сам копер (Sam Cooper)
оттава – 2025-йили апрелда, оттавада турушлуқ тонулған уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчиси мәмәт тохтиниң «ватсап» (WhatsApp) һесабиға адәттикидәк көрүнидиған бир учур кәлди. учур әвәткүчи өзини мәшһур уйғур кино режиссори вә етно-музика тәтқиқатчиси дәп тонуштурған болуп, мәмәт тохтиниң бу кишигә ишиниши үчүн йетәрлик сәвәблири бар иди. режиссор униңға елхәт арқилиқ рәсмий бир һөҗҗәт әвәтмәкчи болғанлиқини ейтип, електиронлуқ почта адресини сориған.
мәмәт тохти хитай һөкүмитиниң биваситә нишаниға айлинишниң немә икәнликини башқиларға қариғанда аллиқачан аччиқ тәҗрибиләр билән билип йәткәниди. көп йиллардин буйан у хитайдин кәлгән, аилә әзалириниң өлүп кәткәнлики һәққидики тәһдит телефонлириға дуч келип кәлгән болуп, 2023-йили йанварда бир хитай сақчиси буниң растлиқини җәзмләштүргәниди. у йәнә өзиниң җисманий җәһәттин назарәт қилиниватқанлиқини америка вә канададики мунасивәтлик бихәтәрлик органлириға мәлум қилғаниди. у һошйар болушни өгәнгән болсиму, лекин бу «ватсап» учури наһайити расттәк туйулғачқа, елхәт адресини берип қойған.
арқидин кәлгән елхәт болса режиссорниң өзидин әмәс, бәлки натонуш бир адрестин кәлгән болуп, мәмәт тохти йеңи ишләнгән бир һөҗҗәтлик филимни алдин көрүшкә тәклип қилинғаниди. текисттики уланма бир мустәқил филим тарқитиш ширкитиниң тор бетидәк көрүнгән, мәмәт тохти тәкшүргәндә ширкәтниң раст икәнлики ашкариланған вә у уланмини чәккән.
бирақ, уланма уни филимгә әмәс, бәлки «Google» һесабиниң паролини сорайдиған бир сахта бәткә башлап киргән. буниңдин гуманланған мәмәт тохти бәтни дәрһал тақивәткән. шу әснада «Google» бихәтәрлик системисиниң агаһландуруши шәклидә йасалған йәнә бир елхәт кәлгән болуп, униңда гуманлиқ кириш урунуши йүз бәргәнлики тоғрисида агаһландуруш берилгән. қизиқарлиқ йери шуки, бу агаһландуруш мурәккәп хитай йезиқида йезилған болуп, мәмәт тохти бу йезиқни нә оқуйалайдиған, нә ишлитәләйдиған әмәс иди.
шуниң билән у торунто университети қармиқидики, дөләт қоллиған тор җасуслуқ паалийәтлирини 20 йилдин буйан из қоғлап келиватқан «ситизен лаб» (Citizen Lab) тор бихәтәрлики тәтқиқат гурупписи билән алақиләшти.
«ситизен лаб»ниң тәкшүрүш нәтиҗиси униң әндишилириниң техиму чоң көләмдә дәлиллинишини ашкарилиди. тәкшүрүш җәрйанида дунйаниң һәрқайси җайлиридики өктичи уйғур рәһбәрлири вә хитайниң чәт әлдики тәнқидчиләрни сүкүткә мәҗбурлаш һәрикәтлири һәққидә хәвәр бәргән мухбирларни нишан қилған 100 дин артуқ зийанлиқ тор бети (дайирә нами) байқалған. тәтқиқатчилар йуқири дәриҗилик ишәнч билән шуни дәлиллидики, бу системилиқ рәқәмлик паракәндичилик салидиған, шәхсий учурларни оғрилайдиған вә назарәт қилидиған һәрикәт хитай һөкүмитиниң мәнпәәти үчүн хизмәт қилидиған актийорлар тәрипидин елип берилған. бу һәрикәтләр ши җинпиңниң «әтраплиқ дөләт бихәтәрлики» нәзәрийәси астида хитай дөләт бихәтәрлик министирлиқи вә униңға қарашлиқ истхбарат органлири йүргүзүватқан мәшғулатлар билән тамамән охшашлиққа игә.
мәмәт тохти тәтқиқатчилар оттуриға қойған нәтиҗиләр һәққидә тохтилип «The Bureau»ға мундақ деди: «бу һуҗумлар пәқәт бирла қетимлиқ сиңип кириш болмастин, бәлки униңдин техиму чоң нишанларға қаритилған. униң ақивити хитайниң бихәтәрлик системисини демократик җәмийәтләргә кеңәйтишигә қарши чиққан паалийәтчиләр вә җәмийәт рәһбәрлири биләнла чәклинип қалмайду.» у йәнә бу техникилиқ мәшғулатларниң техиму түп характерлик мәсилиләргә, йәни демократик дөләтләрниң мустәбит түзүмләргә қарши турушидики әң чоң әвзәллики болған алақә әркинлики вә җәмийәттики өзара ишәнчкә зәрбә беридиғанлиқини тәкитлиди.
мәмәт тохти сөзини давамлаштуруп: «уларниң асаслиқ мәқсити пәқәт шәхсий санлиқ мәлуматларни вә сәзгүр учурларни оғрилашла әмәс, бәлки шәхсләр вә тәшкилатларниң түп асасини вәйран қилип, иқтидарсизлаштуруш, қалаймиқанчилиқ чиқириш, һәтта бәзи әһвалларда җисманий вә мал-мүлүк җәһәттин талапәт йәткүзүштур. бу һуҗумлар күндилик алақилиримиздики ишәнчни йоқитиватиду. улар һәтта әң адәттики учур алмаштурушларму гуман билән қарилидиған гуманхорлуқ муһитини йаритиватиду. бу хил күнсери күчийиватқан ишәнчсизлик рәқәмлик саһәдин һалқип, җәмийәт үчүн узун муддәтлик мәнпий ақивәтләрни елип келиду» дегәнләрни деди.
«ситизен лаб»ниң доклатида хаккерлиқ паалийәтлири «GLITTER CARP» вә «SEQUIN CARP» дәп нам берилгән икки чоң гуруппиға айрилған. гәрчә бу икки гуруппиниң нишани вә усуллири бир-биридин пәрқлиқ болсиму, лекин һәр иккилиси ши җинпиң һөкүмитиниң чәт әлдики тәнқидчилирини назарәт қилиш, қорқутуш вә сүкүткә мәҗбурлаштин ибарәт ортақ истратегийәлик мәқсәт үчүн хизмәт қилиду.
https://www.thebureau.news/p/ccp-hackers-targeted-uyghur-leaders
