рошән аббас
йеқинда вашингтон метросида кетиветип, бир сомкиға есилған лабубу қорчиқини көрдүм. йүрикимдә бир хил биарамлиқ пәйда болди. мән үчүн ейтқанда, бу қорчақ заманиви қуллуқ түзүмигә вәкиллик қилиду, бу мән үчүн шәхсий бир мәсилә.
«нйу-йорк вақит гезити»ниң мустәқил тәкшүрүши йеқинда лабубу қорчақлириниң йумшақ типлириниң мениң вәтиним шәрқий түркистанниң (һазир хитайниң мустәмликичи нами болған шинҗаң дәп атилиду) пахтисидин йасалғанлиқини җәзмләштүрди.
уйғур мәҗбурий әмгики пахта санаитигә шунчилик сиңип кәткәнки, америка қануни һәр бир тал пахта таласини «булғанған» дәп қарайду. хитай пахтисиниң %90 тин көпрәкини уйғур районидин тәминләйду, бу дунйа пахта ишләпчиқиришиниң %20 ни тәшкил қилиду.
уйғурлар мәҗбурий әмгәк күчи йөткәш, идийәви тәрбийәләш вә назарәт қилишқа мәҗбурлиниду, андин өзлири тәргән пахтилар билән бирликтә гуаңдуңға охшаш өлкиләргә әвәтилиду; лабубу қорчақлирини ишләпчиқарғучи «поп март» (Pop Mart) ширкитиниң қорчақлириниң %70 и дәл мушу йәрдә ишләпчиқирилиду.
уйғур райони хитай коммунистик партийәсиниң назарәт қилиш вә дөләт тәрипидин йолға қойулған мәҗбурий әмгәк күчи йөткәш қатарлиқ әң радикал контрол қилиш қораллириниң синақ мәйданидур. булар кейинчә оттура асийа, африқа вә дунйаниң башқа җәнубий қисимлириға експорт қилиниду.
уйғур җәмийити өзлириниң миллий вә диний кимликини нишан қилған ирқий қирғинчилиқ сийасәтлиригә дуч кәлмәктә. 1 милйондин артуқ бала аилисидин айриветилип, дөләт башқурушидики йетимханиларға әвәтилди. айаллар мәҗбурий туғут чәкләш оператсийәси қилинди йаки хитай әрлири билән той қилишқа мәҗбурланған.
хитайниң йеқинқи «милләтләр иттипақлиқи қануни» хитай тилини (мандарин) мәҗбурий оқутуш, мәҗбурий никаһ вә хитай көчмәнлирини риғбәтләндүрүш арқилиқ уйғур кимликини йоқитишни мәқсәт қилиду, шуниң билән бир вақитта барлиқ балилар үчүн хитай коммунистик партийәсиниң сийасий идийә тәрбийәсини тәләп қилиду.
хитай коммунистик партийәси уйғурларниң азабини пайдиға айландуридиған, кийим-кечәк, йеза игилики, муһим минерал маддилар, аптомобил вә башқа нурғун саһәләрниң дунйави тәминләш зәнҗирини озуқландуридиған бир йоқитиш вә ирқий қирғинчилиқ системиси бәрпа қилди.
бейҗиң кишиләрниң диққитини буриветиш сәнитини пишшиқ игиливалған болуп, зулумни тәрәққийат вә мәдәнийәт дәп ативалиду. мәсилән, улар уйғур райониға қарита потемкинчә (сахта көрүнүшлүк) сайаһәтләрни әстайидиллиқ билән тәшкилләйду. пиринсетон университети нәшрийатиниң хадимлириму мушундақ сайаһәтләргә қатнашти вә уйғур мәдәнийити, тили вә дининиң йоқитиливатқанлиқиға аит наһайити көп испатлар болушиға қаримай, районниң «мәдәнийәт көп хиллиқи»ни номуссизларчә мәдһийәлиди.
бу сайаһәтләр уйғурларниң тили чәкләнгән, китаблири көйдүрүлгән вә диний етиқади җинайәт дәп бекитилгән бир пәйттә, уларниң нахша ейтип уссул ойнаватқанлиқини көрситиду. телефонлардин учур йиғиш вә чирай тонуш камералири сөз вә һәрикәтләрни назарәт қилидиған алдин мөлчәрлигүчи сақчи системилирини озуқландуриду.
TikTok вә дөләт қоллиған таратқулар ирқий қирғинчилиқни йошуруш, гуман пәйда қилиш вә җавабкарлиқни суслаштуруш үчүн, сәһниләштүрүлгән «бәхтлик» уйғур образлирини көпәйтип тарқитиду.
шундақтиму, һечқандақ тәшвиқат мениң аиләмгә охшаш уйғур аилилири бешидин кәчүрүватқан һәқиқәтни өчүрәлмәйду.
2021-йили хадсон институтида хитайниң кәң көләмлик тутқун қилиш сийасити һәққидә сөзлигән идим. бир нәччә күндин кейин, хитай коммунистик партийәси мениң ачам доктор гүлшән аббасни гириптар қилди. у мениң паалийәтлиримгә өч елиш сүпитидә 3000 күнгә йеқин түрмидә йатти. бу ашкара һалда чегра һалқиған бесим қилиш вә агаһландуруштур; һәтта америка пуқраси болған тәқдирдиму, мениң аваз чиқиришимниң бир бәдәл төләйдиғанлиқиниң сигналидур.
ачамниң түрмигә ташлиниши, хитай реҗиминиң әң қорқидиған нәрсисиниң немә икәнликини әскәртип туридиған аччиқ бир әскәртиштур, у болсиму — һәқиқәт.
2021-йили америка уйғурларға қаритилған зулумни ашкара һалда ирқий қирғинчилиқ дәп етирап қилди вә шу йили декабирда парламент «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни»ни мақуллиди.
бу қанун импорт қилғучилардин өз маллириниң уйғур мәҗбурий әмгики билән алақиси йоқлуқини испатлашни тәләп қилиду. «поп март» ширкити бундақ бир испатлаш үчүн һечқандақ тиришчанлиқ көрсәтмиди.
бу хитай ойунчуқ ишләпчиқарғучиси һәтта шинҗаң пахтисини ақлап, адедас (Adidas) мунасивитини үзгәндин кейин адедас хитай ширкитигә «тәминләш зәнҗирини сийасийлаштурди» дәп һуҗум қилди. «поп март» шуниңдин кейин америкида кеңийип, 2 милйонға йеқин әзаға — йәни ишләпчиқарғучидин номур топлаш үчүн тизимлатқан истемалчиларға еришти вә уларниң учурлири хитай мулазиметирлирида сақланмақта.
шуниң билән бир вақитта, бу булғанған лабубу қорчақлири лос-анҗелестин тартип нйу-йоркқичә болған дуканларда вә аптоматик сетиш машинилирида турмақта.
хитай коммунистик партийәсиниң баш гезити «поп март»ниң «лабубу 3.0» ни хитай мәдәнийитиниң америка истемалчилирини җәлп қилалайдиғанлиқиниң испати дәп мәдһийәлиди. «поп март»ниң баш иҗрачи әмәлдари хитай хәлқ сийасий мәслиһәт кеңишиниң әзаси болуп, бу партийә башқурушидики орган дунйа миқйасида тәсир көрситиш вә тәшвиқат үчүн ишлитилиду. бу әһвал ширкәтни дөләт қоллиған бир екосистеминиң дәл мәркизигә қойиду.
«поп март»ниң «ачлиқ марксниң» (сүний қислиқ йаритиш) әндизиси қорчақларни чәклик миқдарда базарға салиду. TikTok бу сүний йаритилған қислиқни кишиләрдә бир хил хумар пәйда қилидиған чоқунушқа айландуриду вә истемалчиларни уйғур мәҗбурий әмгики билән йасалған ойунчуқларға қиммәт баһа төләшкә йетәкләйду.
лабубу хитай коммунистик партийәсиниң «йумшақ күчи»ниң америка истемалчилирини бир мустәбит иқтисадий системиға қандақ қилип мувәппәқийәтлик бир гәвдә қилғанлиқини намайан қилип бәрмәктә.
2025-йили ийулда, «уйғур һәрикити» тәшкилати америка таможна вә чегра қоғдаш идарисигә рәсмий әрз сунуп, «поп март»ни тәкшүрүшни вә уни «уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни»дики җазалаш тизимликигә киргүзүшни тәләп қилди. биз һазирғичә һечқандақ һәрикәт көрмидуқ.
шундақтиму, испатлар ениқ: «поп март» тәкшүрүлүши вә америкаға мал кириши чәклиниши керәк.
әгәр сиздә аллибурун бир лабубу қорчиқи болса, уни сақлап қойуң. әмма шуни есиңиздә тутуңки, у дунйа йәнә бир қетимлиқ ташливетилидиған мода билән шуғуллиниши үчүн аилисидин вә турмушидин айрилған уйғур қуллири тәрипидин қолда тирилгән пахтидин йасалған.
уйғурларға қилиниватқан зулумға скүт қилиш һәммимизни бу җинайәткә шерик қилиду.
- рошән аббас «уйғур һәрикити» (Campaign for Uyghurs) тәшкилатиниң иҗраийәдиректори вә «сунмас: бир уйғурниң әркинлик үчүн күриши» намлиқ китабниң апторидур.
«вашингтон почтиси» да елан қилинған ингилизчә мақалиниң мәнбәси:
https://www.washingtontimes.com/news/2026/may/6/ugly-truth-labubu-dolls-uyghur-forced-labor/
