материйал сүрити: 12 йашлиқ бир намайишчи америка пайтәхти вашингтондики канада әлчиханиси алдида өткүзүлгән йиғилишқа қатнишип, канада вә башқа дөләтләрни хитайниң уйғур вә мусулман аз санлиқ милләтләргә тутқан муамилисини «ирқий қирғинчилиқ» дәп бекитишкә чақирмақта. (2021-йили 19-феврал)
америка хәлқара диний әркинлик комитети йәр шари характерлик мусулманларға болған өчмәнлик һәққидә гуваһлиқ бериш йиғини өткүзди.
лин фең | америка авази | 2026-йили 5-май
америка һөкүмитиниң хәлқара диний әркинлик әһвалини назарәт қилишқа мәсул бир комитети сәйшәнбә күни (5-айниң 5-күни) гуваһлиқ бериш йиғини өткүзүп, йәр шари миқйасида мусулманларға қаритилған һуҗум вәқәлириниң көпийиш йүзлинишини тәкшүрди. бир уйғур паалийәтчи йиғинда агаһландуруш берип, хитай һөкүмити мәҗбурий йолға қойуватқан мәҗбурий әмгәк түзүминиң дунйадики күндилик истемал буйумлири тәминләш зәнҗиригә сиңип киргәнликини, диний етиқад мәсилисиниң болса бейҗиң даирилири тәрипидин өз хәлқигә системилиқ зийанкәшлик қилишқа баһанә сүпитидә ишлитиливатқанлиқини оттуриға қойди.
америка хәлқара диний әркинлик комитети (USCIRF) саһибханлиқ қилған бу қетимлиқ тор гуваһлиқ бериш йиғини «күчийиватқан мусулманларға болған өчмәнлик: чәт әлләрдики мусулманлар дуч келиватқан диний әркинлик дәпсәндичилики» (Rising Anti-Muslim Hatred: FoRB Violations Against Muslims Abroad) дәп тема қойулған болуп, йиғинға йавропа, пикистан вә чәт әлдики уйғур җәмийәтлиридин кәлгән гуваһчилар тәклип қилинип, йәр шаридики мусулманларниң диний етиқад әркинлики дуч келиватқан тәһдитләрни бирликтә көздин кәчүрди.
даңлиқ уйғур зийалийсиниң қизи американи һәрикәткә келишкә чақирди
гуваһлиқ бәргүчиләрниң бири, һазир «ишчилар һоқуқи иттипақи» (Worker Rights Consortium) ниң мәҗбурий әмгәк түри директори болуп ишләватқан җәвһәр илһам. униң дадиси — даңлиқ уйғур иқтисадшунаси илһам тохти 2014-йили хитай даирилири тәрипидин «дөләтни парчилаш» җинайити билән муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған болуп, һазирғичә түрмидә йатмақта.
җәвһәр комитетқа дадиси билән айрилған чағдики мәнзирини сөзләп бәрди: «у чағда мән 18 йашта идим.» у вә дадиси бейҗиң пайтәхт хәлқара айродурумида турғанда, хитай даирилири айропиланға чиқиштин бурун дадисини тосувалған. «бу мениң уни әң ахирқи қетим көрүшүм иди.»
җәвһәрниң ейтишичә, у америкаға кәлгәндин кейин андин тунҗи қетим «қуран кәрим»ни қолиға алған вә тунҗи қетим мәсчиткә киргән — бу дәл шинҗаңдики (шәрқий түркистандики) уйғурларниң хитай ичидә дуч келиватқан диний чәклимилирини әкс әттүриду.
у гуваһлиқ сөзидә мундақ деди: «хитай рәсмий елан қилинған атеист (худасиз) дөләт, коммунистик партийә әзалириниң һәрқандақ динға етиқад қилишиға йаки диний паалийәтләр билән шуғуллинишиға йол қойулмайду. даириләр диний етиқадниң коммунизмға башқичә бир таллаш болуп қелишидин, шу арқилиқ хәлқниң һөкүмәткә болған садақитиниң тәвринип қелишидин әнсирәйду.»
«динни хитайлаштуруш» вә әтраплиқ назарәт қилиш
җәвһәр хитай рәһбири ши җинпиң 2013-йили тәхткә чиққандин буйан, хитай даирилириниң аталмиш «динни хитайлаштуруш» сийаситини зор күч билән йолға қойғанлиқини тәпсилий байан қилди. бу сийасәт барлиқ диний гуруппиларниң өз етиқад әмәлийәтлирини хитай мәдәнийити вә коммунистик партийә идийәси рамкисиға киргүзүшни мәҗбурий тәләп қилиду.
даириләр кичик балиларға диний тәлим-тәрбийә беришни чәклиди; йеңи чиқирилған бәлгилимиләр тизимликтин өтмигән диний гуруппиларниң торда диний мәзмунларни тарқитишини мәни қилди; йәрлик хәлқ «шәрқий түркистан» дәп атайдиған, рәсмий исми «шинҗаң уйғур аптоном райони» болған районда, йәрлик даириләрниң кочида консерватип кийингән айалларни тосуп, көңләклирини мәҗбурий қирқип калтә қилғанлиқи хәвәр қилинди; йәрлик әнәниви йеза вә коча имлири «иттипақлиқ базири» йаки «қизил байрақ йоли» ға охшаш сийасий түс алған имларға алмаштурулди.
ши җинпиң 2014-йили шинҗаңни көздин кәчүргәндин кейин, хитай һөкүмити кәң көләмлик зәрбә бериш һәрикитини қозғап, тәхминән 1.8 милйон уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа түркий милләтләрниң халиғанчә тутуп турулушини кәлтүрүп чиқарди.
җәвһәр мундақ деди: «даириләр сиртиға бу тәдбирләрни бу милләтләрдики 'әсбийлик' идийәсини йоқитиш үчүн дәп җакарлиған болсиму, әмәлийәттә болса уларниң мәдәнийитини аҗизлитиш вә йоқитиш, мусулманларниң диний паалийәтлирини бесиқтуруштур.»
мәҗбурий әмгәк дунйа тәминләш зәнҗиригә чоңқур сиңип киргән
җәвһәр комитет әзалириға, бу зийанкәшликниң дөләт тәрипидин башқурулидиған ғайәт зор бир мәҗбурий әмгәк системисини барлиққа кәлтүргәнликини, һазир буниң дунйа тәминләш зәнҗиридики аз дегәндә 17 кәсипкә сиңип киргәнликини ейтти.
униң көрситишичә, дунйа базиридики һәр бәш пахта кийимниң бириниң хам әшйаси шинҗаңдин келиду; дунйадики %10 PVC сипланг қурулуш материйаллири, %10 кә йеқин алйумин материйали вә қуйаш енергийәси батарейәси ишләпчиқиришта ишлитилидиған поли киристаллиқ силитсийниң 35% и мушу районда ишләпчиқирилиду.
униң ейтишичә, шаңхәй, нәнҗиң, бейҗиң қатарлиқ җайлардики завутларға йөткәп келингән уйғурлар һәр күни әтигән саәт 5 тила ишни башлап, уда 10 саәт ишләйду; улар зийадә қистаңчилиқ, 24 саәтлик назарәт астидики йатақларға орунлаштурулған болуп, намаз оқуш вә йағлиқ чигиш қәтий чәкләнгән; һәр һәптә мәҗбурий сийасий тәрбийә дәрсигә қатнишиду; бойсунушни рәт қилғучилар «қайта тәрбийәләш лагери» ға қамилиш тәһдитигә дуч келиду.
җәвһәр нәқил кәлтүргән тәтқиқат санлиқ мәлуматлириға қариғанда, һөкүмәтниң әмгәк күчи йөткәш түри арқилиқ, аз дегәндә 3.17 милйон адәм шинҗаңдики йуртидин айрилишқа мәҗбурлинип, башқа районларға йөткәлгән.
«йеқинда ашкариланған паш қилғучиларниң гуваһлиқ сөзи шуни көрситидуки, у йәрдики йашаш шараити һәтта хитай түрмилиридинму начар,» деди у. пүтүн системиға «һәммә йәрни қаплиған қорқунч кәшипийати» һөкүмранлиқ қилмақта.
американи сийасий һәрикәт қоллинишқа чақирди
җәвһәр комитетни вә америка һөкүмитини әмәлий тәдбирләрни қоллинишқа, җүмлидин «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни» (UFLPA) ниң җаза тизимликини кеңәйтишкә үндиди. бу қанун бойичә, шинҗаңдин кәлгән импорт маллар әгәр тәркибидә мәҗбурий әмгәк йоқлуқини испатлийалмиса, пүтүнләй кириш мәни қилиниду.
униң билдүрүшичә, хәлқ тәшкилатлири җаза тизимликиниң йеңилинишини бир йилдин артуқ күткән, бу тизимликни давамлиқ кеңәйтиш импорт содигәрлиригә америка һөкүмитиниң қанун иҗра қилиш салмиқини төвәнләтмәйдиғанлиқи һәққидә ениқ сигнал бериш үчүн зөрүр икән.
у йәнә вашингтонни мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини чәкләшни йолға қойған йаки ойлишиватқан башқа дөләтләр билән маслишишни күчәйтип, америка рәт қилған малларниң башқа базарларға еқип киришиниң алдини елишқа чақирди.
«бизниң кийим ишкапимиздики кийимләр, ашханимиздики йемәкликләр, һәммиси мениң қериндашлиримниң қан-тәригә буланған болуши мумкин,» деди у.
дөләт ичидә, доналд трамп (Donald Trump) пиризедент келәр һәптә бейҗиңға берип хитай дөләт рәиси ши җинпиң билән башлиқлар учришиши өткүзүш алдида турғанда, җәвһәр америка һөкүмитини кишилик һоқуқ мәсилисини икки тәрәплик сөһбәттики иккинчи дәриҗилик тема қилип қоймаслиққа чақирди.
комитет әзалири йәр шаридики мусулманлар дуч келиватқан зораванлиққа диққәт қилди
америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси вики хартзлер (Vicky Hartzler) ечилиш сөзидә йеқинқи мәзгилдә дунйаниң һәрқайси җайлирида йүз бәргән мусулман җәмийәтлиригә қаритилған көплигән зораванлиқ вәқәлирини әсләп өтти.
у 2025-йили 2-айда пикистанниң исламабад әтрапидики бир мәсчиттә йүз бәргән өзини қошуп партлитиш һуҗумини тилға алди, «ислам дөлити» (IS) кейин буниңға мәсул болидиғанлиқини җакарлиған, вәқәдә 32 намазхан қаза қилип, 160 тин артуқ адәм йариланған болуп, бу шу шәһәрдә 18 йилдин буйанқи әң еғир һуҗум вәқәси һесаблиниду.
у йәнә һиндистанниң бир кичик йезисида йүз бәргән қораллиқ шайкиларниң һуҗумини тәсвирлиди, һуҗум нишани пүтүнләй уларниң мусулманлиқ салаһийити түпәйлидин болған; шундақла париж әтрапидики тоққуз мәсчит алдида беши кесилгән чошқа беши ташлап кетилгән мас қәдәмлик вәқәни тилға алди. тәкшүргүчиләр әң ахирқи вәқәниң русийә җасуслуқ органлири билән алақиси барлиқини көрсәткән.
«бу һуҗумларға тоғра қараш интайин муһим, чүнки һәрқандақ бир гуруппиниң диний әркинликигә қилинған дәпсәндичилик, һәммимизгә қилинған дәпсәндичиликтур,» деди хартзлер.
арқа көрүнүш: исламдин қорқуш (Islamophobia) билән геополитикиниң гирәлишип кетиши
бу қетимлиқ гуваһлиқ бериш йиғини йәнә исламдин қорқуш билән геополитика оттурисидики чоңқур бағлинишқа диққәт қаратти. җәвһәрниң қаришичә, хитайниң ислам динини тәһдит қилип көрситиш усули, 2001-йилдики «11-сентәбир вәқәси» дин кейин андин кәң омумлашқан.
«11-сентәбирдин кейин, бу хитай һөкүмитиниң хәлқара җәмийәтниң әйиблишидин қутулуп қелишидики әң йахши баһанә болуп қалди,» деди у. «хитай һөкүмити исламдин қорқушниң пайдилинишқа болидиған бир қорал икәнликини байқиғандин кейин, уни ишлитиштә қилчә иккиләнмиди.»
шундақтиму, у динниң бейҗиңниң һәрикитидики түп сәвәб әмәсликини тәкитлиди. «ислам һәргизму йадролуқ мәсилә әмәс. биз тутқан қиммәт қарашларниң пәрқи, шундақла у земиндики тәбиий газ, алтун, уран қатарлиқ истратегийәлик байлиқлар әң түп сәвәбтур.»
USCIRF америка һөкүмитигә диний әркинликни хитай билән болған барлиқ икки тәрәплик вә көп тәрәплик сөһбәт күнтәртипигә киргүзүшни, уйғурлар вә башқа хәтәр астидики гуруппиларға берилидиған панаһлиқ вә инсанпәрвәрлик йардәм түрлирини күчәйтишни, һәмдә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини мустәқил хатириләш хизмити вә чәт әлдики муһаҗирлар җәмийити тәшкилатлирини мәбләғ билән тәминләшни тәвсийә қилди.
комитет йәнә сийасәт бәлгилигүчиләрни диний етиқад әркинликини қоғдаш сийаситиниң изчил болушиға капаләтлик қилишқа, униң пәқәт америка ташқи сийаситидә изчил муһим орун тутуп кәлгән хиристийанларға охшаш аз санлиқ гуруппиларнила әмәс, бәлки йәр шаридики мусулманларғиму тәң тәкши қоллинилиши керәкликигә чақирди.
«диний етиқад әркинликини қоллаш америка пәхирлинидиған әнәнә, у узундин буйан икки партийәниң ортақ қоллишиға еришип кәлди,» деди USCIRF муавин рәиси асиф мәһмуд (Asif Mahmood). «мусулманларға болған өчмәнликкә тоғра қараш, дәл мушу муһим тиришчанлиқларниң бир қисмидур — бу мәқсәттә барлиқ кишиләр диний әркинликтин бәһримән болалисун.»
америка хәлқара диний әркинлик комитети 3-айниң 4-күни елан қилған 2026-йиллиқ йиллиқ доклатида көрситилишичә, хитайниң диний әркинлик әһвали өткән бир йилда давамлиқ начарлашқан, хитай һөкүмитиниң шинҗаңдики уйғурлар вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләргә тутқан сийасити йәнила дунйадики әң еғир диний әркинлик мәсилилириниң бири болуп қалмақта.
америка хәлқара диний әркинлик комитети америка конгриси тәрипидин 1998-йили қурулған икки партийәлик мустәқил орган болуп, йәр шаридики диний әркинлик әһвалини баһалашқа, һәмдә америка пиризеденти, дөләт ишлири мәһкимиси вә конгрисқа сийасий тәклип беришкә мәсул.
