ANI | 2026-йили 2-май, вашингтон: дунйа уйғур қурултийиниң (WUC) әң йеңи һәптилик қисқа учуриға асасланғанда, уйғур тәшкилатлири, хәлқаралиқ аппаратлар вә дунйадики кишилик һоқуқ тәшкилатлири хитай дөләт сийасити астида уйғурлар билән башқа милләтләрни нишан қилған мәҗбурий ассимилйатсийә қанунлириниң күчийиши, дөләт һалқиған бастуруш көлиминиң кеңийиши вә ширкәтләрниң җинайәткә шерик болушидики қануний җавабкарлиқ мәсилилиригә қарита йеңидин әндишә қозғиған.
дунйа уйғур қурултийи «Citizen Lab»ниң 2026-йили 27-апрел хәлқара тәкшүрүш журналистлири бирләшмиси (ICIJ) билән бирликтә елан қилған йеңи тәкшүрүш доклатини нәқил кәлтүрүп, хитай һөкүмитигә тәрәпдар күчләрниң журналистлар вә муһаҗирәттики җәмийәтләрни йалған кимлик, електиронлуқ алдамчилиқ (phishing) вә тор вируси (malware) һуҗумлири арқилиқ нишанлиғанлиқини паш қилди. мәзкур һәптилик учурда ейтилишичә, бу тор һуҗумлириниң тәсиригә учриғучилар арисида дунйа уйғур қурултийи қатарлиқ уйғур тәшкилатлириму бар икән.
дунйа уйғур қурултийиниң қәйт қилишичә, «Citizen Lab» доклатида 2025-йили ийулда қурултай рәһбәрлиридин бириниң бир йардәмчи йавропа парламент әзасиниң намида әвәтилгән йалған тәклипнамә електиронлуқ хетини тапшурувалғанлиқи һәққидә пакитлар көрситилгән. бу йалған хәт мәхпий номур вә кириш учурлирини оғрилаш үчүн лайиһәләнгән. охшаш бир мәзгилдә, тәшкилат йәнә бир кишилик һоқуқ тәтқиқатчисиниң намида әвәтилгән, ичигә зийанлиқ вирус улиниши йошурулған електиронлуқ хәтни тапшурувалған. қурултай бу вәқәләрниң чәт әлдики уйғур тәшкилатлириға қаритилған рәқәмлик дөләт һалқиған бастурушларниң давамлишиватқанлиқини испатлайдиғанлиқини тәкитлигән.
дунйа уйғур қурултийи йәнә америкидики тәрәққийатларғиму диққәт тартти. 2026-йили 28-апрел америка алий сот мәһкимиси «Cisco Systems ширкитигә қарши намсиз дәвагәрләр» (Cisco Systems, Inc. v. Doe I) дегән делони аңлиған. бу дело америкидики чоң бир техника ширкитиниң хитай һөкүмитиниң диний вә миллий аз санлиқ милләтләрни назарәт қилиши вә зийанкәшлик қилишиға йардәм бәргәнлики үчүн қануний җавабкарлиққа тартилиш-тартилмаслиқи үстидә елип берилмақта.
дунйа уйғур қурултийиниң билдүрүшичә, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши (UHRP) башқа һәмкарлашқучи тәшкилатлар билән бирликтә дәвагәрләрни қоллап сотқа пикир байани сунған һәмдә дөләтниң бастуруш сийасәтлиригә имканийәт йаритип бәргән ширкәтләрниң чоқум җавабкарлиққа тартилиши керәкликини оттуриға қойған. мәзкур дәвадики зийанкәшликкә учриғучилар «Cisco» ширкитини қийин-қистақларни өз ичигә алған кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қолайлиқ йаритип беридиған назарәт техникилирини лайиһәләп бәргән, дәп әйиблимәктә. қурултайниң қаришичә, бу дело хәлқаралиқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә четишлиқ ширкәтләрниң кәлгүсидики мәсулийити җәһәттә зор әһмийәткә игә болуши мумкин.
йавропаға кәлсәк, дунйа уйғур қурултийи 2026-йили 30-апрел йавропа парламентиниң хитайниң йеңи «милләтләр иттипақлиқи вә тәрәққийатини илгири сүрүш қануни»ни әйибләйдиған бир қарар қобул қилғанлиқини хәвәр қилди. парламент бу қанунниң шәрқий түркистандики уйғурлар, тибәтләр, моңғуллар, хуйзулар вә башқа аз санлиқ милләтләргә қаритилған бастуруш вә мәҗбурий ассимилйатсийәни техиму чоңқурлаштуридиғанлиқини агаһландурди. йавропа парламенти бу қанунниң хитай тилини (мандарин) алдинқи орунға қойушини, мәдәнийәт вә диний әркинликкә чәклимә қойушини, шундақла чәт әлдики шәхсләргиму тәсир көрситиши мумкин болған «чеградин һалқиған маддилири»ни тәнқид қилди.
мәзкур қарар хитайни бу қанунни әмәлдин қалдурушқа чақирди, йавропа иттипақини болса мәсул әмәлдарларға вә орунларға җаза йүргүзүшкә дәвәт қилди; шундақла бу қанунниң иҗра қилиниши йавропа иттипақи-хитай мунасивәтлиригә еғир зийан йәткүзидиғанлиқини агаһландурди. парламенттики қарар авазға қойулуш җәрйанида, дунйа уйғур қурултийиниң бир вәкилләр өмики нәқ мәйданда болған һәмдә йавропа парламенти хитай вәкилләр өмикиниң рәиси, парламент әзаси әнгин ероғлу (Engin Eroglu) билән үнүмлүк көрүшүшләрни елип барған. дунйа уйғур қурултийи бу қарарниң мақуллинишини қоллаш үчүн, беруссел вә страсбургда икки нөвәтлик тәшвиқат паалийити елип барғанлиқини билдүрди.
