидики мушу хил намайишларни бир тәрәп қилишниң нормал йүрүшүш җәрйани иди [24].
бирақ, вәзийәт дәл 2025-йили 11-айниң 14-күнидин башлап бир кечидила, ойлап йәткүсиз дәриҗидә пүтүнләй өзгәрди. хитайниң алмутада турушлуқ консулханиси қазақистан ташқи ишлар министирлиқиға җиддий вә агаһландуруш характеридики рәсмий дипломатик нота тапшуруп, бу намайишни «хитайниң миллий иззитигә вә дөләт рәһбиригә қилинған қәстәнлик, ашкарә иғвагәрчилик» дәп тәсвирлигән вә қазақистан һөкүмитиниң бу ишқа дәрһал сийасий җәһәттин арилишишини һәмдә намайишчиларға қарита еғир җинайи тәдбир көрүшини йуқири тәләппузда тәләп қилған. хитайниң бу бир парчә нотисила қазақистанниң өзиниң пүткүл әдлийә системисини өз хәлқигә қарши қорал қилип ишлитишкә вә бурунқи мәмурий қарарни өзгәртиветишкә йәткүдәк ғайәт зор күчкә вә буйруққа игә болди [23].
нотиниң арқисидинла қазақистан даирилири, йәни тәкшүргүчиләр вә тәптишләр өзлири чиқарған мәмурий җазани бикар қилип, паалийәтчиләргә қарши биваситә еғир җинайи ишлар делоси турғузди. паалийәтчиләр қазақистан җинайи ишлар қануниниң дунйаға мәшһур, хәлқара кишилик һоқуқ органлири изчил тәнқидләп келиватқан вә қорқунчлуқ 174-маддиси, йәни «миллий, иҗтимаий йаки синипий өчмәнлик қозғаш» җинайити билән рәсмий әйибләнди. кишилик һоқуқ көзәткүчилири, академиклар вә қануншунаслар көп қетим көрситип өткәндәк, бу 174-мадда қазақистандики мустәбит һакимийәтниң өзлиригә қарши сийасий өктичиләрни җимиқтурушидики, уларниң авазини боғушидики әң муһим вә халиғанчә ишлитидиған қануний қорали болуп, униң қануний ениқлимиси қәстән муҗмәл қилинған вә һакимийәтниң, шундақла хитайниң сийасий хаһиши бойичә чүшәндүрүшкә тамамән маслаштурулған иди [25].
-2026йили 1-айдин башлап, намайиш йүз бәргән җайдин нәччә йүз километир йирақ болған, сотниң тәсирини азайтиш мәқситидә талдиқорған шәһиригә йөткәлгән сот, қаттиқ йепиқ вә бинормал һаләттә елип берилди. мустәқил көзәткүчиләр, хәлқаралиқ мухбирлар вә кишилик һоқуқ адвокатлириниң сотни изчил вә ашкара көзитишигә дөләт бихәтәрлики вә башқа һәр хил асассиз баһаниләр билән чәклимә қойулди. сот җәрйанида хитай дөлитиниң қирғинчилиқ сийаситигә қарши пикир қилиш бир пүтүн «хитай миллитигә вә етник топқа нәпрәтлиниш» сүпитидә тонуштурулуп, пуқраларниң сийасий пикир байан қилиш әркинлики, наразилиқ билдүрүш һоқуқи, асасий қанунлуқ сөз әркинлики пүтүнләй дәпсәндә қилинди вә инкар қилинди.
-2026йили 13-апрел күни, сотчи ерҗан байболоф (Erzhan Baibolov) тәрипидин чиқирилған ахирқи һөкүм һәқиқий мәнидики бир қануний мәсхирә вә әдлийәлик тирагедийә болди. сотқа тартилған 19 нәпәр паалийәтчиниң һәммиси бирдәк җинайәтчи дәп бекитилди. уларниң ичидики 11 нәпири (буларниң ичидә атаҗуртниң нөвәттики йетәкчиси, бәкзат мәқсутқанму бар иди) бәш йиллиқ муддәтлик еғир түрмә қамақ җазасиға; қалған сәккиз нәпири дөләтниң қаттиқ чәкләнгән вә назарәт қилинидиған әркинликтин мәһрум қилиш, йәни мәһәллидин айрилмаслиқ җазасиға биваситә һөкүм қилинди [26]. буниңдин башқа бу 19 кишиниң һәммисиниң кейинки үч йилғичә һечқандақ сийасий вә иҗтимаий паалийәтләргә қатнишиши чәкләнди, шундақла улар хәтәрлик сийасий җинайәтчиләр тизимликигә киргүзүлүп, банка һесабатлири тоңлитилди вә һәр қандақ иқтисадий паалийәт қилиш һоқуқидин мәһрум қилинди [27].
бу паҗиәниң әң рәһимсиз, инсанийәтниң виҗданини әң азаблайдиған вә кишини һәйран қалдуридиған йери шуки, түрмигә һөкүм қилинғанлар арисида хитайда сәвәбсиз тутқун қилинған ери алимнур турғанбайни қутулдуруш үчүн көз йеши қилип пәрйат қилған бигунаһ айал гүлдарийә шәһризадму бар иди. униң үстигә, сот мәзгилидә йәттә айлиқ еғир һамилидар болған, һәтта туғут оператсийәсидин кейин орнидин туралмай, кесәл каривитида йетип интернет арқилиқ сотқа қатнишишқа вә һөкүм аңлашқа мәҗбурланған назигүл мәқсутқанму җазаланғучилар тизимликидә бар иди [28]. қазақистан һөкүмитиниң бир чәтәл диктатурисини хуш қилиш, униң иқтисадий йардимини елиш үчүн өз пуқралири болған, адаләт тилигән аҗиз айалларға вә аниларға мушунчилик рәһимсизлик қилиши вә виҗдансизлиқи, дөләтниң әхлақий җәһәттин қанчилик чириклишип вә төвәнләп кәткәнликини пүтүн дунйаға ашкарилап қойди.
хәлқаралиқ даңлиқ тәтқиқат орунлири вә кишилик һоқуқ тәшкилатлири, хусусән «кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати» (Human Rights Watch), «хәлқара кәчүрүм тәшкилати» (Amnesty International) вә «хәлқара кишилик һоқуқ һәмкарлиқи» (IPHR) қатарлиқлар бу һөкүмни бир аваздин «адаләтниң айағ асти қилиниши», «һөкүмәтниң җинайи ишлар қанунини суйиистемал қилиши» дегән сөзләр билән йуқири авазда, кәскин тәнқид қилди [29]. улар қазақистанниң хитай билән болған иқтисадий мунасивәтни, йәни йипәк йоли қурулушидики қәрз вә мәбләғни дәп өз пуқраларниң асасий қанунлуқ һоқуқлирини вә сөз әркинликини қурбанлиқ қойиға айландурғанлиқини тарихий пакит сүпитидә көрситип бәрди. бу рәһимсиз вә сийасий җаза әмәлийәттә, оттура асийадики һәрқандақ кишиниң шәрқий түркистан мәсилисидә хитайни ашкара тәнқид қилса, хитайниң әмәс, бәлки биваситә өз дөлити вә өз қануни тәрипидин рәһимсизләрчә җазалинидиғанлиқидин ибарәт бир вәһимилик, қанлиқ қизил сигнални районға вә пүтүн дунйаға тарқатти [30].
сийасий пәлсәпә вә заманиви хәлқара һоқуқшунаслиқ нуқтисидин анализ қилғанда, бу дело қазақистанниң әдлийә мустәқиллиқиниң, сотниң тәрәпсизлик пүтүнлүкиниң йоқилип түгигәнликиниң әң рошән аламитидур. қазақистан сот мәһкимиси дөләтниң мустәқил асасий қануни вә хәлқ ирадисигә әмәс, бәлки хитай дипломатлириниң дипломатик нотисиға вә йошурун буйруқиға шәртсиз бойсунди. дөләтниң җазалаш, тәкшүрүш аппаратлири вә түрмилири пәқәт ички муқимлиқни вә адаләтни сақлаш қорали болуштин һалқип, хитайниң дунйави вә хәлқаралиқ бастуруш, дөләт һалқиған тәқибләш механизминиң айрилмас бир қисмиға, йәни хитайниң чегра сиртидики қорчақ қоралиға айлинип қалди [31].
бу хил очуқ-ашкара сийасий вә әдлийәлик сетилиш һадисиси қазақистанниң мустәқил игилик һоқуқиға вә дөләтлик ғуруриға қаритилған әң чоң сийасий мәсхирә вә дәхли-тәруздур. хитай дөлити қазақистан территорийәсигә бирәр талму әскәр чиқармай турупла, пәқәт йумшақ күч, қәрз депломатийәси, мәбләғ тәһдити вә дипломатик бесим арқилиқла, қәғәз йүзидә толуқ игилик һоқуқлуқ бир тәрәпсиз дөләтниң қанунини өзиниң сийасий дүшмәнлирини, йәни шинҗаңдики қирғинчилиқни ашкарилиғучиларни тазилаш үчүн ишлитишкә мувәппәқ болди. бу хил йумшақ әмма әҗәллик дөләт һалқиған бастуруш, кәлгүсидә шәрқий түркистан мәсилисини дунйа күнтәртипидин йоқитишниң вә оттура асийа хәлқиниң еңидин мәҗбурий сиқип чиқиришниң әң әсәбий сийасий истратегийәси һесаблиниду.
геополитикилиқ тәңпуңлуқниң йимирилиши вә көп қутуплуқ дипломатийәниң киризиси
қазақистан вә башқа оттура асийа дөләтләри мустәқил болғандин тартип өзлириниң ташқи сийаситидә баштин-ахир «көп қутуплуқ дипломатийә» (Multi-vector foreign policy) истратегийәсини күчлүк тәшәббус қилип вә пәхирлинип тәрғиб қилип кәлгән иди. бу сийасәтниң мәркизий оқи вә логикиси шуки, русийә, хитай вә америка қошма штатлири, шундақла йавропа иттипақи қатарлиқ ғәрб дунйаси оттурисида инчикә вә силиқ бир сийасий тәңпуңлуқни изчил сақлап, һечқайси чоң дөләткә пүтүнләй беқинди вә қорчақ болуп қалмастин, дөләтниң игилик һоқуқи, иқтисадий хәвпсизлики вә истратегийәлик мәнпәитини әң йуқири чәккә йәткүзүш иди [3].
әмма, дунйадики вә хусусән йавроасийадики мурәккәп, тез өзгиришчан вә рәһимсиз геополитикилиқ реаллиқ алдида бу пүтүнләй тәсәввурға вә көңүлдики арзуға тайанған пәлсәпәвий вә көп қутуплуқ көзқараш пүтүнләй суға чөкти. русийәниң украинаға таҗавуз қилишидин кейин, ғәрбниң тарихтики әң қаттиқ ембаргоси вә иқтисадий ембаргоси астида қийниливатқан русийәниң райондики тәсири, хусусән һәрбий қоғдаш вә иқтисадий тәминат капалити көрүнәрлик дәриҗидә аҗизлашти, шуниң билән биргә ғәрб дунйасиниң районға, йәни оттура асийаға көңүл бөлүши вә мәбләғ селиши йәнила чәклик вә нисбәтән пассип һаләттә қалди [32].
бу ғайәт зор вә хәтәрлик геополитикилиқ бошлуқни пәқәт хитай дөлитила өзиниң ғайәт зор капитали, чәксиз мәблиғи, бир бәлвағ бир йол қурулушидики ул-әслиһә түрлири вә сийасий һийлә-микири билән тезликтә толдурди. ғәрбниң демократийә вә кишилик һоқуққа қойған тәләплири алдида қийналған оттура асийа рәһбәрлири, хитайниң һечқандақ сийасий ислаһат тәләп қилмайдиған капиталиға өзлирини атти. нәтиҗидә, пәхирлинидиған көп қутуплуқ сийасәт әмәлийәттә бир тәрәплимилик вә қутулғусиз һалда хитайға беқиндилиқ вә тәслим болуш сийаситигә айлинип қалди. бу сийасий вә иқтисадий беқиндилиқ дөләтниң ички механизмидики чириклик, шундақла һакимийәтниң бир адәмгә йаки кичик бир гуруппиға мәркәзлишиш кесили билән зич бағланғанлиқи үчүн, техиму хәтәрлик вә апәт характерлик түс алди. мустәбит рәһбәрләр өз һоқуқини хәлқтин қоғдап қелиш вә шәхсий байлиқ топлаш, аилисиниң келәчикини капаләтләндүрүш үчүн пүтүнләй хитайниң мәхпий қәрзлиригә тайанди, хитай болса бу тарихий пурсәттин толуқ вә устилиқ билән пайдилинип, дөләт рәһбәрлирини вә дөләт аппаратлирини сийасий вә дипломатик җәһәттә гөрүгә алди.
ички сийасәттики йәнә бир муһим бурулуш, қазақистанниң хитай вә русийәгә охшаш мустәбит дөләтләрниң сийасий башқуруш әндизисини вә қанунлирини биваситә көчүрүп келип, өз хәлқигә тәтбиқлишидур. мәсилән, йеқинда қазақистан парламенти мақуллиған вә русийәниң қануниға охшап кетидиған LGBTQ ға қарши «тәшвиқат» ни чәкләш қануни, пуқралиқ җәмийитини вә мустәқил авазларни җимиқтурушниң йеңи бир қорали сүпитидә хизмәт қилмақта [33]. чәтәлдин мәбләғ алидиған аммиви тәшкилатларниң қаттиқ тизимға елиниши вә уларниң «чәтәл вакаләтчиси» дәп қарилиши хитай вә русийә моделиниң оттура асийада йилтиз тартқанлиқини испатлайду. шуниң билән биргә, мустәқил таратқулар вә мухбирлар һөкүмәтниң мислисиз зәрбисигә учримақта. мәсилән, чирикликни паш қилған Orda.kz суписиниң тәкшүрүлүши, баш муһәррирләрниң өй тутқуни қилиниши, һәтта уларни қоғдиған адвокатларниң кәспий кинишкисиниң тартивелиниши дөләтниң пуқраларниң сөз әркинликигә қилған биваситә таҗавузидур [33]. бундақ диктатора хаһиши, дөләтниң йоқилип бериватқан демократик ниқабини пүтүнләй йиртип ташлап, хәлқ билән һөкүмәт оттурисидики ишәнч көврүкини вәйран қилди.
екологийә вә енергийә сийаситидиму һөкүмәт хәлқниң авазини боғмақта. қазақистанда йеңидин қурулмақчи болған йадро електр истансисиға қарши пикир байан қилған, муһит асрашни тәләп қилған активистлар «топилаң чиқиришқа урунуш» җинайити билән әйиблинип, сотлинип җазаланди [34]. дөләт өзиниң қарарлириға қарши чиққан һәр қандақ кишини, мәйли у сийасий өктичи йаки муһит асриғучи болсун, системилиқ һалда тазилашни вә түрмигә ташлашни өзиниң әң муһим вәзиписи қилип бекитти. худди қирғизистанда маарип саһәсидики мустәқил сабат (Sapat) мәктәплириниң дөләт тәрипидин тартивелинип түркийә һөкүмитигә сетип берилишигә охшаш, қазақистанму чәтәл һөкүмәтлири үчүн өз ичидә тазилаш елип бармақта.
шу вәҗидин, оттура асийа хәлқлириниң хитайға қарши хаһиши, кочидики наразилиқлири вә намайишлири әмәлийәттә өзиниң сетилған һакимийитигә, чирик вә чәтәлгә беқинди системисиға болған қаршилиқниң биваситә вә қанлиқ символиға айланди. хәлқ хитайниң таҗавузидин қанчилик нәпрәтләнсә, хитайға дөләтни сатқан өз һөкүмитидин вә әмәлдарлиридин шунчилик нәпрәтләнмәктә [35]. бу әһвал демократийәни рәт қилған һакимийәтләрниң ахири берип йеңи типтики мустәмликиниң қорчақлириға айлинип қелишиниң әң типик тарихий көрүнүши болуп һесаблиниду.
хуласә
хуласә қилип ейтқанда, хитайниң оттура асийадики сийасий вә иқтисадий кеңәймичилики пәқәтла аддий бир қисқа муддәтлик мәбләғ селиш пилани болмастин, бәлки у интайин системилиқ вә узун муддәтлик бир геополитикилиқ йутуш истратегийәсидур. у пәқәтла тәбиий байлиқ вә канларни талишиш билән чәкләнмәйду. хитайниң түп мәқсити бир пүтүн районниң етник кимликини, тарихий риштини суслаштуруш, хәлқләр арисидики исламий вә түркий томурни үзүп ташлаш вә ахирида сийасий, иқтисадий, вә мәдәнийәт җәһәттә пүтүнләй өзигә беқинди қилип дөләт мустәқиллиқини вәйран қилишни нишан қилған йеңичә мустәмликичилик һәрикитидур.
19 нәпәр атаҗурт паалийәтчисиниң хитайниң бир парчә нотиси биләнла өз дөлитидә еғир җинайәтләр билән түрмигә ташлиниши, бу геополитикилиқ мәғлубийәтниң, дөләт игилик һоқуқиниң йоқилишиниң әң җанлиқ вә әң қанлиқ испатидур. сот арқилиқ өз хәлқини хитайниң тәлипи билән җазалиған қазақистан һөкүмити, дөләтниң мәвҗут болуп турушидики әң түп әхлақий асас, йәни «пуқраларни қоғдаш» пиринсипини пүтүнләй айағ асти қилди. дөләт рәһбәрлири өз хәлқиниң, өз анилириниң вә түрмидә азаб тартиватқан қериндашлириниң қанлиқ нидасини боғуп, хитайниң дөләт мәнпәәтини вә капиталини қоғдиши, сийасий қурулминиң қанчилик дәриҗидә чирик, сатқун вә зәиплишип кәткәнликини пүтүн дунйаға ечип ташлап бәрди. бу пәқәтла бир йәрлик сот делоси болмастин, у хитайниң оттура асийадики толуқ сийасий ғәлибисиниң вә оттура асийа дөләтлириниң йеңичә мустәмликә дәвригә пүтүнләй қәдәм қойғанлиқиниң тарихий абидисидур [36].
әгәр қазақистан вә башқа оттура асийа дөләтлири нөвәттикидин охшашла, давамлиқ түрдә хитайниң дипломатик бесимиға вә пулиға баш егип, өз хәлқиниң әркинликини вә кишилик һоқуқини қурбан қилишни, һәқ сөзлигән пуқралирини түрмигә ташлап бастурушни изчил давамлаштурса, җәмийәттики бу йошурун наразилиқ оти, бу қанлиқ ғәзәп йәниму йоғинап, кәлгүсидә техиму чоң, тизгинлигили вә тосуп қалғили болмайдиған сийасий вә иҗтимаий инқилабларға, қанлиқ партлашларға йол ачиду. дөләт әхлақтин, һөкүмәт хәлқтин вә әдлийә системиси адаләттин айрилип қалған чағда, һечқандақ чәтәл капитали йаки шиддәтлик һәрбий бастуруш у һакимийәтниң йимирилишини вә заваллиққа йүзлинишини тосуп қалалмайду. шәрқий түркистан хәлқиниң әсирләрдин бери тартиватқан дәрд-әлими вә уларни қоғдиғучи оттура асийадики җәсур хәлқләрниң төкүлгән йеши вә қени, шәк-шүбһисизки кәлгүсидики тарихий вә геополитикилиқ чоң өзгиришләрниң түп һәрикәтләндүргүч қудрәтлик күчи болуп қалғуси.
пайдилинилған мәнбәләр:
1 Lillis, Joanna. Kazakhstan: Nations in Transit 2017 Country Report. Freedom House, 2017.
2 Djumanova, Munisa. Why Has Central Asia Resisted Democratization? Yale Journal of International Affairs, Volume 21, Issue 1, December 7, 2025.
3 Kassenova, Nargis. Kazakhstan: An Aspiring Middle Power in the Heart of Eurasia. Belfer Center for Science and International Affairs, Harvard Kennedy School, Spring 2026.
4 Anonymous Author. Diasporic geopolitics and differentiated policies of transnational repression. Taylor & Francis Online, 2026.
5 Baş, Doğukan. Rising Sinophobia in Kyrgyzstan: The Role of Political Corruption. M.Sc. Thesis, Middle East Technical University (METU), September 2020.
6 Temerko, Anastasia. Anti-China Protests in Kazakhstan: Signaling the Slowdown of the Belt and Road Initiative? Atlas Institute for International Affairs, 2025.
7 Karibayeva Meyer, Akbota. SPECIAL REPORT: Public Attitudes Toward China in Central Asia. Caspian Policy Center, May 11, 2020.
8 Kulintsev, Yuri V., et al. Sinophobia in the Post-Soviet Space. Russia in Global Affairs, No. 3 2020.
9 McGlinchey, Eric. Questioning Sinophobia in Central Asia. PONARS Eurasia Policy Memo, December 2019.
10 Shoraka, Madison. Kazakh Citizens protests against land bills, 2016. Global Nonviolent Action Database, Swarthmore College, 2017.
11 Columbia Global Freedom of Expression. The Case of Max Kebenuly Bokaev and Talgat Tulepkalievich Ayanov.
12 Plakhina, Yevgeniya. How Sinophobia is instrumentalized in Kazakhstan as a form of oppositional politics. Global Voices, 15 June 2021.
13 Umarov, Temur. What’s Behind Protests Against China in Kazakhstan? Carnegie Moscow Center, 2019.
14 Niyazbekov, Nurseit. Potential Democratizing Effects of Central Asian Anti-Chinese Sentiments. OSCE Academy in Bishkek, Policy Brief #55, January 2020.
15 RFE/RL’s Kyrgyz Service. Brawl Exposes Growing Anti-Chinese Sentiment In Kyrgyzstan. Radio Free Europe / Radio Liberty, 2026.
16 Bekmurzaev, Nurbek and Hioe, Brian. Clashes, protests, and raids: The story of backlash to China in Kyrgyzstan. Global Voices, 20 November 2025.
17 Svoboda, Emma. ***Has Kazakhstan Failed Xinjiang’s Ethnic Kazakhs?***. Lawfare, April 5, 2021.
18 Mukanova, Zarina. Introduction to Atajurt Human Rights activities in Kazakhstan. Remote Xuar, May 7, 2024.
19 Waldersee, Victoria and Dave, Paresh. YouTube takes down Xinjiang videos, forces rights group to seek alternative. Reuters, June 25, 2021.
20 Radio Free Asia. Freed Kazakh Activist Says Authorities Offered Plea Bargain to Placate China. August 22, 2019.
21 Agence France-Presse. Xinjiang activist freed in Kazakh court after agreeing to stop campaigning. The Guardian, August 16, 2019.
22 Schenkkan, Nate, et al. Perpetrators and methods of transnational repression and possible counter strategies. European Parliament Directorate-General for External Policies, January 2026.
23 Mukankyzy, Maqpal, et al. China’s Diplomatic Pressure Looms Over Case Against Xinjiang Activists In Kazakhstan. Radio Free Europe / Radio Liberty, January 19, 2026.
24 Corley, Felix. KAZAKHSTAN: Husband jailed in Xinjiang, wife to be jailed from 2027. Forum 18 News Service, 17 April 2026.
25 IPHR & KIBHR. Criminalising Peaceful Protest: Kazakhstan’s Case Against Atajurt Activists. January 15, 2026.
26 Amnesty International. Kazakhstan: Sentencing of 19 activists over peaceful Xinjiang protest a travesty of justice. Press Release, 14 April 2026.
27 Human Rights Watch. Kazakhstan Jails Activists for Peaceful Xinjiang Protest. Dispatches, April 13, 2026.
28 FIDH & OMCT. Kazakhstan: Alarming arbitrary arrest, detention and judicial harassment of 19 human rights activists, including seven-month-pregnant Nazigul Maksutkhan. Urgent Appeal, 2 February 2026.
29 IPHR. Kazakhstan: Convictions of Atajurt Activists Reflect Misuse of Criminal Law to Silence Dissent. April 14, 2026.
30 Kang, Dake. Kazakhstan sentences 19 for protest against repression in China’s Xinjiang region. The Associated Press (AP News), April 16, 2026.
31 Howard, Angela and Burnham, Jack. China Uses Political Leverage To Influence Foreign Courts. Foundation for Defense of Democracies (FDD) Policy Brief, April 15, 2026.
32 Weitz, Richard. Sino-Russian Interactions Regarding Central Asia: Preliminary Summary. Hudson Institute, July 21, 2025.
33 CIVICUS Monitor. Kazakhstan: Pressure on media, LGBTQI+ “propaganda” law, and criminal cases against activists. January 27, 2026.
34 Human Rights Watch. World Report 2026: Kazakhstan. 2026.
35 Koçak, Muhammet and Gürel Yeşilçimen, Gökçen. Kazakhstan’s Anti-China Protests: Implications for the Belt and Road Initiative in Central Asia. Alternatif Politika, 2024.
36 Freedom Now. Kazakhstan: Freedom Now Condemns Sentencing of 18 Human Rights Activists. April 13, 2026.
