2026-йили 1-май
доктор һенрик шадҗивиски (Dr. Henryk Szadziewski)
уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқат директори
бу йиллиқ «дунйа мәтбуат әркинлики күни» кишини әндишигә салидиған бир қатар санлиқ мәлуматларниң сайисидә йетип кәлди. «чеграсиз мухбирлар тәшкилати» тәрипидин елан қилинған 2025-йиллиқ мәтбуат әркинлики көрсәткүчидә, хитай 180 дөләт ичидә 178-орунға қойулди. хитайниң көп йиллардин буйан мушундақ төвән орунни изчил игиләп келиши бу дөләттә мустәқил хәвәр бериш шараитиниң нәқәдәр еғир вә хәтәрлик икәнликини тордики пакит сүпитидә көрситип бәрмәктә.
шәрқий түркистан (уйғур райони дәпму атилиду) хитайниң әслидинла йепиқ болған дөләт муһити ичидики әң чекидин ашқан нуқта һесаблиниду. «хитайдики чәт әллик мухбирлар кулуби» (FCCC) ниң билдүрүшичә, 2024-йили райондин хәвәр беришкә урунған чәт әллик журналистлар пуқрачә кийингән сақчиларниң үзлүксиз назаритигә дуч кәлгән; зийарәт қилинидиған кишиләр болса техи сөз башлимайла даимлиқ тәһдит вә бесимларға дучар болмақта. шәрқий түркистанға барған мухбирларниң төттин үч қисмидин көпрәки хизмәт җәрйанида еғир тосалғуларға йолуққанлиқини тилға алған.
районни пүтүнләй учур бошлуқиға айландуруш үчүн лайиһәләнгән бу түзүмниң тәсиригә пәқәт чәт әллик мухбирларла учрап қалғини йоқ. «журналистларни қоғдаш комитети» ниң нөвәттә түрмигә қамалған мухбирлар һәққидики санданида көрситилишичә, хитай кәм дегәндә 50 мәтбуат хизмәтчисини түрмигә қамаш арқилиқ, дунйадики журналистларни әң көп түрмигә ташлиғучи дөләткә айланған. техиму ечинарлиқи, хитайда түрмигә қамалған бу таратқу хадимлириниң йеримиға йеқини уйғур болуп, әмәлийәттә уйғурлар дөләт омумий нопусиниң бир пирсәнтигиму йәтмәйду.
уйғур тилидики таратқуларни йоқитиш һәрикити системилиқ вә узун муддәтлик пилан асасида елип берилди. 2009-йилдики үрүмчи намайишидин кейин йолға қойулған он айлиқ тор тосалғуси уйғурлар башқурушидики тор бәтләрниң тәхминән 80 пирсәнтини йоқитип ташлиди. бу супилар пәқәт сийасий вә иқтисадий обзорларғила әмәс, бәлки мәдәнийәт, тил вә күндилик турмуш мәсилилиригиму беғишланған иди. мәзкур бошлуқларни қурған тор башқурғучиларниң түрмигә ташлиниши пәқәтла бир «рәқәмлик китаб көйдүрүш» һәрикитиниң тамамлиниши иди. йазма мәтбуат саһәсиниң тәқдириму буниңдин йахши болмиди. нөвәттә уйғур тилидики таратқулар асаслиқи тәшвиқат комитетлири тәрипидин тәкшүрүлгән хитайчә мәзмунларни тәрҗимә қилип тарқитидиған бир қоралға айлинип қалди. абдулла қазанчи билән абдувәли айуп 2021-йили елан қилған бир доклатида, «шинҗаң телевизийә истансиси», «шинҗаң гезити», «шинҗаң йашлири» журнили вә «қәшқәр уйғур нәшрийати» қатарлиқ орунларда ишләйдиған нурғун хизмәтчиләрниң зийанкәшликкә учриғанлиқини пакитлиқ оттуриға қойди. 2026-йили қобул қилинған «милләтләр иттипақлиқи қануни» болса учур тарқитишта хитай тилини қануний нормиға айландуруп, уйғур тилиниң җәмийәт турмушидики әмәлий қиммитини техиму суслаштурди.
мәзкур учур бошлуқини толдуруш үчүн дөләт аппарати сәһнигә чиқти. хитайниң шинхуа агентлиқи, «хитай күндилик гезити» (China Daily) вә CGTN қатарлиқ рәсмий таратқулири уйғур райони һәққидә дөләт ичидики супиларда, шундақла хитай чеграси ичидә чәкләнгән фейсбук, X вә йутуб қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда үзлүксиз тәшвиқат елип бармақта. өз пуқралириниң әркин торға чиқиш һоқуқини дәпән қилған бир һөкүмәт, дунйаға өзи халиған байанларни йәткүзүш үчүн шу тор дунйасидин наһайити зор маһирлиқ билән пайдиланмақта. буниңдин башқа, хитай дөләт байанлири нопузлуқ хәвәр органлириға берилгән һәқлиқ мәзмунлар вә хитайни қоллашқа тәййар болған бир түркүм «тәсир көрсәткүчи тор чолпанлири» (influencers) арқилиқ техиму базар тапмақта. тәнқидий журналистикини боғуш билән бир вақитта тәшвиқатни алға сүрүштин ибарәт бу мустәбитчә тактика йеңилиқ болмисиму, әмма униң бүгүнки көлими вә дөләт һалқиған тәсир күчи кишини һәйран қалдуриду.
бу йәрдики әң диққәтни тартидиған вә мәсулийәт туйғусини ойғитидиған нуқта болса, хитайниң бу учур истратегийәсиниң бәзи саһәләрдә интайин аҗиз қаршилиққа учришидур. уйғур районидин келидиған мустәқил вә пуқрави хәвәрләр түгәшкән бир шараитта, әслидә тәнқидий соалларни қойуши күтүлгән сода саһәси, академик орунлар вә һөкүмәтләр арисида бир хил сүкүт вә қизиқмаслиқ әвҗ алди. хәлқаралиқ меһмансарай зәнҗирлири райондики һәшәмәтлик йеңи йатақларни тәшвиқ қилмақта, университет нәшрийатлири «омумйүзлүк мәдәнийәт алмаштуруш» зийарәтлирини уйуштурмақта, сода өмәклири болса өз хизмәтлирини давамлаштурмақта. соал қойулғанда, улар «йетим қалдурғандин көрә алақә қилған әвзәл», «дөләт әмәлдарлири район әһвалиға капаләтлик қилди» йаки «вәзийәт һөкүм чиқарғили болмайдиған дәриҗидә мурәккәп» дегәндәк кона баһаниләрни тәкрарлимақта.
уйғур журналистларниң түрмигә ташлиниши, чәт әллик мухбирларниң паракәндичиликкә учриши вә муһаҗирәттики таратқуларға қаритилған тосалғулар хитай тәшвиқатиға йол ечип, һәқиқий тәнқидий байанларни мүҗмәлләштүрүватиду. нәтиҗидә, дөләтниң тоқуп чиққан һекайиси өзлүкидинла «әмәлий реаллиқ»қа айлинип қалидиған бир бошлуқ шәкилләнди. бу әһвал уйғур райониниң күндилик реаллиқини ашкарилаш үчүн мусапилик тәтқиқат усуллиридин пайдиланған журналистлар, тәтқиқатчилар вә алимларниң мәғлубийити әмәс, бәлки хитайдики сода мәнпәәтлири вә дөләт күчлири билән болған мунасивәтни мурәккәпләштүрүвәтмәслик үчүн, тоқуп чиқирилған бир реаллиқни сүкүт ичидә қобул қилғанларниң «қизиқмаслиқ мәғлубийити»дур. дунйа мәтбуат әркинлики күнидә, шәрқий түркистандики бу учур бошлуқидин кимниң мәнпәәтлиниватқанлиқи вә кимниң йәнила еғир бәдәл төләватқанлиқи һәққидә сәмимий болуш һәммимизниң бурчидур.
https://uhrp.org/insights/press-freedom-uyghurs-and-unquestioned-narratives/
