сүрәт мәнбәси: Depositphotos
әгәр трамп ши җинпиң билән йүзтуранә олтурғанда, америкалиқ уйғурлар вә уларниң аилә-тавабиатлириниң делолирини оттуриға қойалмиса, бейҗиң бу сәл қарашни әмәлийәтчиллик әмәс, бәлки аҗизлиқ дәп қарайду.
аптори: өмәр қанат, «дипломат» (The Diplomat) журнили, 2026-йили 12-май
әқидә полатниң аниси билән сөзләшмигинигә сәккиз йил болди. бу йиллиқ анилар байрими униң 2017-йили хитай дөлити тәрипидин тутуп кетилип из-дерәксиз ғайиб болған, тонулған уйғур антрополог вә фолклорчуси раһилә давутсиз өткүзгән сәккизинчи қетимлиқ анилар байримидур. доктор раһилә давут өз һайатини уйғурларниң мазарлирини хатириләшкә вә уйғур мәдәнийәт мираслирини сақлап қелишқа беғишлиған иди. хитай һөкүмити уни қилған мушу хизмәтлири үчүнла муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилди.
мән өткән йили «дипломат» журнилиға йазғинимдәк, униң делоси йалғуз бир мисалла әмәс. америкадики уйғур дийаспорасида, нурғунлиған аилиләр охшашла рәһимсизләрчә айрилип қелиш қисмитини баштин кәчүрмәктә: уларниң уруқ-туғқанлири, җүмлидин өз дәвридики әң һөрмәткә сазавәр нурғун уйғур зийалийлири хитай һөкүмити тәрипидин түрмигә ташланди. 2014-йили муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған уйғур алими илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам шуниңдин бери атисиниң қойуп берилиши үчүн паалийәт елип бармақта. тумарис вә камалтүрк йалқунму хәвәр қилинишичә, әдәбий обзорчи вә дәрслик китаб тәһрири болуп ишлигәнлики үчүн 15 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған атиси йалқун рози үчүн нәччә йиллап сәпәрвәрлик қилди.
уйғур кишилик һоқуқ қурулуши (UHRP) америкада йеқин аилә-тавабиатлири бар болған, наһәқ тутуп турулуватқан йаки түрмигә ташланған кәм дегәндә 11 нәпәр уйғур алими вә мәдәнийәт әрбабиниң әһвалини хатиригә алди.
америка пирезиденти доналд трампниң алдимиздики хитай дөләт рәиси ши җинпиң билән болидиған учришиши — бу наһәқчиликкә хатимә бериштики бир пурсәттур. у қолидики барлиқ тәсир көрситиш күчидин пайдилинип, наһәқ түрмигә ташланған вә из-дерәксиз йоқитиветилгән уйғур зийалийлирини вә мәдәнийәт әрбаблирини, болупму йеқин туғқанлири америкада болғанларни қойуп беришни тәләп қилиши керәк.
америка вә хитай рәһбәрлири оттурисидики башлиқлар йиғини содидин тартип бихәтәрлик, техника вә башқа нурғунлиған риқабәт характерлик муһим мәсилиләр билән лиқ толған болиду. әмма кишилик һоқуққа қошумчә мәсилә сүпитидә муамилә қилишқа болмайду. америкалиқ уйғур аилилири үчүн ейтқанда, бу делолар интайин җиддий вә техичә һәл қилинмиған мәсилиләрдур.
хитайниң уйғур зийалийлириға қиливатқан зийанкәшлики — униң уйғурларниң дини, тили вә кимликини йоқитиш сийаситиниң мәркизий қисмидур. бейҗиңниң пирофессорлар, шаирлар, нәшрийатчилар, сәнәткарлар, диний өлималар, карханичилар вә мәдәнийәт әрбаблирини нишан қилиши, уларниң бир милләтниң мәдәнийәт әстә тутуш қабилийитини сақлап қелип, уни кейинки әвладларға өткүзүп беридиғанлиқи сәвәбидиндур. хитай һөкүмити уларни түрмигә қамаш арқилиқ, пәқәт уйғурларниң сийасий һайатинила әмәс, бәлки уйғур мәдәнийитиниң өзиниму контрол қилишқа урунмақта.
раһилә давут уйғур фолклори вә йадикарлиқлири үстидә тәтқиқат елип барған алимдур. илһам тохти болса уйғурлар вә хәнзулар оттурисида дийалог вә өзара чүшинишни тәшәббус қилған иқтисадшунастур. йалқун рози уйғур әдәбийати дәрсликлирини түзүшкә йардәм қилған. уларниң хизмити тинч, илмий вә өз вақтида дөләт тәрипидин тәстиқланған хизмәтләр иди. бирақ бейҗиңниң бастуруши астида, һазир һәтта уйғурларниң мәдәнийәт мираслирини хатириләшму җинайәт сүпитидә бир тәрәп қилинмақта.
хитайниң уйғур зийалийлирини сүкүт қилишқа мәҗбурлаш һәрикитиниң көлими кишини чөчүтиду. бәш йил илгири, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши хитай һөкүмити тәрипидин қандақтур бир хил шәкилдә тутуп турулуватқан кәм дегәндә 312 зийалий вә мәдәнийәт сәрхиллириниң әһвалини хатирилигән иди. уйғур дийаридин сиртқа учур йоллап тутулуп қалғанлар үчүн берилидиған еғир җазалар вә алақиниң пүтүнләй дегүдәк үзүп ташлиниши давамида, һәқиқий санниң буниңдинму көп йуқири икәнлики шүбһисиздур.
трамп һөкүмити даим «күч арқилиқ тинчлиқни ишқа ашуруш» тоғрисида сөзләйду. күч-қудрәт пәқәт таможна беҗи йаки һәрбий һаләт биләнла өлчәнмәйду. у америка қошма иштатлириниң өз пуқралирини, аһалилирини вә қиммәт қарашлирини қоғдаш қийин болған әһвалдиму, уларни қоғдашни халайдиған-халимайдиғанлиқи билән өлчиниду. әгәр трамп ши җинпиң билән йүзтуранә олтурғанда бу җиддий делоларни оттуриға қойалмиса, бейҗиң бу сәл қарашни әмәлийәтчиллик әмәс, бәлки аҗизлиқ дәп қарайду.
бу әһвал «алди билән америка» ташқи сийаситидин чекингәнлик әмәс. бәлки бу американиң муһим нишанлириниң тәбиий ипадисидур. «алди билән америка» усули чәт әл мустәбит һөкүмәтлириниң қолидин америка пуқралири вә уларниң аилә-тавабиатлирини қоғдашни мәқсәт қилиши керәк. америкалиқ уйғурлар вә уларниң йеқинлири хитай һөкүмити тәрипидин нишанға елинғанда, уларниң делолирини оттуриға қойуш чәт әлликләргә қилинған хәйр-сахавәт әмәс. бу америка үчүн орнидин дәс турғанлиқ болуп, бейҗиңниң америка аилилиригә қилған паракәндичиликиниң бәдәл төлимәй қалмайдиғанлиқини айдиңлаштуруштур.
хитай коммунистик партийәси уйғурларни дөләткә мутләқ садиқ болуп йашашқа вә пикир қилишқа мәҗбурлаш үчүн, шундақла дөләтниң уларниң өзгичә кимликини йоқитишиға йардәм бериши үчүн қийнаш вә кечә-күндүзлүк (24/7) назарәт қилиш түзүмини қолланмақта. америка қошма иштатлири уларниң әркинликигә иккинчи дәриҗилик мәсилә сүпитидә муамилә қилиш арқилиқ, бу кимлик йоқитиш қилмишини техиму асанлаштуруп бәрмәслики керәк.
бу һәптилик башлиқлар йиғинида, трамп чоқум уларни қойуп беришни тәләп қилиши һәмдә хитай-америка мунасивитини муқимлаштуруш үчүн қилинған һәрқандақ әстайидил тиришчанлиқниң наһәқ түрмигә ташланғанлар үчүн адаләт орнитишни чоқум өз ичигә елиши керәкликини ениқ оттуриға қойуши лазим.
«дипломат» журнилиниң «тутуп турулуватқан уйғур зийалийлири» намлиқ архиплирини бу йәрдин көрүң.
өмәр қанат
өмәр қанат - уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң иҗраийә мудири. униңға @omerkanat1 дин әгишиң.
