бу сөзни һәр аңлиғанда қәшқәрликниң ичидин бир нәрсә йулуп елиниватқандәк, балилиқи, өйи вә пүткүл роһи әсләш ичрә қайтидин авазаға келиватқандәк туйулиду.

 

«әй гүзәл қәшқәр!» йаки «әй әзизанә қәшқәр!» дегән бу сөзни тунҗи қетим ким ейтқан? билмәймән.

 

бәлким бир қәшқәрлик мусапир карванидин айрилип қалғанда, бәлким бир ана нәврисини қучақлап әлләй ейтқанда, бәлким маңа охшаш йерақ әлләрдики бир муһаҗир, һәсрәт билән көзлирини йумғанда ейтқан болиши мумкин.

 

чүнки бу сөз өз игисини издәйду. һәр бир уйғурниң тилида у йеңидин туғулиду, һәр бир қәлбтә у башқичә бир сада билән йаңрайду. чүнки у сөз әмәс, у бир сир. худдий қәшқәрниң өзидәкла көп қатламлиқ бир сир.

 

қәшқәрниң һекайиси икки зитлиқ вә икки чәксизликниң қучақлишишидин башлиниду. бир тәрәптә, асман билән бой талашқан музтағлар. уларниң миң йилдин буйан ақ чачлиридәк еримигән қарлири, миң йилдин буйан игилмигән ғурурлуқ қәддий қамити. улар гойа виҗданниң паклиқиниң намайәндисидәк апақ, әмма, сөзсиз.

 

йәнә бир тәрәптә, йәрниң бағри, йап - йешил вадилар, кичик балилар қуйашқа охшитиған йумилақ отлуқ анар вә әнҗирлик бағлар... икки тәрипи йа ипар һиди чечип туридиған җигдә дәрихи йаки мәғрур сувадан терәклири билән оралған йеза йоллири...

 

бу икки зитлиқ вә бу икки чәксизлик арисида тавланған бир аҗайип хәлқ йашайду. уларниң көзлиридә музтағларниң пак виҗдани җулаланса, қәлблиридә пайансиз икинзарлиқларниң бәрикәтлик меһри -муһәббити сиңип кәткән қәшқәрликләрдур.

 

қәшқәр хәлқи көзлиридә музтағниң салапитини, йүрикидә мол бағларниң нузу-немәтлик миһри шәпқитини сақлайдиған сирлиқ инсанлардур. уларниң авазида нә толуқ шадлиқ, нә толуқ ғәм-қайғу бар. чүнки уларниң күлкиси гойа муз тағлириға охшашла йирақларға тикилгән бир сеғиниш, азабиму ичидә мәһкәм йошурунған өчмәс үмидниң ипадисидур.

 

уларниң тарихида шадлиқ һечқачан пүтүн болуп боқмиған, һәр бир бәхтниң сайисида бир йоқитиш, һәр бир күлкиниң арқисида бир айрилиш җараһити мәвҗут болуп турған. шуңлашқа қәшқәрликләрниң мәдинийәт еңи дәл мушу инчикә һессийатларниң бирикишидин туғулған.

 

бир қошақта һәм тойниң шадлиқи, һәм матәмниң аһу зари тәң йошурунған болиду. бир дастиханда һәм тупрақниң бәрикити, һәм миң йиллиқ әслимиләрниң излирини тәң көргили болиду. киши у дастиханда олтурғанда пәқәт таамдин һузурланмайду, бәлки миң йиллиқ бир өтмүш билән сирдишиду.

 

ат үстидә шамал билән биргә ғуйулдап кетиватқандиму, йаки җимҗит һойлида мамуқ көрпиләр үстидә чай ичишиватқандиму, уларниң һайати гойа шеирға охшап кетиду. чүнки уларниң нәзиридә һайат адәттики бир йашаш әмәс, бәлки бир узун мусапә. һәр бир тохташ бир тарих, һәр бир дәқиқә бир әслимидур.

 

қени әсләйли! қәшқәрликләр ким?

 

сәһәрдә тунурниң иссиқ нанлири билән ғизалиништин илгири, қошнисиниң ишикини қақидиған инсанлар...

 

һойлисида чай қайниғанда йалғуз өзи үчүн әмәс, келиши мумкин болған намәлум меһман үчүнму алаһидә досқан тәййарлайдиған инсанлар…

 

базардин өткәндә сетивалмақчи болған анарниң баһасини әмәс, аввал сатқучи бовайниң һалини сорайдиған әнәниниң қурғучилири вә қоғдуғучилири болған инсанлар...

 

һойлилири кичик, әмма йүрики кәң. дастихини аддий, әмма үстидә миң йиллиқ бир әслимә намайан болуп туриду. үҗмә дәрихиниң астида олтуруп дутар чалғанда, тариларниң нәғмилири вә қошақлириға ата-бовилириниң намлириниму қошуп пичирлайдиғанлар...

 

«әй әзизанә қәшқәр!»

 

бу сөзни тунҗи қетим рәһмәтлик дадамниң еғизидин аңлиғанда, мән техи кичик бала идим. әмди у авазни мәңгү аңлийалмаймән. әмма у һәргиз қулиқимдин кәтмәйду.

 

қәшқәр туприқиниң тарихи пәқәт бир шәһәрниң тарихила әмәс, пүткүл бир мәдәнийәтниң бөшүкидур.

 

сутуқ буғрахан бу йәрдә исламниң тунҗи нурини билән нурланғанда қәшқәр шәһәр болуштин һалқип, пүткүл түрк дунйасиниң кәлгүси нишанини бәлгиләйдиған компасқа, илаһий бир ғайигә, вийананиң дәвзисиғичә йетип барған әлайи кәләмитуллаһниң нәрисигә айланған иди.

 

йүсүп хас һаҗип «қутадғу билиг» ни мушу тупрақта йазғанда, у әдәбийат әмәс, бир хәлқниң һәм әхлақ дәстурини һәм ислам билән түркий хәлқләрниң әәнивий дөләт әқлини муҗәссәмләштүргән һакимийәт низамнамисини йаратқан иди.

 

адаләт, әқил, етиқад, сахавәт вә ахирәт қәшқәр әхлақиниң түп йилтизи болуп қалған иди.

 

мәһмуд қәшқәри өз тилини, йәни бизниң тилимизни мушу йәрдә җәм қилип, «диванул луғатит -түрк» ни йазғанда бир луғәт сүпитидила әмәс, бир миллий мудапиә қорғини сүпитидә йазған иди.

 

«биз бармиз, бизниң сөзимиз бар, бизниң сөзимиз билән аләм бар»

 

болупму шу үч асас; етиқад, әхлақ, тил, қәшқәрниң үч түврүки болған иди. бу үч түврүк үстидә ни ни ханлиқлар қурулди, карванлар тохтиди, мәдрисәләр гүлләнди, шаирлар туғулди, алимлар көз йумди.

 

әйни заманда қәшқәр, шәрқ билән ғәрбниң бирләшкән йүрики болди. йипәк йолиниң тозанида хитай, һиндистан, иран, бизанс қәшқәр арқилиқ мәдәнийәт алмаштуратти вә һәммиси қәшқәрдә тохтап чай ичип, қәшқәрниң иссиқ нанлирини тетип андин йолини давамлаштуратти.

 

әмма тарих, бир чоң дәрйа. униң сүйи гаһида бал, гаһида қан.

 

1955-йиллири, қәшқәрниң мол дастихини башқичә бир һал алди. ашлиқ түгиди, ачарчилиқ кәлди. тәбий апәт сүпитидә әмәс. ишғалчи қизил хитайниң қәстән системилиқ йоқутуш пилани билән.

 

бир қанчә ай ичидә бу әзиз земин, балисини өз қоли билән дәпнә қилған аниға охшап қалди.

 

әллик бәш миң киши.

 

бу әллик бәш миңниң һәр бирси бир исим, һәр бирсиниң бир аниси, бир балиси, бир қошниси, һәтта қәшқәрчә хошчақчақлири билән инсанларни күлдүридиған параң устазлири иди.

 

әллик бәш миң дастихан бош қалди. әллик бәш миң чинә чиқилди. әллик бәш миң ана өз балилириниң ачлиқтин йерилған қақшал ләвлиригә вә бир тирә бир сөңәккә айланған бәдәнлиригә көз йашлирини тамчитти. әмма көз йеши нә үссузлуқни, нә ачлиқни қандуралмайтти. әллик бәш миң муһәббәт бир биридин айрилди. әллик бәш миң дуа иҗабәт җавабини алмай туруп ахирәткә йол алди. бәлки ахирәттә шаһадәт мәртибиси үчүн ләвһул мәһпузға қайта пүтүлди. әллик бәш миң җан ачлиқтин тепирлап җан бәрди.

 

шу күндин башлап, қәшқәрликниң шатлиқи йерим, бир көзи йаш, ичигә йутулған нәпәс, унтулмиған исим айрилмас қисмитигә айланди.

 

бу вәһший қирғинчилиқ вә ачарчилиқ қәшқәрниң мәдәнийәт йилтизиға урулған әң еғир палта, йүрикигә ойулған әң чоң җараһәт болди. шу сәвәбтин, қәшқәрликниң әң хушаллиқ дәқиқилиридиму өтмүшниң әшу дәһшәтлик азабини һес қилғили болиду. бир тойда йаңриған җушқун музикиниң туйуқсиз муңлуқ һал елиши, бир күлкиниң ичидә көз йешини йошуруштики қәшқәрчә устилиқ тасадипий әмәс. қәшқәр хәлқиниң һайатида һечқандақ шадлиқ нуқсансиз, толуқ болуп баққан әмәс, һәр бир хушаллиқниң йерими ишғалийәтниң, мустәмликиниң вә йоқитилған әзизликиниң әләмлик әслимиси билән толған. шуңа қәшқәр музикисиму бу көп қатламлиқ һессийатларниң әң сап вә әң титрәк һалидур.

 

һейтгаһ җамәсиниң өгзисидә челинидиған сунайниң садасиму йирақ байаванларни әслитиду. дуттар вә тәмбурниң инчикә зари йоқитилған йилларни, харланған етиқадни вә тутун болуп тозиған арзу- арманларни күйләйду. қәшқәр қошақлиридики «дәрт-әләм» пәқәт бир сөз әмәс, бәлки өз туприқида йатқа айлинип қалған, етиқадидин, өзликидин вә азадлиқидин йулуп ташланған бир милләтниң пиғанидур.

 

«әй гүзәл қәшқәр!»

 

бу сөз мәрһум анамниң еғизидин чиққанда, җимҗит кечә иди. гойа хушаллиқ билән әмәс маламәт билән ейтиватқандәк туйулған иди.

 

қени бир сорап бақайли!

 

бир шәһәрни немә бина қилиду?

 

ташлириму, йаки у ташларға сөйгүсини сиңдүргән қәлбләрму? вәтәндин җуда болған бир инсанниң бина қилидиған вәтини боламду? хәритидиму? дуасидиму? йаки балилириға қойған исимләрдиму?

 

унтуш өлүмниң әң хупийәнә бир түри әмәсму?

 

вә әң чоңқур соал:

 

тили йашаватқан бир хәлқни өлтүргили боламду?!

 

әзизанә қәшқәр бу соалларға җаваб бәрмәйду. у пәқәт ухлимайдиған бир ана сүпитидә көзлирини йумуп сақлайду.

 

қәшқәр нахшиси бу җавабниң әң сап тәрҗимиси.

 

дутарниң тарлириму қилдәк инчикә, челинғанда пәқәт қулаққа әмәс, униң тәктидики йүрәккә тегиду. қәшқәр қошақлиридики «дәрт-әләм» бир милләтниң әзәлий пиғани икәнликини шивирлайду.

шуңлашқа қәшқәр тойида музика җушқун башлинип, муңлуқ ахирлишиду. шуңлашқа қәшқәр келини анисини әң ахирқи қетим қучақлиғанда, үнлүк йеға зәрә қилиниду. бу көз йашлар пәқәт айрилиштин әмәс, миң йил авалқи момисиниң йаш төкүш әнәнисиниң давами болғанлиқини җакарлайду.

 

«әй әзизанә қәшқәр!»

 

бу сөз муһаҗирәттики бир бовайниң ахирқи нәписидә аңлиниду.

 

әввал «әй әзизанә қәшқәр!», арқидин кәлимә шаһадәт билән көзлирини йумиду. чүнки көзи алдиға өлүмдин бурун қәшқәр келиду. чүнки үмид қәшқәрликниң таллиши әмәс, айрилмас бир парчиси вә өзгәрмәс характери.

 

қәшқәрликниң умитварлиқи содиға устилиқидин, йаки һессизлиқтин, вә йаки дәрт билмәсликтин әмәс, бәлки дәрт әләмни әң чоңқур билидиғанлиқидиндур.

 

чүнки улар билиду, «әй әзизанә қәшқәр!» дәп башланған һәр бир сөз, әмәлийәттә азадлиққа болған чәксиз тәлпүнүштур. вәтәндин җуда болған биз муһаҗирлар үчүн болса, йирақта қалған җәннәт йүртиға қайтиш арзусиниң дуасидур.

 

чүнки улар билиду , тупрақ күтиду. таш сөзләйду. әслимә өлмәйду вә бу тупрақниң үстидә бир чағларда мәһмуд қәшқәриниң қәлимидин тикләнгән абидә сөзләр бир күни йәнә азаданә йаңрайду.

 

бир күни әмма чоқум бир күни, қәшқәрниң һойлилири йеңи келинләрниң күлкиси билән толиду. бир күни, һаман бир күни анилар қәшқәрчә әркин әлләй нахшилирини ейтиду.

 

чоқум бир күни, һейтгаһ мәйданида җәм болған җамаәт бир-биригә қарап азадлиқ маршини үнлүк оқуйду вә қәшқәрчә чахчақлирини унтумай йәнә ич ичидин қақаплап күлиду.

 

шу күни бизниң балилиримиз вә нәврилимиз бу «муһаҗирәт», «сүргүн», «қайта тәрбийәләш лагери» дегән сөзләрни пәқәт тарих китабидинла оқуйдиған болиду. у күни дутар, тәмбур челинғанда, нәғминиң кәйнидә көз йеши болмайду. «әй гүзәл қәшқәр!», «әй әзизанә қәшқәр!» дегән бу сөз җудалиқниң налиси әмәс, һәқиқий дидарлиқниң нахшисиға айлиниду .

қәшқәр ухлимайду, достлар, һечқачан ухлап баққан әмәс.

 

у пәқәт көзлирини йумуп олтурупту. униң йүрики һазирму типчәкләп соқуватиду , һәр бир уйғурниң қәлбидә, һәр бир «әй гүзәл қәшқәр!» дегән авазда, һәр бир қайтип бериш арзусида.

 

ай йултузлуқ көк байрақ һейтгаһқа тикилгән шу күни, биз униң сайисида топлашқанда, қилидиған дуайимиз пәқәт өзимиз үчүн болмайду. қуруғдалған әллик бәш миң дастиханниң, йоқутулмақчи болған миң йиллиқ мәдәнийәтниң вә шундақтиму үмидини үзмигән милйонлиған йүрәкниң әршини ләрзигә салидиған җур садаси болиду.

 

вә шу күни, қәшқәрниң пак виҗданиниң апақ туғлири болған музтағлиримиз йәнә мәғрур әмма җимҗит қарап турушни давамлаштуриду. чүнки улар бу күнгә һаман шаһит болидиғанлиқини сили биздин обдан билиду.

 

«әй әзизанә қәшқәр!» әзизликиң мәңгү давам қилсун.